ЦIыф зэрымыс быбырэ пкъыгъохэм ядзэхэр Урысыем иIэхэ хъугъэ. УФ-м зыкъэухъумэ­жьынымкIэ и Министерствэ мы лъэныкъомкIэ операторхэм яугъоин ыублагъ. Мыщ фэдэ сэнэхьатым Адыгеим щыфагъасэх, дзэ егъэджэн Гупчэу МКъТУ-м хэтым ащкIэ гъэхъагъэхэр ешIых. Лъэхъаным диштэрэ къулыкъукIэм ащ къычIэкIыхэрэр фэхьазырыщтых.

Мыекъопэ дзэ комиссариатым илIыкIохэм Мыекъопэ къэралыгъо технологическэ университетым и Дзэ егъэджэн Гупчэ ипащэу Нурлан Самадьяновыр ягъусэу гурыт сэнэхьат зэзыгъэгъотырэ ныбжьыкIэхэм гущыIэгъу афэхъугъэх, цIыф зэрымыс быбырэ пкъыгъоу щы­Iэхэр, пшъэрылъэу агъэцакIэхэрэр къафаIотагъ.
Дзэ егъэджэн Гупчэр къызызэIуахыгъэр илъэситIу хъугъэ. Курсантхэм дзэ ухьазырыныгъэ яIэныр, авиационнэ IофышIэхэм ахагъэхъоныр ары япшъэ­рылъ шъхьаIэр. Гупчэм ипащэу, пол­ковникэу Нурлан Самадьяновым бэмышIэу гущыIэгъу тыфэхъугъ.
— Нурлан Мураткан ыкъор, цIыф зэрымыс быбырэ пкъы­гъохэр тищыIэныгъэ пытэу ­къыхэуцуагъэх. Джы ахэм апае операторхэр рагъэджэнхэшъ, зэзэгъыныгъэ шIыкIэм тетэу ныбжьыкIэхэм къулыкъу ахьын алъэкIыщт. О уишIошIыкIэ, сыд ащ мэхьанэу иIэр?

— ЦIыф зэрымыс быбырэ пкъы­гъохэм ядзэхэр Урысыем иIэ зэрэхъугъэм мэхьанэшхо иI. Непэрэ мафэм ащ зырагъэушъомбгъу, сыда пIомэ ахэм пшъэрылъыбэ агъэцэкIэн алъэкIы. Анахь шъхьаIэхэм ащыщ аэроразведкэр, пыим ипытапIэхэм зэралъыплъэхэрэр, зыщызэощтхэ чIыпIэхэр зэрагъэнафэхэрэр, зэуапIэм дзэкIолIхэр имытхэу пыим ебэнынхэ зэралъэкIыщтыр. Операторхэм ягъэхьазырын епхыгъэу Мыекъуапэ идзэ комиссариат сыригъусэу гурыт сэнэхьат зэзыгъэгъотырэ ныбжьыкIэхэм гущыIэгъу тафэхъугъ, хэгъэгур къаухъумэнымкIэ амалыкIэу щыIэхэр къафэтIотагъ.
— Сыдэ фэдэ амалыкIа ахэр?
— Уихэгъэгу къэуухъумэнымкIэ мыщ фэдэ амалыкIэ зэрэщыIэр ныбжьыкIэхэм ашIэн фае, ащ дакIоу мыщ феджэгъэ специалистхэр тишъолъыр ищыкIагъэх. ШIоигъоныгъэ зиIэхэу, зэзэгъыныгъэ шIы­кIэм тетэу къулыкъу зыхьыщтхэр мэзитIурэ БПЛА-хэм япхыгъэу рагъэ­джэ­щтых. Илъэс пIалъэкIэ ахэр зэзэгъы­ныгъэм кIэтхэх, ау ащ еджэн мэзитIури хэхьэ. Анахь шъхьаIэр зэуапIэм зэримы­тыщтхэр ары. КомпьютеркIэ япшъэрылъхэр агъэцэкIэщтых. Зэзэгъыныгъэм зэ­рэ­кIэтхагъэхэм пае сомэ миллиони 2,4-рэ зэтыгъо ахъщэу къаратыщт, ащ нэмыкIэу лэжьапкIэу сомэ мин 230-рэ мазэ къэс къафырагъэхьащт, джащ фэдэу пшъэрылъхэр дэгъоу зыгъэцакIэхэрэм зэтыгъо ахъщэ тедзэхэр аратыщтых. Къы­за­гъэзэжьыкIэ, фэгъэкIотэнхэр яIэщтых.
ЦIыф зэрымыс быбырэ пкъыгъохэм яоператорхэр зэзэгъыныгъэм зыкIатхэхэкIэ, илъэскIэ къагъэзэжьын алъэ­кIыщт, ау шIоигъоныгъэ зиIэхэм нахьыбэри къулыкъур ахьын фитых. ШIои­гъоныгъэ зиIэ пстэури мыщ аштэрэп, шэпхъэ гъэнэфагъэхэр пылъых, ыпэрапшIэу псау­ныгъэм изытет ауплъэкIу, джащ фэдэу инджылызыбзэ ашIэн ыкIи компьютерым хэшIыкI дэгъу фыряIэн фае.

