Адыгабзэм итхэн хэбзэ шапхъэхэр зытиIэр илъэс 90-рэ непэ мэхъу. Iэшъхьэмэфэ Даутэ ащ дэлэжьагъ ыкIи «Адыгейская орфография» ыIоу 1936-рэ илъэсым къыдэкIыгъагъ. Ащ къыщегъэжьагъэу непэ къызнэсыгъэм тибзэшIэныгъэлэжьхэр зэкIэ зэрыгъуазэхэрэри лъапсэу агъэфедэрэри а IофшIагъэр ары.

ШIэныгъэ лъапсэ иIэу адыгабзэм изэгъэшIэн зыфежьагъэхэр блэкIыгъэ лIэшIэгъум ия 30-рэ илъэсхэм адэжь. УблапIэм Iутыгъ Iэшъхьэмэфэ Даутэ. ЕджапIэхэм апае кIахэ адыгабзэм изэгъэшIэнкIэ грамматикэ кIэкIыр, ублэпIэ классхэм апае адыгабзэмкIэ тхылъыр ащ къыхеутых. А пстэумэ адакIоу адыгэбзэ тхэным ихэбзэ шапхъэхэм якъы­хэгъэщын Iоф дешIэ. Ахэм ягъэнэфэнкIэ екIолIакIэхэр зыфэдэщтхэр къызщыIогъэ IофшIагъэу «О принципах построения адыгейской орфографии» зыфиIорэр Iэшъхьэмэфэ Даутэ 1934-рэ илъэсым къыхиутыгъагъ. Латин хьарыфылъэр зылъэпсэ адыгабзэм итхэн хэбзэ шэпхъи 6 къызэлъиубытыгъагъ. Ащ рыгъуазэзэ къыкIэлъыкIорэ илъэситIум адыгабзэм итхэн хэбзэ шапхъэхэр ыгъэунэфыгъэх. Хэбзэ 29-р къыздыхэлъытэгъэ проектэу «Адыгейская орфография» зыфиIорэр Адыгэ хэкум игъэцэкIэкIо комитет ипрезидиум 1936-рэ илъэсым мэзаем и 14-м ыпашъхьэ рилъхьагъ. Зэхэсыгъом ар щаштагъ ыкIи мэзэ пIалъэм къыриубытэу адыгабзэкIи урысыбзэкIи къыхаутынэу, ащ къыщегъэжьагъэу Лъэпкъ тедзапIэм, гъэзетхэм шэпхъакIэхэр щыIэныгъэм щыпхыращынхэу, цIыфхэм алъагъэIэсынхэу афагъэпытагъ.

Бырсыр Батырбый — филологие шIэныгъэхэмкIэ доктор, профессор, гуманитар ушэтынхэмкIэ Адыгэ республикэ институтэу Т. КIэращэм ыцIэ зыхьырэм бзэшIэныгъэмкIэ иотдел ишIэныгъэ IофышIэ шъхьаI:
— А лъэхъаным тхылъхэр, гъэзетхэр шъхьадж зыщыщ къуаджэм игущыIакIэ елъытыгъэу къыхаутыщтыгъэх. Литературабзэр гъэпсыгъэным зыкIыныгъэ хэлъхьэгъэн фэягъ. Ащ пае тхэн хэбзэ шапхъэ­хэр ищыкIэгъагъэх. Арышъ, джа орфографическэ шапхъэу Iэшъхьэмафэм ыгъэнафэхи аштагъэхэр лъап­сэ фэхъуи адыгэ литературабзэр, Iо хэмылъэу, зыпкъ иуцуагъ. ГущыIалъэхэр къыдэкIынхэм пае илъэс 90-кIэ узэкIэIэбэжьмэ къыхагъэщыгъэ шапхъэхэр джы къызнэсыгъэм икъоу, дэгъоу мэлажьэх.
ЫужкIэ, 1937-рэ илъэсым адыгэбзэ тхыбзэр кириллицэм зытехьажьым, Iэшъхьэмафэм орфографиер ащ нахь фытыригъэ­псыхьажьыгъ. БзэшIэныгъэлэжьэу Николай Яковлевыр игъусэу дэлэ­жьагъ ыкIи 1938-рэ илъэсым «Адыгэ орфографиер» ятIонэрэ тедзэ­гъоу къыхаутыжьыгъагъ. Ау тхэн хэбзэ шапхъэу ащ дэхьагъэр нахьыбагъ — 39-рэ. 1955-рэ илъэсым Iэшъхьэмафэм игущыIалъэ Даур Хьазрэт ящэнэрэ тедзэ­гъум фи­гъэхьазыри «Адыгэ орфографическэ словарь» зыфиIорэр къыдигъэ­кIыгъ. ГущыIэ 4400-у къыщытыгъэм фэшъхьафэу ыпэрэ нэкIубгъохэм адыгабзэм итхэн хэбзэ шапхъэу 51-рэ къыщыгъэлъэгъуагъ.
