ИлъэсипшI пчъагъэхэм ЗАГС-м ихъарзынэщ чIэлъ мате­ри­алхэм садэлажьэзэ, адыгэу зигугъу къашIырэм ылъэ­къуацIэкIэ зыщыщ къуаджэр згъэунэфышъоу сыхъугъ. Ау загъорэ сыхэукъоуи къыхэкIыщтыгъ.

Цуякъо лъэкъуацIэмкIэ къуаджэр зыщыщыр къэшIэгъоягъ, сыда пIомэ мы лIакъом илIыкIохэр псэупIабэмэ адэсыгъэх: Тэхъутэмыкъуае, Щынджые, Хьа­лъэкъуае, Лэхъщыкъуае нэмыкIхэми. Ар сыдэущтэу хъугъа? Джэуапыр зызгъотыгъэр Цуякъо Мэдин Хьисэ ыкъом, лIэкъо тарихъым изэгъэшIэн дэлэжьагъэм, итхылъ сызеджэр ары. Гъэзет­еджэми ар ашIогъэшIэгъонынэу къысщэхъу.
Цуякъо Мэдин 1938-рэ илъэсым ­къуаджэу Хьалъэкъуае къыщыхъугъ. Народнэ хъызмэтым, къулыкъухэм ащылажьэзэ, пэщэ IэнатIэхэм аIутызэ, ащ джыри уахътэ къыгъотыщтыгъ илIакъо итарихъ дэлэжьэнэу. Илъэс тIокIым ехъоу ащ тыригъэкIодагъэм къыкIэ­лъыкIуагъэх лIэкъо чъыгэу зэхигъэуцуа­гъэмрэ тхылъэу «ХьакIэпс кIэим икIа­лэхэр» зыфиIорэмрэ. Ащ Цуякъо унэгъуи 124-у тихэгъэгу ыкIи IэкIыбым ащы­Iэхэм якъэбархэр щызэхэугъоягъэх.
Авторым зэригъэунэфыгъэмкIэ, Цуякъохэр абдзахыгъэх. ДжырэкIэ псэурэ унагъохэу Цуякъо лъэкъуацIэр зыхьы­хэрэр зэкIэ къуаджэу ХьакIэпс къыдэ­кIыгъэх. А цIэ дэдэр зыхьырэ псы­хъом дэжь ар Iусыгъ. Къалэу Хъыдыжъ, псэу­пIэу Фанагорийскэм ыкIи Шаумянскэ зэпырыкIыпIэу джырэкIэ заджэхэрэм азыфагу ифэрэ чIыгухэм ащыщ ХьакIэпс щысыгъ. Цуякъо лIакъом щыщхэр япсауныгъэкIэ пытагъэх ыкIи кIочIэшхуагъэх. Щагу пэпчъ унэ зэтегъэпсыхьагъэхэр, къакъырхэр, шэщхэр, фэшъхьаф хъызмэт псэуалъэхэр адэтыгъэх.
ЛIакъор къызхэкIыгъэм фэгъэхьыгъэ Iотэжьхэм ащыщ: ХьакIэпсым зыфэдэ къэмыхъугъэ кIочIэшхо зыхэлъ хъулъфы­гъэ горэ щыпсэущтыгъэ, ащ цум фэдэу Iоф ышIэщтыгъэ, мэфэкI зэхахьэхэм тоннырэ ныкъорэ къэзыщэчырэ быгъур къащиIэтыщтыгъ. Ащ икIалэмэ «ЦуякъокIэ яджагъэх (цу-якъо) — цум ыкъохэр».
Я ХIХ-рэ лIэшIэгъум ыгузэгухэм пачъыхьэм Кавказ щыпсэурэ чIы­дэлъфхэм щыIакIэ ямыIэжьы ришIыхьэгъагъэх. Адыгэ къуаджэмэ къатебанэхэу, унэхэр агъэстыхэу, цIыфхэр аукIыхэу зэхъум, нахьыжъхэр зэхэгущыIэжьыгъэх, кощынхэ зэрэфаем егупшысагъэх. Цуя­къомэ ялIакъо зэбгырыкIынэу хъугъэ. Цуякъо Хьаджумар янэжъ пIашъэм ылъэныкъокIэ къикIыхэрэр Тэхъутэмыкъуае, ежь зыщыщыгъэм къэкIожьы­гъэх. Ахэр непэрэ уахътэм нэс мэшэлахьэу бэгъуагъэх, анахь лIэкъо инэу Тэхъутэмыкъуае дэсхэм ащыщых.
