«Мыекъуапэрэ Мыекъопэ уездымрэ 1870-рэ илъэсхэм: Евгений Фелицыным ихэутыгъэ кIэн щыщхэр» зыфиIорэ тхылъыкIэ къыдэкIыгъ.

Тарихълэжьэу ыкIи кавказоведыщты­гъэу Евгений Фелицыным а лъэхъаным фэгъэхьыгъэу ытхыгъагъэхэу бэмэ амылъэ­гъугъэхэр ащ къыдэхьагъэх.
Тедзэгъум игъэхьазырын дэлэжьагъ шIэныгъэлэжьэу Бузэрэ Азэмат. 1872 — 1879-рэ илъэсхэм къариубытэу Мые­къуапэрэ Мыекъопэ уездымрэ ятарихъ, япсэукIагъэм, щыхъурэ-щышIэщтыгъэхэм афэгъэхьыгъэ тхыгъэ 19 ащ хъарзынэщым къыхихыжьыгъ. ШIэныгъэлэжьым къызэриIуагъэмкIэ, Мыекъуапэ итарихъкIэ а илъэсхэр анахь макIэу зэрагъэшIагъэхэм ащыщых. Арышъ, ащ дэжьым тишъолъыр щыIэгъэ Е. Фелицыным со­­циальнэ-экономическэ ыкIи культурнэ щыIэныгъэу къытхыхьагъэхэм уахътэм исурэт изэтегъэуцожьынкIэ мэхьанэ ин яIэу елъытэ, Мыекъуапэ инэкIубгъуа­кIэхэр къызэIуехых.
— А лъэхъаныр Мыекъуапэ изэманыкIагъ, сыда пIомэ, пытапIэщтыгъэм къэлацIэ ыгъотыгъэ къодыеу зиужьынэу ыублэщтыгъ. Мыекъуапэ офицерэу къулыкъу щызыхьыщтыгъэ Е. Фелицыныр зэхъокIыныгъэхэм, хахъохэм яшыхьа­тыгъ, ынэ кIэкIыгъэх. Ахэр къызэритхы­хьагъэхэр цIыфыбэмэ алъэгъун фаеу слъыти зы тхылъым щызэхэсыугъоежьыгъэх, илъэс 30 фэдизрэ сыдэлэжьагъ — еIо Бузэрэ Азэмат.
ШIэныгъэлэжьым къызэриIуагъэмкIэ, политическэ ыкIи литературнэ гъэзетэу «Кавказ» зыфиIоу Тифлис къыщыдэкIыщтыгъэм Фелицыным итхыгъэхэр илъэс зэкIэлъыкIохэм къыщыхиутыщтыгъэх. Ахэм язэгъэуIункIэ гупчэ тхылъеджапIэхэм яхъарзынэщхэм Бузэрэ Азэмат зафигъэзагъ. ЗэкIэмкIи IофшIэгъэ 20-м ехъу къащигъотыгъ. Ахэр къыхаутыгъэу зигугъу тшIыхэрэм шIэныгъэлэжьым зарегъапшэхэм, джырэ нэс тымылъэ­гъугъэхэу къычIэкIыгъ. Арышъ, тхылъыкIэм къыдэхьэгъэ IофшIагъэхэр цIыф­хэмкIэ кIэ.
— Очеркытх бэлахьэу, бэмэ гу алъы­зытэу Фелицыным итхыгъэхэм закъыщигъэлъэгъуагъ. Шъолъырым ичIыопс идэхагъэ, пэсэрэ лъэхъаным исаугъэтхэм ынаIэ атыридзагъ, адыгэхэм ­ялъэпкъ шэн-хабзэхэр, культурэр, зэхэтыкIэхэр шIогъэшIэгъоныгъэх. ЦIэрыIо зышIыгъэ Кавказым изэгъэшIэн игъогуи ары къыз­щежьагъэр. Ащи изакъоп. Мыекъуапэ ижурналистикэ Фелицыным къыще­жьагъ пIоми хъущт. Литературнэ жанрэ зэфэшъхьафхэм арылъэу тхэщтыгъ, — къы­Iуагъ шIэныгъэлэжьым.
