Ленинград икъэдзыхьан 1941-рэ илъэсым Iоныгъом и 8-м рагъэжьагъ ыкIи ащ мэфэ 872-рэ ыкъудыигъ. А уахътэм къыкIоцI фашистхэм авиабомбэ мини 107-рэ къалэм къытырадзагъ. Зэфэшъхьафэу къызэралъытэрэмкIэ, а хъугъэ-шIагъэм нэбгырэ мин 600-м къыщегъэжьа­гъэу миллион 1,5-рэ хэкIодагъ.

Тикъэралыгъо итарихъ ианахь тхьамыкIэгъо нэкIубгъохэм ар ащыщ хъугъэ. Ау Ленинград зитыгъэп, хэти фэлъэкIыщтымкIэ къалэм ишъхьафитыныгъэ фэбэнагъ.
Адыгеим щыщхэри къадзыхьэгъэ Ленинград къэзыухъума­гъэхэм ахэтыгъэх. Ахэм лIы­хъужъныгъэу зэрахьагъэр тщымыгъупшэным фэшI Пискаревскэ мемориальнэ къэхалъэм ШIэжьым и Аллееу иIэм 2010-рэ илъэсым саугъэт щагъэуцугъ. Ленинград ишъхьафитыныгъэ фэбанэхэзэ фэхыгъэ нэбгырэ миллионныкъо фэдиз зыщы­чIалъхьагъэм, мыжъобгъоу ща­гъэуцугъэм урысыбзэкIи, адыга­бзэкIи тетхагъ: «Защитникам блокадного Ленинграда — уроженцам Адыгеи. Адыгеим къыщыхъугъэхэу Ленинград къэзыухъумагъэхэм апай».
Илъэс къэс, хабзэ зэрэхъугъэу, щылэ мазэм и 27-м Адыге­им илIыкIохэри Пискаревскэ къэхалъэм щызэрэугъоих. Адыге­им щыщхэу Ленинград къаухъумэзэ фэхыгъэхэм ясау­гъэт республикэм и ЛIышъхьэ, ежьхэми ацIэкIэ ахэм къэгъагъэхэр кIэралъхьэх.
Мыекъуапэ иветеранхэм я Совет къызэритыгъэмкIэ, Ленинград къыщыхъугъэу блокадэм къыхиубытэгъэ нэбгыри 4 къа­лэм щыпсэурэр, районхэм
ары­сыжьхэп. Ахэр: Людмила Абесалашвили (22.04.1941), Ге­оргий Дудченкэр (04.06.1937), Валентина Мальгинар (23.05.1940), Тамара Даньшинар (02.05.1937).
Людмила
Абесалашвили (Краснова)
Ленинград къызадзыхьэм, Людмилэ Степан ыпхъум илъэ­сищ ыныбжьыгъэр. ЦIыкIугъ нахь мышIэми, егъэшIэрэу ыгу къинагъэх омакъэхэр, янэ къиныгъоу зэпичыгъэхэр, игупсэхэу хэкIодагъэхэр, непэ къызнэсыгъэми ыгу узызэ ахэм ягугъу къешIы.

— Сэ сыцIыкIу дэдагъ нахь мышIэми, заор зэрэщыIэр теубытагъэ хэлъэу къызгурыIо­щтыгъ, — къеIуатэ ащ. — Сыда пIомэ зэкIэри ащ тегущыIэщтыгъэх, ащ дакIоу лагъымэ, шхонч омакъэхэр ташъхьагъ итыгъэх. Джащ фэдэу нэмыцхэр зэрэс­лъэгъугъэхэри дэгъоу сыгу къэ­кIыжьы. Сыныбжь зыхэхъом, нахь къызгурыIожьыгъ цIыфхэм апэкIэкIыгъэ къиныгъохэр, сэ сигукъэкIыжьхэр а тхьамыкIагъом пэчыжьэх. Сыда пIомэ синасып къыхьыгъ сызычIэсыгъэ кIэлэцIыкIу IыгъыпIэу къэлэ пчэгум итыгъэр зэхакъутэнэу зэрэмыхъугъэр. Ащ чэщи мафи Iоф ышIэщтыгъ, унэм сыкъы­зыкIожьыщтыгъэр тхьаумэфэ закъор ары. КIэлэпIоу Iутыгъэ бзылъфыгъэм лъэшэу шIу силъэ­гъуи, мафэр хэгъэкIи, чэщыри сигъашхэщтыгъ. Нэбгырэ мин пчъагъэ, кIэлэцIыкIухэри ахэтхэу гъаблэмрэ чъыIэмрэ арылIыкIыгъ. Арышъ, а лъэныкъомкIэ сэ заом икъиныгъо къыслъыIэсыгъэп.
Людмилэ къызэриIотэжьырэм­кIэ, Красновхэм яунагъо Ленин­град гупчэм, урамэу Чеховым щыпсэущтыгъэх. Ащ техникуми, еджапIэри, кIэлэцIыкIу IыгъыпIэ­ри тетыгъэх. Ахэм къаготыгъэ унэу N 8-м (зыфэдэр къышIэ­жьырэп) химие Iофхэм япхы­гъэу янэ Iоф щишIэщтыгъ. Хэгъэгу зэошхом иапэрэ мафэхэм Сталинград дэжь ятэ къыщаукIи, нэбгырищ хъухэу янэ ыпIужьыгъэх. Адрэ бзылъфыгъэ шъхьэзакъохэм афэдэу яни къины­шхо ылъэгъугъ. Нэбгырищмэ язи ари­тыгъэп, зэрэфэлъэкIэу ыгъо­ты­рэ IофшIэныр ышIэзэ, къы­Iэтыгъэх. ЕгъашIи тхьаусыхэу, заом икъэбар къыIуатэу сабый­хэм зэхаригъэхыгъэп.