ЛIакъом щыщ унагъохэм ятарихъ къэзыIотэрэ къэбар гъэшIэгъоныбэ щыI, ау сэ анахь сшIогъэшIэгъоныгъэр Тэ­хъутэмыкъуае щыпсэухэрэм ыкIи лIэкъо чъыгыр зыгъэпсыжьыгъэм ар къафэзыIотэгъэ Цуякъо Хьаджумар, ащ ­иунагъо афэгъэхьыгъэр ары. Чылэм ар на­хьыбэрэмэ зэрэщашIэрэр Кишмар, текIыгъэхэм «КишмарыкъохэкIэ» яджэх.
Кишмар исабыигъо тхъэгъуагъэп, тыр шъхьащымытыжьэу, гъаблэм ыгъалIэу къыхьыгъ. Ятэу Тыгъужъ шъхьэкIэфэныгъэшхо къуаджэм щыфашIыщтыгъ, Iушыгъэ, арэу зэрэщытызэ унагъор, исабый­хэр къыгъани, фэшъхьаф бзылъфыгъэ зыкIыхэхьажьыгъэр кIалэм къыгурыIон ылъэкIыщтыгъэп. Кишмар ышнахьыкIэу гъаблэм ыгъалIэрэм, ышыпхъу, янэ анэхэм акIэплъэныр къин къыщыхъущтыгъ. Янэ Хьакулащэ бэрэ сымаджэщтыгъ, унагъор фэгъашхэщтыгъэп. ЧIы­пIэ къинэу унагъор зэрыфагъэм къырищыжьы шIоигъоу илъэс пшIыкIутIу нахь зымыныбжьыгъэ кIалэр хэкIыпIэхэм алъыхъоу ригъэжьагъ, мэзым кIомэ, пхъэшъхьэ-мышъхьэхэр къыугъоихэмэ, ахэр Краснодар бэдзэрым щищэхэу ыублагъ. КъыкIихырэ ахъщэмкIэ щай, шъоущыгъу, IэшIу-IушIухэр къыщэфы­щтыгъэх. Джащ тетэу псэузэ, зы мафэ жъоркъ горэм урысылI нэмыц шхонч зэтегъэпсыхьагъэ ыIыгъэу яунэ Iупэ къыIухьагъ. ШэкIуагъэкIэ енэгуягъо. Ащ урысыбзэкIэ къыIуагъэхэр Хьакулащэ къыгурыIуагъэхэп, Хьаджумарэ къеджагъ. КъызэрэчIэкIыгъэмкIэ, хьакIэр псы ешъонэу фэягъ ныIэп. Ар унэм рагъэ­блэгъагъ, щай рагъэшъуагъ, яIэр рагъэ­шхыгъ. ХьакIэр Золотарев Иван Иван ыкъоу, помещикэу, къуаджэм къы­пэIулъ мэзыр зэкIэ зиер арэу къычIэ­кIыгъ.
— Урысыбзэр сыдэущтэу зэбгъэшIэнэу хъугъа? — къеупчIыгъ Кишмар хьакIэр.
КIалэм ащ фиIотагъ кIэлэегъаджэу чылэм къагъэкIогъагъэм зы илъэсрэ зэрэригъэджагъэр. ЗэдэгущыIэхэзэ, хьа­кIэр щыгъуазэ хъугъэ унагъор къинэу зыхэтыр, ятэ фэшъхьаф бзылъфыгъэ хэхьажьи, сабыиплIыр гъаблэм ыгъа­лIэхэу янэ къызэрэлъэхэнагъэхэр, пхъэ­шъхьэ-мышъхьэхэр къызэриугъоихэрэр, ахэр Краснодар зэрэщищэхэрэр. Ащ зэригъэшIагъ матэм иблакIи, ари къе­шъхьапэ. Бэдзэрым зэрэщыщэрэм, ща­кIомэ ыкIи щэфакIомэ зарэдэпсалъэрэми яшIуагъэ къекIыгъ урысыбзэм изэгъэшIэнкIэ. КIалэм игуетыныгъэ Золотаревым ыгу рихьыгъ, кIожьыным ыпэкIэ ыцIэ-ылъэкъуацIэрэ иадресрэ зытыри­тхэгъэ тхьапэр ащ къыфигъэнагъ.
