Къалэу Шъачэ хэхьэрэ къуаджэхэу Шэхапэ, ШэхэкIэй ыкIи Хьаджыкъо адэт кIэлэцIыкIу IыгъыпIэмэ зэлъашIэрэ тичIыгогъумэ ацIэхэр афаусыгъэх.

2019-м, ТекIоныгъэшхом ия 75-рэ илъэс тефэу, общественнэ движениеу «Народнэ фронтыр «Урысыем пае» «ЛIыхъужъым ыцIэ — еджапIэм» зыфиIорэ проектым ишIуагъэкIэ Шъачэ дэт гъэсэныгъэ учреждение пчъагъэмэ цIэхэр яIэ хъугъагъэ. Ащ пае кIэлэегъа­джэхэм, дзэ-патриотическэ клубхэм, краеведхэм ыкIи лъыхъуакIохэм кIэлэ­еджа­кIохэр ягъусэхэу Хэгъэгу зэошхом итарихъ изэгъэшIэн дэлэжьэгъагъэх, тичIыгогъухэу лIыхъужъныгъэ къызхэфагъэхэр къыхагъэщыжьыгъэх, ахэмэ яIахьылхэм заIуагъакIэзэ ятарихъ нэкIубгъохэр агъэунэфыжьыгъэх. ТичIыгогъу­хэу зэлъашIагъэхэм ацIэхэр гъэсэныгъэ учреждениехэм афэусыгъэным кIэлъэIугъэхэм къэлэ Iэшъхьэтетхэми къадырагъэштагъ.
2025-рэ илъэсми а IофшIэныр лъагъэ­кIотагъ. Шъачэ дэт кIэлэцIыкIу IыгъыпIэхэмрэ гъэсэныгъэ тедзэ зыщызэрагъэгъотырэ гупчэхэмрэ Iофтхьабзэм хэлэжьагъэх.
ГъэсэныгъэмкIэ къэлэ ГъэIорышIапIэм къызэрэщыхагъэщыгъэмкIэ, кандидатурэ пэпчъ игъэкIотыгъэу тегущыIагъэх. КIэлэцIыкIу IыгъыпIэ 72-мэ ыкIи гъэсэныгъэ тедзэ зыщызэрагъэгъотырэ гупчэ 19-мэ, джащ фэдэу зы кIэлэцIыкIу IыгъыпIэ— ублэпIэ еджапIэ цIэхэр яIэ хъугъэ.

Къалэу Шъачэ и Администрациерэ хы ШIуцIэ Iушъом щыпсэурэ шапсыгъэмэ я Адыгэ Хасэрэ къуаджэу Хьаджыкъо икIэлэцIыкIу IыгъыпIэу N 97-м иIофышIэхэм ягукъэкI дырагъэштагъ — гъэсэныгъэ учреждением зэлъашIэрэ тичIыгогъоу, Хэгъэгу зэошхом иветеранэу Хэшх Ашырхъан Ахьмэд ып­хъум ыцIэ фаусыгъ.
— Къоджэдэсхэм ащыщэу зыцIэ гъашIэм къыхэгъэнэгъэныр зытефэрэр бэ, ахэм анахь дэгъухэр къазэрахэтхыщтым тыпы­лъыгъ, — къеIуатэ кIэлэцIыкIу IыгъыпIэм ипащэу Марина Баглаевам. — Зэфэхьысыжь зытэшIым, Хэшх Ашырхъан Ахьмэд ыпхъум икандидатурэ тыкъыщыуцугъ. Ар Хьаджыкъо ыкIи гъунэгъу къоджэ закъохэр арэп, зэрэ Шапсыгъэ шъолъыр щызэлъашIэщтыгъ. Адыгэ Хасэм тикандидатурэ къыдыригъэштагъ, ищыкIэгъэ тхылъхэр дгъэхьа­зырхи, къалэу Шъачэ иадминистрацие и Топонимическэ комиссие IэкIэдгъэхьагъэх. Тэгугъэ къыд­дырагъэштэнэу.