— Гъэсэныгъэм ылъэныкъокIэ Адыгеир зэрыгушхохэрэм ащыщ Мыекъопэ къэралыгъо технологическэ университетым и Дзэ егъэджэн Гупчэ. Сыдэущтэу ­IофшIэныр зэхэщагъэ хъура?
— ДжырэкIэ лъэныкъуитIукIэ курсантхэм шIэныгъэ ятэгъэгъоты, цIыф зэ­рымыс быбырэ пкъыгъом епхыгъэхэу операторхэмрэ ыкIи ахэм гъэцэкIэжьынхэр язышIылIэщт механик­хэмрэ.
ЩыIэныгъэм нахь ищыкIэгъэ сэнэ­хьатхэм ащыщ пIоми ухэукъощтэп, сыда пIомэ ар тыди щагъэфедэн алъэкIыщт. НыбжьыкIэхэм ар дэгъоу къагурэIо. Дзэ-­политическэ шапхъэхэм ялъытыгъэу джырэкIэ БПЛА-хэм япхыгъэ дзэхэр щыIэ хъугъэх, УФ-м и УIэшыгъэ КIуачIэхэм язапас ти Гупчэ къэзыухыхэрэр хэтыщтых, ахэм ащыщхэр зэзэгъыныгъэм кIэтхэнхэшъ, БПЛА-м иоператорэу хэу­шъхьафыкIыгъэ дзэ операцием кIонхэ алъэкIыщт, къафэфедэжьын шIэныгъэ дэгъухэр ахэм ятэгъэгъотых.
— Дзэ егъэджэн Гупчэр сыдэущтэу зэтегъэпсыхьагъа? Сыд анахь шъузэрыгушхорэ пкъы­гъоу шъуиIэхэр?
— Тикурсантхэм шIэныгъэ икъу ядгъэгъотыным фытегъэпсыхьэгъэ амалышIухэр тиIэх. Егъэджэн-лабораторнэ лъэпсэ дэгъу, еджэпIэ классхэр, Iашэр зычIэлъыщт чIыпIэр шъхьафэу зэрэтиIэхэм ишIогъэшхо къэкIо. ЕджапIэм компьютерхэр, проекторхэр, симуляторхэр, интерактивнэ пкъыгъохэр, цIыф зэрымыс быбырэ пкъыгъохэр ыкIи нэмыкIыбэ чIэтых. Курсантхэм лекцие къафеджэхэ къодыеу щымытэу, практическэ IофшIэнми мэхьанэшхо етэты. Анахь тызэрыгушхохэрэм ащыщ инновационнэ комплексэу «Supercam S 350» зыфиIоу гъэрекIо къытфащагъэр. УрысыемкIэ мыщ фэдэ зиIэр Мыекъопэ къэралыгъо технологическэ университет закъор ары. Ащ епхыгъэ егъэджэнхэр зэхэтэщэх. Мыр аужырэ шапхъэхэм адештэ, хэушъхьафыкIыгъэ дзэ операцием зэрэщагъэфедэрэм дакIоу, щыIэныгъэм инэмыкI лъэныкъохэмкIи бгъэ­псэолъэн плъэкIыщт. Ащ ипшъэрылъ шъхьаIэр камерэ дыхэтэу быбызэ, раз­ведкэ ышIыныр ары. Урысые Федерацием и Правительствэ и Тхьаматэ и Апэрэ гуадзэу Денис Мантуровым ишIуа­гъэкIэ Iэмэ-псымакIэр тиIэ хъугъэ.
ШэпхъэшIухэм адиштэрэ Iэмэ-псымэхэм Iоф арызышIэщт кIэлэегъаджэхэр пэшIорыгъэшъэу етэгъаджэх, ахэм яшIэныгъэхэм ренэу ахагъахъо. ГущыIэм пае, джырэкIэ мыщ Iоф щызышIэрэ зы нэбгырэ Урысыем ишъолъырхэм ащыщ ит егъэджэн гупчэм щыI, ащ студент анахь чанхэр игъусэх.
— Нэбгырэ тхьапша непэ мыщ щеджэрэр? УчIэхьаным сыд фэдэ шапхъа пылъыр?
— Дзэ егъэджэн Гупчэм непэ нэбгыри 180-рэ щеджэ. Ар къэзыухыхэрэр апэрэу мыгъэ къычIэдгъэкIыщтых. Ахэр нэбгырэ 90-м ехъух. Ахэм ащыщхэм Урысые Федерацием и УIэшыгъэ КIуа­чIэхэм ящыIэныгъэ арапхынэу рахъухьэ, ахэтых мы лъэныкъомкIэ кIэлэегъаджэ хъунэу фаехэри. Ежьхэм яшIоигъоны­гъэкIэ цIыф зэрымыс быбырэ пкъыгъо­хэм яоператорэу хэушъхьафыкIыгъэ дзэ операцием кIонхэ алъэкIыщт.