Уахътэ тешIагъэу, къэлэдэсэу ыпэкIэ къикIырэмэ яупчIызэ, Хьаджумарэ Золотаревыр зыщыпсэурэр къыгъотыгъ. IухьэпIэ дахэм тIоу зэгот чъыгэе пчъэшхо хэлъыгъ. ТхьамыкIэу фэпэгъэ шъэо­жъыер къэзылъэгъугъэ швейцарыр ща­гум къыдэкIыгъ ар Iуифын мурад иIэу, ау тхьапэу мыдрэм фищэигъэр зелъэгъум, Iэсэжьыгъэ. МраморкIэ пкIэгъэ дэкIояпIэ зэпэшIэтырэмкIэ Хьаджумар ятIонэрэ къатым дащэягъ, хьакIэщым ращагъ. Унэм идэхагъэ нэр пIэпихыщтыгъэ, ащ фэдэ шIагъо шъэожъыем зыкIи ылъэгъугъагъэп. Такъикъ заулэ тешIагъэу унэм ибысымрэ ащ ишъхьэгъусэрэ хьакIэщым къихьагъэх. Бысымым хьакIэр ишъхьэгъусэ нэIуасэ фишIыгъ, кIэлэ ныбжьыкIэр укIытагъэ, ау фэбагъэ хэлъэу къызэрэпэгъокIыгъэхэм ыпкъ къикIыкIэ ыгу нахь рэхьатыжьыгъэ. КIалэр Iанэм рагъэблэгъагъ. А пчыхьэм Iофыгъуабэмэ атегущыIагъэх. Шъэо­жъыем сэнаущыгъэ зэрэхэлъыр, ишIэ шIэгъошIоу зэрэщытыр бысымхэм къагурыIуагъ. Ащ къыщегъэжьагъэу Иван Иван ыкъор ыкIи Хьаджумарэ язэIукIэгъухэр нахьыбэ хъугъэх. ЛIы баир кIалэм къыдэIэпыIэщтыгъ, ау ар зыми ригъа-­шIэщтыгъэп. Кишмар щэпIэ чIыпIэ къызэIуихынымкIэ лIы баир къыдеIагъ, ба­калейщикхэм ыщэщт товархэр къыра­тэу, цыхьэ къыфашIэу аублагъ. Хьаджу­­мар иIофхэр бэкIэ нахьышIу къэхъу­гъэх, ежьыми ыныбжь хэхъуагъ, пытагъэ хэлъэу, цые кIэракIэри щыгъэу, къэмы­шIэжьынэу зыкъызэблихъугъ. Ау Кишмар зыми риIощтыгъэп лIы бай ныбджэгъу зэриIэр, зышIошIыжьэу, пагэу щытыгъэп. Золотаревым ащ уасэ къыфишIыгъ, унэ ышIынымкIэ IэпыIэгъу къыфэхъунэу рихъухьагъ. Охътэ кIэкIым унэ зэте­гъэпсыхьагъэ кIалэм къыгъэуцугъ. Золотаревым зыныбжь икъугъэ кIалэр иобществэ хищэнэу ыгу къэкIыгъ. Ащ зэхищэгъэгъэ пчыхьэзэхахьэмэ ащыщ горэм Хьаджумарэ ригъэблэгъагъ ыкIи зэлъашIэрэ промышленникэу, меценатэу Трахъо Лыу нэIуасэ фишIыгъ. Хьа­кIэхэр кIалэм къылъыплъэщтыгъэх, ар зэрэзекIорэ шIыкIэм, зэшъхьэгъусэ Зо­лотаревхэм яшIуагъэкIэ зекIокIэ-шIыкIэхэм хэшIыкIышхо ащ афыриIэ зэрэ­хъугъэр къыхагъэщыгъ. Лыу кIалэр къыз­хэкIыгъэ лIакъомкIэ ыкIи Iофэу ыгъэцакIэрэмкIэ къеупчIыгъ. Трахъо Лыу кIэлэ ныбжьыкIэм IаплI къырищэкIыгъ ыкIи адыгабзэкIэ къыриIуагъ:
— Аферым, Кишмар, адыгэ лъэпкъым уришъэо шъыпкъ. Сэ сыкъыплъыплъагъ Iанэм упэсызи, цIыфмэ уадэгущыIэ зэхъуми, пIуныгъэ-гъэсэныгъэ дэгъу бгъотыгъэ. Уятэ дэгъоу сэшIэ. Ар Пшызэ шъолъыр щызэлъашIэ, лъытэныгъэ фашIы. Ащ фэдэ тым джащ фэдэ кIалэ иIэнэу щытыгъ. УлIэхъупхъ!