Людмилэ Абесалашвили анахь мэфэ дахэу, гушIуагъоу ыгу къинагъэхэм ащыщ Ленинград блокадэр зытырахыжьыгъэр.
— ЦIыфхэр зэкIэ зэхэтхэу Невскэм къытехьагъэх, — ынэ­хэм гушIор къакIихэу къеIуатэ ащ, — ар дэгъоу сынэгу къыкIэуцожьы. Ини цIыкIуи лъэшэу гушIощтыгъэх. МэфэкIышхо щы­зэхащэгъагъ, орэдхэр къа­Iомэ, къашъохэу зэхэтыгъэх, мэшIоустхъуи щыIагъ. Нэужым игъорыгъозэ щыIэныгъэр зэтырагъэуцожьэу фежьагъэх, зэкIэри тхьамыкIэ дэдэу псэущты­гъэх.
Людмила Абесалашвили ипсау­ныгъэ изытет рыраз, къэ­ралыгъом анаIэ къызэратетыр къыхигъэщыгъ. УФ-м и Президентэу В. Путиным, Адыгеим и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат ацIэкIэ ахъщэ тынэу къараты­хэрэри къытфипчъыгъэх. Унагъом щыIэкIэ-псэукIэ дэгъу илъ, нахьышIу шIыгъэнымкIэ IэпыIэгъу зэрямыщыкIагъэр къыIуагъ.
Валентина
Мальгинар
Ленинград дэубытагъэ хъугъэ цIыфхэр къинэу зыхэтыгъэхэр, хьалыгъу такъырым зэрежэщтыгъэхэр, чъыIэм аригъэщэчыгъэр тигущыIэгъу игукъэкIыжьхэм ащыщых. Ар 1940-рэ илъэсым жъоныгъуакIэм и 23-м Ленинград къыщыхъугъ. ЗэрэхъурэмкIэ, Хэгъэгу зэошхор къызе­жьэм, ащ илъэс ныIэп ыныбжьыгъэр. Ау шъхьафит зашIы­жьым, илъэси 4 хъунэу щытыгъ ыкIи а мафэр нахь дэгъоу къе­шIэжьы. ЦIыкIугъэми, егъэшIэрэу ыгу къинагъэх янэ къи­нэу зэпичыгъэр, гъаблэр, игу­псэхэу хэкIодагъэхэр.
— Хэгъэгу зэошхор къызэ­режьагъэм тетэу сятэ къеджагъэх. Блокадэм иапэрэ мафэхэм, 1941-рэ илъэсым иIоныгъо мазэ, ар хэкIодагъ. Тянэ илъэс 21-рэ нахь ымыныбжьэу сшырэ сэрырэ тыцIыкIухэу тыкъыфани, къиныгъошхокIэ типIужьыгъ. А лъэхъаным сабыйхэр аIахыхэти, агъэкощыщтыгъэх, ау тадэжь къызыкIохэкIэ, сянэ тигъэбы­лъыти, таригъэгъотыщтыгъэп. «ЩыIэныгъэм игъогоу» алъытэзэ къытхэнэгъэ гущыIэхэр тщыгъупшэхэрэп: «Ладога, сигупсэу Ладога!». Ащ зэпыращыхэ зы­хъукIэ, нэмыцхэм къагъэтакъощтыгъэх е мылым пхырызхэти, бэ ытхьалэщтыгъэр. «ЩыIэныгъэм игъогоу» зэрэщытыгъэм дакIоу, ар бэмэ хьадэгъу гъогу афэхъугъ. Джащ пае тянэ таритыгъэп. Ащ фэдиз къин зы­лъэгъурэр тхьаусыхэу, заом икъэбар къыIуатэу къэсшIэжьырэп. Нахь ин тыкъэхъуи, зэоуж илъэсхэм нахь зэхэтшIыкIы зэхъум, къыдгурыIожьыгъэр бэ, — къыIуагъ Валентинэ.
Блокадэр зытырахыжьыгъэ мафэр ыгу къызэрэкIыжьырэр къытфиIотагъ.
— ЦIыфхэр зэкIэ зэхэтхэу урамхэм къатехьагъэх, — еIо тигущыIэгъу, — ар дэгъоу сы­нэгу къыкIэуцожьы. Ини цIыкIуи лъэшэу гушIохэзэ куощтыгъэх: «Ура, ура, блокадэр тырахы­жьыгъ!». Ау ащ къикIырэр
къыз­гурыIощтыгъэп, а ошъопщэ шIу­цIэхэу ошъогум тетыгъэхэр зэбгырафыгъэхэу ары къысшIошIыгъэр. Сэри сыкъикIыгъэу уашъом сыдэплъыещтыгъ.
ТигущыIэгъу зыщыпсэущтыгъэ лъэхъаным ицIыфхэр ары зэо ужым тихэгъэгу зыпкъ изыгъэу­цожьыгъэхэр. Тикъэралыгъо итарихъ инэкIубгъохэм Ленинград блокадэр зытырахыжьы­гъэр мэхьанэ зиIэ мафэу къызэрэхэнагъэм фэдэу, зикIэлэцIыкIугъо а охътэ къиным тефэгъэ нэбгырэ мин пчъагъэхэмкIэ мэфэкI шъыпкъэ хъугъэ.
Iэшъынэ Сусан.