Хэшх Ашырхъан классибл еджапIэр къызеухым ыуж, заор къемыжьэзэ, колхозэу «Красный Октябрь» зыфиIорэм Iоф щишIагъ. Бзылъфыгъэхэр пштэмэ, Хьаджыкъо щыщэу фронтым дэкIыгъэр а зыр арыгъэ. «Авиациер уIэшыгъэнымкIэ специалистэу 1942-рэ илъэсым ибэдзэогъу мазэ къыщыублагъэу ар зэо гъогухэм арыкIуагъ, я 246-рэ истребительнэ авиационнэ полкым хэтыгъ, ащ ыуж а I-рэ Белорусскэ фронтым ия 739-рэ авиаполк хэтэу Берлин нэсыгъ — тхылъэу «Сикъуаджэу Хьаджыкъо» зыцIэм къыщетхыжьы шIэныгъэлэжь-тарихълэжьэу Нэгъуцу Долэт. «ТIуапсэ щыкIогъэ зэо жъалымым хэлэжьагъ. Варшавэрэ Прагэрэ шъхьафит ашIыжьхэ, Берлин аштэ зэхъухэм лIыхъужъныгъэу къыхэфагъэм пае Хэгъэгу зэошхом иорденэу а I-рэ шъуашэ зиIэр, медальхэу «Варшавэ шъхьафит зэрашIыгъэм пае», «Берлин зэраштагъэм фэшI», «Зэо гъэхъагъэхэм апае», «Германием зэрэтекIуагъэхэм фэшI» зыфиIохэрэр къыфагъэшъошагъэх. Маршалэу Г.К. Жуковым ыкIи Дзэ советым хэтыгъэ генерал-лейтенантэу К.Ф. Телегиным ацIэ— лъэкъуацIэхэр зыкIэтхэжьыгъэхэ Рэзэныгъэ тхылъымкIэ Хэшх Ашырхъан ыцIэ гъашIэм хэхьагъ».
Хъарзынэщ документмэ зэращыхэгъэу­нэфыкIыгъэмкIэ, Ашырхъан къулыкъур ехьыфэ авиацием идзэ дэкIыгъо 758-рэ ыгъэхьазырыгъ. Iашэу афигъэхьазырыгъэмкIэ пыим икъухьэлъэтитф къыраутэхыгъ. Шъофым итхэу, механикыр игъусэу тичIыгогъу бзылъфыгъэм къухьэ­лъатэхэм атырагъэуцорэ топ 15 ыгъэцэкIэжьыгъ, фэшъхьаф Iофыби заом щызэшIуихыгъ.
Зэо ужым Ашырхъан ичылэ гупсэ къыгъэзэжьыгъ, гъунэгъу къуаджэу Къэ­лэжъ щыщыгъэ фронтовикэу Бастэ Шырахьмэт ар дэкIуагъ. Илъэс пчъагъэ­хэм унагъор ТIопсэ районым ит поселкэу Кирпичнэм щыпсэугъ, ишъхьэгъусэрэ ежьыррэ заводым щылэжьагъэх. 1997-рэ илъэсым Ашырхъан идунай ыхъожьыгъ.
ШIэжьым и Дэпкъэу Хэшх Ашырхъан илIыхъужъныгъэ къизыIотыкIырэр къыз­щызэIуахыгъэ мафэм ащ игупсэхэр, нахьыжъхэр, къоджэдэсхэр къекIолIа­гъэх.
— ТэркIэ мы мафэр хэушъхьафыкIыгъ, — къеIуатэ Марина Баглаевам. — Тинахьыжъхэу фашизмэм текIуагъэмэ ялIы­хъужъныгъэ а мафэм тыгу къегъэкIыжьы. ЗилIыгъэкIэ, зипсэ­емыблэжьныгъэкIэ, шIулъэгъоу ти Хэгъэгу фыряIэмкIэ щысэу къэтхьын тлъэкIырэ тинахьы­жъхэм яшIэжь тэгъэлъапIэ, ахэм зэу ащыщ Ашырхъан, ти­кIэлэцIыкIу IыгъыпIэ рыгушхоу а цIэр ыхьыщтышъ, ныбжьыкIэ­хэр шIум ферэщэх, лъэпкъхэм языкIыныгъэ ерэгъэпыт.
Шэхапэ дэт кIэлэцIыкIу IыгъыпIэу N 84-м итарихъ джы зы едзыгъоу хэ­хьагъ фронтовикэу, кIэлэегъэджэ Iоф­шIэным иветеранэу ЛъэкIэсэ Сулэ Мурат ыкъом ыцIэ зэрэфаусыгъэр. ЗэлъашIэрэ тичIыгогъум ишIэжь агъэлъэпIэнэу, илIы­хъужъныгъэ, IэпэIэсэныгъэшхоу хэлъы­гъэр агу къагъэкIыжьынэу иIахьылхэр, икIэлэеджакIохэр ыкIи чIыпIэ общественностым илIыкIохэр къэзэрэугъоигъэх.
ЛъэкIэсэ Сулэ къуаджэу Куйбышевым (джырэкIэ Агуй-Шапсыгъэ) къыщыхъугъ, Новороссийскэ дэт училищыр къыухыгъ, поселковэ советым исекретарэу Iоф ышIагъ, флотым къулыкъур щихьыгъ, Хэгъэгу зэошхом хэлэжьагъ. Къэралыгъом ихы гъунапкъэхэр къэзыухъумэхэрэм ахэтэу Батуми къызэригъэгъунагъэм фэшI тичIыгогъу орденхэмрэ медальхэмрэ мымакIэу къыфагъэшъошагъэх.