Ятэ фэгъэхьыгъэу цIыф цIэрыIошхом кIалэу зэгорэм тыр шIудэдэ зылъэ­гъущтыгъэу, ау джы лъытэныгъэ фэзымышIыжьырэм къыриIощтыгъ. Ащыгъум ежь ыпэ илъыр, ащ ехьыщыр «шIухьафтын» щыIэныгъэм къызэрэфигъэхьа­зырыгъэр ащ джыри ышIэщтыгъэп.
Илъэс 21-рэ ыныбжьэу Хьаджумар ШъэуапцIэкъомэ япшъашъэу Ящэ къещэ. Къадыррэ Аминэтрэ къафэхъугъэх. Ахъщэ зэзыгъэуIугъэ ыкIи щыIэкIэ дэгъу зыгъотыгъэ Кишмар бакалейнэ тучан къызэIуехы. Къуаджэм ар лъэшэу ща­лъы­тэщтыгъ, ыIорэм уасэ фашIыщтыгъ. Зикъэщэгъу кIалэм ыгу рихьыгъэ пшъа­шъэм Кишмар ригъэпсэлъыхъон ыкIи къыригъэщэн ылъэкIыщтэу игугъу чылэм щашIыщтыгъ. ГухэкI нахь мышIэми, а сэнаущыгъэу хэлъыгъэм ежьыр дихьы­хыгъ. Зы пшъашъэ икъоджэгъу кIалэм ригъащэ шIоигъоу дэгущыIэзэ, ошIэ-дэмышIэу ежьыр шъыпкъэр ащ игъэрэу хъугъэ. Псэлъыхъо кIалэхэр ыгъэкIо­тэжьхэзэ, пшъашъэр ащ къеIушъэшъагъ: «КъыкIэлъыкIорэ къэкIогъум уизакъоу сыкъыожэ». Ащ ыуж бэ къикIыгъэр: Кишмар ишъуз ытIупщыжьыгъ, а пшъа­шъэр, Айщэтыр, шъхьэгъусакIэ фэхъугъ. Джащ тетэу ятэ фэдэу псэугъэ. Ятэ иунагъо кIалэхэр къинагъэх, шIугуащэм шъэфэу сабый цIыкIу дэдэр янэ фихьыщтыгъэ быдзыщэ ригъэшъонэу. Кишмар бэ темышIэу зэрэхэукъуагъэр къыгурыIожьыгъ, мэхагъэ къызэрэхэфагъэм фэшI лъэшэу зэгыижьыщтыгъ. Ишъхьэгъусагъэм къыфигъэгъунэу елъэIугъ, шъузыкIэр ытIупщыжьи, ядэжь ыгъэзэ­жьыгъ. Ащ ыуж унэгъо насыпышIо хъу­жьыгъэх, джыри сабыибл къафэхъужьыгъ: Щамсэт, ГъучIыпс, Исхьакъ, Махьмуд, Рабихьат, Рахьмэт ыкIи Любэ.