Дзэ егъэджэн Гупчэм учIэхьанымкIэ анахь шэпхъэ шъхьаIэр Мыекъопэ къэралыгъо технологическэ университетым дэгъоу ущеджэныр ыкIи физическэ ухьазырыныгъэ дэгъу уиIэныр ары. Джащ фэдэу псауныгъэм изытети мэхьанэшхо иI, сыда пIомэ гъэцэкIэжьынхэр зы­шIыщт механикхэм щэIэгъэщхо ахэлъынэу щыт, тыдэ щыIэхэми, лъэтемытэу гъэцэкIэ­жьынхэр ашIынхэ алъэкIын фае. Операторхэм ягугъу пшIы зыхъукIэ, анахь шъхьаIэр вестибулярнэ аппаратыр тэ­рэзыныр ары, сыда пIомэ виар-нэгъунджэхэр аIулъэу Iоф ашIэн фаеу къыхэкIы, ар зэкIэми афэукIочIырэп.
Дзэ егъэджэн Гупчэм ущеджэным шIогъэ ин хэлъ, сыда пIомэ, сэнэхьат шъхьаIэм имызакъоу, илъэситIум тхьамафэм зэ гупчэм екIуалIэхэзэ щыIэныгъэмкIэ мэхьанэшхо зиIэ лъэныкъохэм япхыгъэу шIэныгъэхэр зэрагъэгъотых. Еджэныр къызаухыкIэ, дзэ билетыр къаратыжьыщт ыкIи запасым хагъэ­хьащтых. Ащ нэмыкIэу, цIыф зэрымыс бы­бырэ аппаратым хэшIыкI ин фыря­Iэщт.
— Мы лъэныкъомкIэ шIэныгъэ зэзыгъэгъотыгъэхэм сыдэущтэу ар къызфагъэфедэжьын алъэ­кIыщта?
— УФ-м и УIэшыгъэ КIуачIэхэм ­язапас зэрэхэтыщтхэм имызакъоу, шIэныгъэу зэрагъэгъотырэм ишIогъэшхо къэкIощт, лъэныкъо зэфэшъхьафхэмкIэ къызфа­гъэфедэжьын алъэкIыщт. ГущыIэм пае, мэкъу-мэщым, геодезием, картографием, псэолъэшIыным, энергетикэм. Щысэ къэсхьын, илъэсым иублэгъум шъолъырым осышхо къызэрэщесыгъэм къыхэ­кIыкIэ цIыфхэр къиныгъо хэфэгъагъэх. ЭлектрорыкIуапIэхэм уякIолIэн зэрэмылъэкIыщтыгъэм ыпкъ къикIыкIэ цIыф зэрымыс быбырэ пкъыгъохэр къызфагъэ­федэхэзэ гумэкIыгъор дагъэзыжьыгъагъ.
— Гъэхъагъэу непэрэ мафэм шъуиIэхэм ыкIи къихьэгъэ илъэ­сым пшъэрылъэу зыфэжъугъэуцужьыхэрэм уакъытегущыIагъэмэ дэгъугъэ.
— Непэрэ мафэм цIыф зэрымыс быбырэ пкъыгъохэм хэхъоныгъэ ягъэшIыгъэнымкIэ Мыекъопэ къэралыгъо технологическэ университетым Уры­сыемкIэ пэрытныгъэ ыIыгъ. Дронхэм ястудент лигэ зыщызэхащэрэ апшъэрэ еджэпIэ 20-мэ ащыщ. Хэгъэгум апшъэрэ еджэпIэ миным ехъу зэритыр къыдэплъытэмэ, ар къэгъэлъэгъон дэгъу.
Джырэ лъэхъан диштэрэ къулыкъу­кIэм мыщ къычIэкIыхэрэм чIыпIэ щагъотышъущт. Ащ нэмыкIэу сэнэхьатым хэшIыкI фызиIэ пстэури ащ хэ­хьашъущт. Фэдэ шIоигъоныгъэ зиIэхэм зыщыпсэухэрэм дзэ комиссариатэу итым зыщарагъэтхышъущт. УпчIэ зи­Iэхэм зыздагъэзэшъущтыр: къ. Мые­къуапэ, ур. Комсомольскэр, 217-рэ, я 119, 102-рэ кабинетхэр, е телефонхэу: 8 (8772) 52-11-27, 52-11-25. Зэзэгъыныгъэ шIыкIэкIэ къулыкъу зыхьы зышIоигъохэм апае линие плъырыр: 117#4 ыкIи 8 (8772) 52-11-28.
ДЕЛЭКЪО Анет.