Анцокъо Сурэт — филологие шIэныгъэхэмкIэ доктор, гуманитар ушэтынхэмкIэ Адыгэ респуб­ликэ институтым бзэшIэны­гъэмкIэ иотдел ипащ:
— Тхылъхэр зэзгъэпшагъэх, 1955-рэ илъэсым къыдэкIыгъэм хэбзэ 12 кIэу къыхэзгъэщыгъ. Ахэр анахьэу хьарыфылъэм фэгъэхьыгъэх. ГущыIэм пае, хьарыфэу «Е» зыфи­Iо­рэр 1938-м Iэшъхьэмафэм къыдигъэ­кIыгъэм хэтыгъэп, сыда пIомэ адыгабзэм ар щыдгъэфедэрэп, къыщы­тIорэп. Ау урыс графикэм ылъап­сэ тызытехьэм, ащ къыхэкIыгъэ гущыIэхэр ттхынхэм пае тихьарыфылъэ ар хэтын фаеу хэплъэжьыгъэх. ЕтIанэ, урыс гущыIэхэм кIэу­хэу яIэщтыр зыфэдэм фэгъэхьы­гъэх. Яковлевымрэ Iэшъхьэмафэмрэ яакъыл дэгъоу зэхалъхьи шIэныгъэ лъапсэ иIэу адыгэбзэ орфографиер къызэхафышъугъ. Ахэм зэкIэми тяплъыжьы, зитхын упчIэхэр къыз­пытаджэхэрэр рызэхэтэфых. Адэ, зэхъокIыныгъэ горэхэр, къэIуакIэм елъытыгъэу бзэм хэхъухьэх, ау шапхъэхэр, хабзэхэр къэнэжьых.

Iэшъхьэмафэм ыуж къикIыгъэ бзэшIэныгъэлэжьхэр мызэу, мытIоу адыгабзэм итхэн хэбзэ шапхъэхэм ателэжьыхьа­гъэх, адыгэ литературабзэм иупчIэхэр мымакIэу къаIэтыгъэх, непи къэуцух, ау илъэс 90-м къыкIоцI Iэшъхьэмафэм иIофшIагъэ фэдэу зыми иер пхырыкIыгъэп, шIэныгъэлэжьхэм зэдырагъэштагъэп, яеплъыкIэхэм хэбзэ лъапсэ агъо­тыгъэп, проектэу къэнэжьыгъэх.
— 1968-рэ илъэсым комиссие ин зэхащэгъагъ. Ащ нэбгырэ 19 хэхьэ­гъагъ. Сэщ фэшъхьафэу ащ хэтыгъэх Даур Хьазрэт, Шъаукъо Аскэр, ЗекIогъу Уцужьыкъо, Тхьаркъохъо Юныс ыкIи нэмыкIхэр. Ренэу тызэIукIэзэ адыгабзэм иорфографие тытегущыIэщтыгъ, тэрэзыр, мытэрэзыр къыхэдгъэщыщтыгъ, илъэс пчъагъэрэ Iоф дэтшIагъ, орфографическэ шапхъэхэр мызэу, мытIоу зэдгъэфагъэх, «Социалистическэ Адыгеими» къыхэтыутыгъагъ. Ащ ыужи лъэбэкъухэр тшIыгъэх. 1988-рэ илъэсым тхэн хэбзэ шапхъэхэмкIэ комиссием хэтхэр аужырэу тызэIукIэгъагъ, ау ащи щитхъухьагъэр кIэм нэсыгъэп. Къэралыгъом зыкъызэрихъокIи, IукIотыгъэ хъугъэ. Нахь кIасэу, 1994-рэ илъэсым дгъэнэфэгъэгъэ шапхъэхэм атехыгъэу орфографическэ гущыIалъэ къыдэдгъэкIыжьыгъагъ, — еIо Бырсыр Батырбый. — Сэ сиеплъыкIэкIэ, а зэкIэ къызхэкIырэр шъхьадж ичIыпIэ къэ­IуакIэ пхыригъэкIы зэрэшIоигъуа­гъэр ары. «Сыда ащ къызэриIоу сыз­кIэгущыIэн фаер? Тэ тикъэIуа­кIэ нахь тэрэз» зыфэпIощтхэр ары пэрыохъу хъухэрэр. Зэдемыгъэштэныгъэм