1872-рэ илъэсым гъэзетэу «Кавказым» къихьэгъэгъэ тхыгъэу «Мыекъуап» зыфиIорэмкIэ тхылъыр еублэ. Апэ Тифлис мыкIозэ Мыекъуапэ зыфэдагъэмрэ илъэситIу тешIи пытапIэр къалэ хъугъэу къызегъэзэжьым зэрилъэгъугъэмрэ къет­хыхьэх. Мыекъопэ уездым игъэIоры­шIапIэ, казначействэр, зэгъэшIужь хьы­кумыр дэты хъугъэх. Ахъщэмрэ уахътэмрэ агъэкIодызэ гъунэгъу къалэм кIон фае хъущтыгъэ къэлэдэсхэм ящыIэныгъэ ащ нахь къыгъэпсынкIагъ. Къушъхьэ­чIэсхэм ыпэкIэ лъышIэжькIэ зэхафыщтыгъэ Iофыгъохэри ащ къырахьылIэхэ хъугъэу къыщеIо. Апэрэ еджапIэу къалэм дэты хъугъэу КъушъхьэчIэс еджапIэр 1871-рэ илъэсым Лэбапэ къырахыжьи Мыекъуапэ къызэрахьыжьыгъэр зы гущыIэухыгъэкIэ къыщыхегъэщы. 1873-рэ илъэсым къыхиутыгъагъэм Мыекъуапэ зыдэщыс чIыпIэм ичIыопс ибаиныгъэ зыфэдагъэр къыщетхыхьэ. Мырэущтэу къыщеIо: «Джыри ащ фэдэу бэшIагъэп, илъэсищкIэ узэкIэIэбэжьмэ ары, анахь гъэдэхэлъэ шIагъоу тиIагъэхэм ащыщ мэзхэу Мыекъуапэ илъэныкъуищкIэ къе­гъэтIысэкIыгъагъэхэр. Арэущтэу къапIо хъущтмэ, пшызэкIыб шъолъырым къыщыкIыхэрэр ибаиныгъэ ишыхьатыгъэх… …. нахьыбэрэмкIэ чъыгэе зэкIагъ, нэмыкI чъыг лъэпкъхэм япроцент мыин ахэтыгъ, гущыIэм пае, кIаер, бзыфыр…».
Мыекъуапэ къалэ зашIыжьым, Мые­къопэ уездыр агъэпсыгъагъ. Ащ адыгэ къоджэ 21-рэ къыхиубытэщтыгъ. Ахэр зыдэщысыгъэ чIыпIэхэмрэ ячылацIэ­хэм­ри тхылъым къыщытыгъэх.
«Мыекъопэ уездым икъушъхьэчIэсхэм къоджэ 21-рэ къагъэпсы; ахэм япроцентышIу абдзэхэ къуаджэхэу Джэнчатэкъо (Джанкятовский), Бгъуашэхьаблэ (Бгуашехабльский), Адэмые иIахьышIу ыкIи Бжъэдыгъухьаблэ адэсых; а къуаджэхэр Лэбэ Iушъо Iусых; ащ ыуж псыхъоу ФарзэкIэ укъехымэ, Хьакурынэхьаблэ (Хакуриновский), Хьаджэмыкъохьаблэ (Хаджимуковский), ХьакIэмзые (Хачемзиевский) иIахьышIу ыкIи Хьатыгъужъы­къуае (Хатажукаевский) мыбэу ащэ­псэух, анахь макIэу абдзахэхэр дэсых КIэм­гуехьаблэ (Темиргоевский), псыхъоу Ла­бэ дэжь.
ЯпчъагъэкIэ ятIонэрэ чIыпIэр аубыты кIэмгуехэм. Ахэр Мамхыгъэ (Махечовский), Джыракъые (Джорокаевский), ХьакIэмзые изы Iахь ащэпсэух псыхъоу Фарзэ рекIокIхэу; ащ ыуж Еджэркъуай (Егжухаевский) псыхъоу Лабэ дэжь ыкIи ыпэкIэ зыцIэ къесIогъэхэ Хьатыгъужъы­къуай, Адэмый ыкIи КIэмгуехьабл…» Джащ фэдэу непэрэ Красногвардейскэ, Шэуджэн ыкIи Кощхьэблэ районхэм ячылагъохэр ащ къыщыпчъыгъэх. Мые­къопэ уездым а чIыналъэхэр къызэлъиу­бытыщтыгъэх.
Джащ фэдэу гъэшIэгъонэу ыкIи макIэу зэхэтхыгъэ къэбарэу «Мыекъуапэрэ Мыекъопэ уездымрэ 1870-рэ илъэсхэм: Евгений Фелицыным ихэутыгъэ кIэн щыщхэр» зыфиIорэ тхылъым къипхын плъэкIыщтыр бэ. Е. Фелицыным хэутыгъэ икIэнэу икъоу зэрамыгъэшIагъэхэм ащ фэдэ амал къытаты. Бузэрэ Азэмат зэрилъытэрэмкIэ, зихэку цIыкIу итарихъ зышIогъэшIэгъон цIыф къызэрыкIохэм, шIэныгъэлэжьхэм IофшIагъэр къа­шъхьэпэщт.
КъэIогъэн фае, Мыекъуапэ ия 1870-рэ илъэсхэм афэгъэхьыгъэ къэбарэу щыIэр макIэмэ, умыгъотыхэщтыр сурэт. Тхылъ кIышъор ащ дэлэжьагъэм зэригъэдэхагъэр 1900-рэ илъэсхэм къалэм тырахыгъагъэр ары.
Анцокъо Ирин.