Мыекъопэ культурэр зылэжьыгъэхэр къошынышI Iэзагъэх: етIэ зэфэшъхьафмэ хьакъу-шыкъу зэмылIэужыгъохэмрэ нэмыкI хьап-щыпхэу цIыфым ыгъэпсэуалъэщтыгъэхэмрэ ахашIыкIэу щытыгъ.

Пшызэрэ ащ исэмэгукIэ къыхэлъэдэрэ псыхъохэмрэ яджабгъурэ нэпкъхэр, сэмэгубгъухэм ялъытыгъэмэ, нахь лъагэх. Бжъэдыгъу чIыналъэу а Пшызэ зэрычъэ­рэм инэпкъ лъагэ «Къадынэ жэпкъ» раIо. Исэмэгу лъэныкъохэр охыпIэх, янахьыбэр темэнылъагъэх. БлэкIыгъэ лIэшIэгъум ия 60-рэ илъэсхэм а темэнышхо охыпIэхэр дамбэ кIыхьэкIэ зэпырагъэIи, Пшызэрэ ащ исэмэгукIэ хэлъэдэжьырэ псыхъохэмрэ раубытэгъагъэх ыкIи Краснодар псыIыгъыпIэр ашIыгъагъ.
Илъэс пчъагъэ хъугъэ псыубытыпIэр зашIыгъэр. Ащ фэдизым етIэ нэпкъхэу ылъэсыхьэрэмэ, ыпэкIэ амы­шIэщтыгъэхэу, археологие саугъэт бэдэдэ къащычIилъэ­сыкIыгъ. Экспедицие пчъагъэмэ тIын-уплъэкIун Iофыбэ ащагъэцэкIагъ. Артефактэу къагъотыгъэхэр мин пчъагъ, ау псым ашIуихьыгъэр, ыгъэкIодыгъэр бэкIэ нахьыб, хъункIакIохэм агъэнэгъоджагъэм ибагъэ зыми ышIэрэп.
Ижъым-ижъыжькIэ къыщыублагъэу мы къызфэтIогъэ чIыпIэхэр хьакъу-шыкъу шIыным игупчагъэх пIоми ухэукъощтэп.
Пшызэ исэмэгу лъэныкъохэу охыпIэхэм янэпкъхэмрэ псыхъо Iушъохэмрэ ачIэлъ ятIэр хьакъу-шыкъу ыкIи чырбыщ шIынымкIэ дэгъу дэд.
Кавказ заор заухым, Урысыем ишIэныгъэлэжьхэм тичIыналъэмэ арылъ шIуагъэхэр арагъэгъэунэфыгъагъэх. 1905-рэ илъэсым Екатеринодар къыщыдагъэкIыгъэ тхылъ горэм Тэуйхьаблэ иIэгъо-чIыгъомэ къачIэкIырэ ятIэр къошын ыкIи чырбыщ шIынымкIэ тегъэпсыхьэгъэ дэдэу зэрэщытыр къисыджыкIыгъагъ.
КъошынгъэжъэпIэ хьаку шъэ пчъагъэу экспедициехэмкIэ къэдгъотыгъэхэм къаушыхьаты ятIэм хашIыкIи ащагъэжъэгъэгъэ пкъыгъо зэмылIэужыгъохэм япчъагъэкIи язэмылIэужыгъуагъэкIи псыIыгъыпIэм икъыблэ нэпкъ хъугъэхэм ащыпсэущтыгъэ чылэжъхэм адэсыгъэхэр хьакъу-шыкъу шIынымкIэ IэпэIэсэ дэдэхэу зэрэщытыгъэхэр. Хьакухэу псыорхэм къычIалъэсыкIыхи кIодыгъэхэм япчъагъэ зыми ылъытагъэп. Чылэу IуагъэкIыгъэхэм лъэхъэнэ зэфэшъхьафхэм агъэфедэщтыгъэ хьакухэр Ленинэхьаблэ, Тэуйхьаблэ, Пщыкъуй­хьаблэ, Нэчэрэзыежъым, КъэзэныкъоякIэм, нэмыкI чIыпIэ заулэмэ бэдэдэу къащычIэщыгъэх, шъэ заул пIоми ухэукъощтэп, ау, ащ емылъытыгъэу, археологхэр зэтIагъэхэр мэкIэ дэд.