тылъигъэкIуатэрэп. Ау литературабзэр зэу щытын фае. «О уигущыIакIэ зыщыгъэгъупш» зыми къыуиIорэп. Унэм, чылэм, гущыIэным щыгъэфед, ау утхэн, уеджэн зыхъукIэ, литературабзэм утекIы хъущтэп. АщкIэ лъапсэр кIэмгу­я­бзэр ары. Iэшъхьэмэфэ Даутэ тхэн хэбзэ шапхъэхэр зегъэнафэхэми ар къыхигъэщыгъагъ. Сыда арэу зыкIэхъугъэр? Ар нахь къэIогъошIу, нахь псыхьагъ, зэкIэми къагурэIо, дахэуи къэIу. ГущыIэм пае, бжъэдыгъу диалектым е шапсыгъэм жьы зыкIэт мэкъабэ ахэт. Ар зэкIэми къафэIощтэп. Ары къыз­пкъырыкIыщтыгъэхэри, непэ узэрыгъозэн фаери. Литературэбзэ къабзэр тиIэн, дгъэфедэн, ишапхъэ­хэр дгъэцэкIэнхэ фае.
ШIэныгъэлэжьхэм къызэраIуагъэмкIэ, литературабзэм ишапхъэхэр непэ зыукъохэрэр щыIэх. Ар щыгъэзыегъэн фаеу алъытэ. Тхэн хэбзэ шапхъэхэм атетэу тхыгъэр зэхэбгъэуцоным мэхьанэшхо иIэу къыхагъэщы. Хэукъоныгъэхэр ана­хьэу зыхэплъэгъощтхэр художественнэ литературэр ары. Тхэрэм игущыIакIэ щыщ къэIуакIэхэр анахьэу щегъэфедэх.
— Художественнэ тхыгъэм ащ фэдэ фитыныгъэхэр къыуетых. Ау нахь тэрэзыр литературабзэм тетэу утхэныр ары, сыда пIомэ шъхьашъорыкIо екIолIакIэ фэдэу къэлъагъо. Мары Толстоим, Тургеневым атхыгъэхэм узяджэкIэ, ялитературабзэ дэхэ дэд, гущыIэу къат­хырэм имэхьанэ уашъхьари­гъэурэп. Арышъ, тэтиери къэбзэн фае. Тхылъхэр къызIэкIэкIхэрэм пшъэрылъышхо яI. ЦIыфхэр заджэхэрэр аштэгъэ хабзэхэм атетэу гъэпсыгъэнхэ фае, — къыхегъэщы Батырбый.
— ГущыIэм пае, ренэу упчIабэ къызыпыкIырэмэ ащыщ «а»-мрэ «э»-мрэ. «IАнэ хъурая», хьауми «Iэнэ хъурая»? ТIон фаер «IЭнэ хъурай». «Iанэмэ», нэшэнэ плъышъуацIэр ыуж къызиуцокIэ, «IЭнэ хъурай». «Шъхьа-шъхьэри» джащ фэд. Мы лъэныкъомкIэ тинахьыжъхэр зы еплъыкIэм къыфэкIуагъэхэп, джы къызнэсыгъэми арэущтэу лъэ­кIуатэ, — къыхегъахъо Анцокъо Сурэт.
Мы илъэсым гуманитар ушэтынхэмкIэ Адыгэ республикэ институтым бзэшIэныгъэмкIэ иотдел адыгабзэм итхэн хэбзэ шапхъэхэм ахэплъэжьынэу рехъу­хьэ. ГъэкIэжьыгъэу, зэдегъэштагъэ хэлъэу гъэпсыгъэныр ыкIи къыдэгъэкIыгъэныр игъоу шIэныгъэлэжьхэм алъытэ.
— ТиотделкIэ ащ мызэу, мытIоу тытегущыIагъ. Хьазыр зыхъукIэ, шъэфыщтэп. ЦIыфхэми яеплъыкIэ къыраIолIэн, комиссиехэр, Советыр хэплъэщтых. Ар зыдгъэцакIэрэм, шапхъэхэм татемыкIэу тылэжьэн фае, — еIо Сурэт.

Анцокъо Ирин.