Илъэс къэс Адыгеим икъэлэ шъхьаIэ щылэ мазэм и 29-р хегъэунэфыкIы — 1943-рэ илъэсым мы мафэм Мые­къуапэ шъхьафит ашIыжьыгъ.

Илъэсныкъом ехъурэ — 1942-рэ илъэсым шышъхьэIум и 9-м къыщегъэжьагъэу 1943-рэ илъэ­сым щылэ мазэм и 29-м нэс — нэмыцхэм къалэр аIыгъыгъ. Мы мазэхэр хэткIи къиныгъэх. ТичIыгогъубэ хэкIодагъ, хьазабыбэ ащэчыгъ. Унэхэр, гъогубэр ыкIи социальнэ учреждениехэр зэхакъутагъэх. Ау къэлэдэсхэм ягукIуачIэ нэмыцхэм акъутэн алъэкIыгъэп. Мыекъуапэ щыпсэухэрэм ащыщыбэ партизан отрядхэм ахэхьагъэх ыкIи текIоныгъэр къагъэблэгъэным яIа­хьышIу халъхьагъ. Ахэм ащыщ зэлъашIэрэ лIыхъужъ-пионерэу Женя Поповыр. ЗэпхыныгъэмкIэ линиер зэригъэфыкъуагъэм фэшI ар фашистхэм аукIыгъ.
Илъэсныкъом къыкIоцI, конц­лагерьхэм адэлIыхьагъэхэр хэ­мытхэу, нэбгырэ мини 4-м ехъу хэкIодагъ. Нэмыцхэр Мые­къуапэ ищагухэм адахьэщты­гъэх, бысымхэр къырафыхэти, яунэ хэхыгъэхэм арытIысхьэщтыгъэх. Къалэм дэт еджапIэ­хэм госпитальхэр къащызэIуа­хыгъэхэу Iоф щарагъашIэщтыгъ. Адыгеим чIыгур, пшахъор, гъомылапхъэхэр ращыщтыгъэх.
Мыекъуапэ чIыдэгъэ къэкIуа­пIэу иIэхэм афэшI пыим ынаIэ лъэшэу къызкIытыридзэгъагъэр. Ар шъхьафит ашIыжьыным советскэ дзэхэмкIэ мэхьанэшхо иIагъ.
ШIэныгъэлэжьхэу Ацумыжъ Казбекрэ Иван Бормотовымрэ атхыгъэ тхылъэу «Им в боях родными стали горы» зыфи­Iо­рэм къызэрэщиIорэмкIэ, 1943-рэ илъэсым, щылэ мазэм иапэ­рэ мафэм тидзэхэу Закавказьем, Къыблэ ыкIи Темыр Кавказым ащыIэхэм хы ШIуцIэ флотыр яIэпыIэгъоу Темыр-Кавказ стратегическэ операциер ригъэжьэгъагъ. Тидзэхэм зэпамыгъэоу мэ­заем и 4-м пыим идзэ купэу «А-м» чIэнэгъэшхо рагъэшIыгъ. Ставропольскэ ыкIи Красно­дарскэ крайхэм, Ростов хэкум ячIыгухэм ащыщхэр шъхьафит ашIыжьыгъагъэх.
ТидзэкIолIхэм Кавказым къи­хьэгъэ нэмыц техакIохэр къау­хъурэинхэшъ, Ростов пыир нэ­мысыным фэшI ащ екIурэ гъогур зэпагъэIынэу пшъэрылъ къафашIыгъагъ.
Тэ тидзэхэм а лъэхъаным Темыр Кавказым щыхъушIэрэ пыир зэхагъэтэкъонэу загъэхьазырыщтыгъ. Нэужым Ростов зыфагъэзэнэу щытыгъ. Ар къагурыIуагъэу, Сталинград заом кIэухэу фэхъугъэми къыгъэщтагъэу Гитлер иапэрэ танкыдзэу бэкIэ зыщыгугъыщтыгъэр къызэкIищэнэу унашъо ышIыгъагъ. Фашистхэр зэкIэкIонхэу зыщырагъэжьэгъагъэр Терек ары.
— А лъэхъаным тэ тидзэхэм КъокIыпIэ Кавказым зыщызыгъэпытэгъэ фашистхэр зэхагъэ­тэкъонхэу загъэхьазырыщтыгъ. Мыекъопэ лъэныкъом къыщырагъэжьэнэу тыраубытэгъагъ. Ащ пае ПсышIуапэ къыщегъэ­жьагъэу псэупIэу Отдаленнэм нэс гъогу километри 155-рэ ыкIи лъэмыдж 800 агъэпсы­гъагъ. ЕтIанэ Ставкэм унашъор зэбли­хъужьи, пыир зэкIафэнэу къыз­щырагъэжьэщтыр Краснодарэу агъэнэфэгъагъ. Командованием тидзэхэм Псыфабэ къыщы­ра­гъэжьэнышъ, Краснодар, Ти­хорецкэ, Батайскэ шъхьафит ашIы­жьынхэу тыраубытэгъагъ. Ежьхэр зэремыжагъэхэу ом изытет зыкъызэблихъугъ, отIэ-псытIэм укъыхэкIыныр хьылъэ къэхъугъ. Ащ емылъытыгъэу, я 9-рэ къушъхьэ щэрыокIо дивизием нэмыцхэм зызщагъэпы­тэгъэ чIыпIэхэр пхыратхъухи, Мыекъуапэ шъхьафит ашIыжьыгъагъ, — къыIуагъ Иван Бормотовым.
Къалэу Мыекъуапэ нэмыц техакIохэр дафыжьыхи шъхьафит зыхъужьыгъэр мыгъэ ­илъэс 83-рэ мэхъу. Тикъалэ ишъхьафитыныгъэ фэзэуагъэхэм яшIэжь ренэу тыгухэм арылъыщт.
Iэшъынэ Сусан.