Сулэ Мурат ыкъор фронтовой комсоргэу зэрэщытыгъэр къышъхьэпэжьыгъ зэо ужым. 1946-рэ илъэсым имэлы­лъфэгъу мазэ къыщыублагъэу Шэхапэ щыпсэущтыгъ ыкIи ВКП (б) и ПсышIопэ райком штатым хэт ипропагандистэу IофшIэныр щыригъэжьагъ. Илъэсищ зытешIэм, Сулэ Краснодар краим иилъэситIу партийнэ еджапIэ щеджэнэу агъэ­кIуагъ, къызегъэзэжьым, райкомым ипартийнэ, ипрофсоюзнэ ыкIи икомсомольскэ организациехэм яотделхэм илъэс заулэрэ япащагъ. 1952-рэ илъэсым ишышъхьэIу мазэ КПСС-м ирайком исекретарэу хадзыгъ.
ИшIэныгъэхэм ахигъэхъоным, ренэу гъэсэныгъэм илъэгапIэхэм анэсыным зэрэкIэхъопсыщтыгъэм къыхэкIэу, ар Мыекъопэ кIэлэегъэджэ институтым тарихъымкIэ ифакультет заочнэу ще­джэ­нэу чIахьэ. 1953-рэ илъэсым ар дэгъу дэдэкIэ къызеухым ыуж Краснодарскэ кIэлэегъэджэ институтым изаочнэ отделение чIэхьажьы, ащи тарихъым­кIэ кIэлэегъэджэ сэнэхьатыр зэрэщызэ­ригъэгъотыгъэр къэзыушыхьатырэ дипломыр къыщыдехы. Еджэнымрэ Iоф­шIэнымрэ зэдигъэцакIэзэ, а лъэхъа­ным арэущтэу бэ псэущтыгъэр, политическэ ыкIи научнэ шIэныгъэхэр цIыфмэ зэралъигъэIэсыщтым тичIыгогъур пы­лъыгъ, лекциехэм районхэм къащеджэщтыгъ.
1954-рэ илъэсым иIоныгъо мазэ Сулэ Шэхапэ дэт гурыт еджапIэм ипащэу агъэнафэ, илъэс 15-м къыкIоцI, 1970-рэ илъэсым идунай ехъожьыфэ, а IэнатIэм Iутыгъ. Зипэщэгъэ гъэсэныгъэ учреждением хэхъоныгъэшхохэр ышIыгъагъэх, сыд фэдэрэ лъэныкъокIи районым къы­щыхагъэщыщтыгъ.
Я 60-рэ илъэсхэм къащегъэжьагъэу гурыт гъэсэныгъэ зыщызэрагъэгъотыщт ыкIи охътакIэм диштэрэ Iэмэ-псымэхэмкIэ зэтегъэпсыхьэгъэ еджэпIакIэ шIы­гъэн зэрэфаем игупшысэ зыдиIыгъэу Сулэ район Iэшъхьэтет пчъагъэмэ заIуигъэ­кIагъ, партийнэ кабинетыбэ зэпикIу­хьагъ, игухэлъи къыдэхъугъ, 1962-рэ илъэсым еджапIэм ишIын фежьагъэх.
ПсэолъэшIхэм афэшъхьафэу псэупIэм щыпсэухэрэри еджапIэм ишIын хэлэжьагъэх. Зэрэпащэм пае къымыгъанэу, ежьыри, иIофшIэгъу мафэ зиухырэ ужым, къазгъырыр ыубытыти, ашIэрэр зэкIэ адишIэщтыгъ: мыжъор, цементыр зэIишIэщтыгъэх, пхъэхэр адихьыщтыгъэ, чырбыщыр адигъэтIылъыщтыгъ.
ЗэдеIэжьхэзэ, апшъэрэ классхэм ащеджэхэрэри къыхагъэлажьэхэзэ, еджа­пIэр илъэсым къыкIоцI ашIыгъагъ — Iоныгъо мазэм 1963-рэ илъэсым къатищэу зэтет гъэсэныгъэ учреждением ипчъэхэр къызэIуихыгъагъэх.
Непэ Шэхапэ щэпсэух Сулэ ипшъа­шъэу Мариет Ломоносовар, ипхъорэлъф­хэр, ахэм къакIэхъухьагъэхэр. ЛIэуж пчъагъэмэ ягуапэу агу къэкIыжьрэ тичIыгогъу, гъэхъэгъабэ зышIыгъэ фронтовикым ыкIи кIэлэегъаджэм фэгъэхьыгъэ тхылъыр зэрагъэхьазырырэр иIа­хьыл-гупсэмэ къаIуагъ.
ШэхэкIэй дэт кIэлэцIыкIу IыгъыпIэми цIэ иIэ хъугъэ. Къуаджэм къыщыхъу­гъэу, Хэгъэгу зэошхом иветеранэу, илъэсыбэрэ чIыпIэ еджапIэм ипэщагъэу Нэ­гъуцу Щабан Шъэфыжь ыкъом ыцIэ ащ фаусыгъ. Ар мы илъэсым къызэIуа­хынэу щыт.
Ныбэ Анзор.