КъошынгъэжъэпIэ хьаку, Мыекъопэ культур, илъэс 5500-рэ фэдиз ыныбжьыщт, псэупIэжъэу Пхъэгъугъапэр, къу. Тэуйхьабл.

Хьаку зэмылIэужыгъомэ анахьыжъэу, гъэшIэгъонэу тлъытэрэр къошынгъэжъэпIэ хьакоу Мыекъопэ культурэм хахьэу псэупIэжъэу Пхъэгъугъапэм, Пцэлыкъо иадырабгъу къыщыхэзгъэщыгъэр ары. Ленинград къикIыщтыгъэ археологхэм язгъэлъэгъуи къызэдычIэтхыгъагъ. ИтеплъэкIэ ыпкъ къужъIэрысэм фэдэу шIыгъагъэ. Ащ ыныбжьыгъэщтыр илъэс 5500-рэ фэдиз. ИкIыхьэгъагъэр метри 2-рэ ныкъорэ, ишъомбгъогъагъэр зы метрэрэ см 40-рэ. КъакIощтыгъэ экспедицием ипэщэгъэ А. Д. Резепкиным къызэриIогъагъэмкIэ, мы хьакум нахьыжъ къошынхэр зыщагъа­жъэщтыгъэу зэрэ Урысые къырагъотагъэп.

КъошынгъэжъэпIэ хьаку, мыутIэмэ ялъэ­хъан, псэупIэжъэу Нэчэрэзыежъыр.

КъошынгъэжъэпIэ хьаку, мыутIэмэ ялъэхъан, псэупIэжъэу Нэчэрэзыежъыр, Тэуйхьаблэ итемыр-къохьапIэкIэ.
Мартэ иджабгъурэ нэпкъы ХьапэкIай блыгум псыIыгъыпIэм къыщычIигъэщыгъэ къошынгъэжъэпIэ хьакум исурэтхэр.

ХьакучIэр

Хьакум ыкIоцI

МэшIобзыйхэр зэхэзыутыщтыгъэ етIэ
«цу пэбзыджынхэм» ятеплъ.

Хьакъу-шыкъухэр зэрагъэуцощтыгъэхэ хьаку кIоцIым ыгъунэ хъурае, язэпэчыжьагъэхэр зэфэдизхэу, 8 хъухэу, мэшIобзыйхэр зэфэдэу зэхаутыхэу гъонэ IукIахь тIурытIухэр яIэхэу «цу пэбзыджынхэр» ыкIоцI ишIыхьэгъагъэх. Хьаку гузэгу шъыпкъэми ахэм афэдэу зы итыгъ. ХьакучIэм къырилъэсыкIырэ мэшIобзыйхэр мыхэм зэфэдизэу зэхаутыхэти, зэныбжьэу шыкъухэр агъажъэщтыгъэх.
Мыщ фэдэ инженер гупшысэ зыхэлъэу псэуалъэ зышIыгъэгъэ тятэжъ пIашъэмэ яакъыли ясэнаущыгъи умыгъэшIэгъон плъэкIырэп. Ахэм гурыт ыкIи апшъэрэ гъэсэныгъэ зиIагъэ ахэтыгъэп, ау яIэпэIэсэныгъэкIэ шъхьащэ афэпшIыныр атефэ.
Мыхэм афэдэ псэуалъэхэр зашIыщтыгъэхэр тиэрэ ия X-рэ лIэшIэгъу. ЗэкIэмкIи ХьапэкIай блыгум зэфэдэхэу хьакоу къыщычIэщыгъагъэхэр 8 хъущты­гъэх. Нэчэрэзыежъым итемыркIэ мыхэм афэдэхэу тIу къы­щычIэщыгъагъ. Мы сурэтхэу къидгъэхьагъэхэр ЛэупэкIэ Нурбый Мартэ Iушъо 1982-рэ илъэсым щиуплъэкIугъа­гъэм тешIыкIыгъэх. Гукъаор — хьакухэр илъэс заулэрэ псыорхэм зэхаутыхэзэ зэкIэ ыхьыгъэх.
Тэу Аслъан.