Октябрьскэ революциер къызежьэм, Кишмар итовархэр зэкIэ ыщэжьыгъэх. Врангель идзэмэ ахэтэу Иван Иван ыкъор хэгъэгум икIыжьыгъ. Ащ ыуж къе­хъулIэжьыгъэр ашIэщтыгъэп. Цуя­къом НЭП-м илъэхъан федэ шIукIае иIагъ, ау коллективизациеу хэгъэгум къыщыра­гъэжьагъэм имылъку зэкIэ ыгъэкIодыгъ. 1920-рэ илъэсым Тэхъутэмыкъуае комитет щызэхащэгъагъ, ащ тхьаматэу фашIыгъагъ Пыр Алый. Цуякъо Кишмар ащ игодзагъ. 1931-рэ илъэсым Кишмар колхозым хэхьагъ, правлением хэтыгъ. Ащ изэхэсыгъохэм ащыщ горэм тутын соткэ 45-рэ зы нэбгырэм ыпкIэнэу телъхьэгъэн фаеу зиакъыл мычыжьэ горэм къыхилъхьагъ. ЧIыгулэжьыныр зы­­фэдэр дэгъоу зышIэщтыгъэ Кишмар ар щигъэзыягъ, зы нэбгырэмкIэ ар зэрэбэр къыIуагъ. Ащ дырагъэштагъэп, ары пакIошъ, Советскэ хабзэм ипыймэ Кишмар аготэу алъытагъ, НКВД-м фэтхагъэх. Ащ къыфаIэтыжьыгъ илъэсыбэ­хэм помещикым ныбджэгъуныгъэ зэрэдыриIагъэри. Мысагъэу къыфалъэгъу­хэрэр зэхалъхьэхи, ар народым ипыйкIэ алъытагъ, илъэситф хьапс тыралъхьагъ, Красноярскэ краим ащагъ. Цуякъом а уахътэм илъэс 40 ыныбжьыгъэр. Лагерым дэт баракэу ежь зычIэфагъэм нахьыбэрэмкIэ чIэсыгъэхэр интеллигентыгъэх: врачыгъэх, дзэ пэщагъэх, юристыгъэх, хъызмэтшIапIэхэм яIэшъхьэтетыгъэх. Ахэм инэIуасэхэри къа­хэфагъэх. ЗэхэгущыIэжьхи, гъомылэпхъэ блокым ар фа­гъэзагъ. Цуякъом иIоф дэгъоу зэригъэца­кIэрэм лагерым ипащи ща­гъэгъозагъ, ар Цуякъом къе­лъэIугъ гъомылапхъэкIэ офи­церхэми ынаIэ къатыригъэ­тынэу. Джащ тетэу илъэсищыр кIуагъэ. Кишмар исабыигъом мэзым зэрэщышыпэщтыгъэм, уцхэм ыкIи пхъэшъхьэ-мы­шъхьэхэм хэшIыкIышхо зэра­фыриIагъэм ишIуагъэ шъолъыр чыжьэм къыщекIыжьыгъ. Хьа­псым чIэсыгъэ врачхэм ягъусэу цингар зэрагъэхъужьыщт рецептыр къаугупшысыгъ. Ащ ишIуагъэкIэ хьэпсэдэсыбэ лIэныгъэм щаухъумэн алъэкIыгъ. Хьаджумар нахьыжьэу шъхьафит хъужьынымкIэ врачхэр къы­дэIэпыIагъэх, 1934-рэ илъэ­сым ар ядэжь къэкIожьыгъ. Икъоджэгъубэ ащ къызэригъэзэжьыгъэм ыгъэгушIуагъ, ау ежь щыгъупшагъэп бзэгу зыхьыгъэ­хэр, тхылъ нэпцI фэзытхыгъэхэр. Арэу щытми, лъышIэжь Iофыр щигъэзыягъ, ипыйхэм Тхьэр афигъэзагъ. ИцIыкIугъом къыщыублагъэу Кишмар ара­пыбзэр зэригъэшIэгъагъ, Къур­Iаным щыщ сурэхэр езбырэу къыIощтыгъэх, ахэри ыгу къи­хьажьыгъэх, ыныбжь хэкIотагъэу ишIошъхъуныгъэ нахь пытэ хъужьыгъэ. Иныбджэгъугъэ нахьыжъэу, игъэсакIоу Золотаревым ар бэрэ лъыхъугъ, Урысыем къыгъэзэжьыгъэным щы­гугъыщтыгъэ. Арэуи къычIэкIыгъ, охътэ дэхэкIае а Iофым тыригъэкIодагъэми, зэшъхьэ­гъусэхэр къыгъотыжьыгъэх, Краснодар ичIыунэ горэм къин алъэгъоу ахэр щыпсэущтыгъэх. Мэпсауфэхэ алъыплъэжьыгъ, ядунай захъожьым, къалэм икъэ­халъэмэ ащыщ щигъэтIы­лъыжьыгъэх.
ШIошъхъуныгъэу иIэм елъытыгъэу шIушIэгъабэ Кишмар иIагъ. Илъэс 82-м итэу дунаим ар ехыжьыгъ.
Къоджэдэсхэр хьэдагъэм етIупщыгъэу екIуалIэщтыгъэх. Зы бзылъфыгъэ горэм зэкIэми анаIэ тырадзагъ, зыфэмыщыIэжьэу, лъэш дэдэу ар гъыщтыгъэ. Бэрэ зэIуагъэнэнэу ­ыуж итыгъэх, ау пкIэнчъагъ. Бзылъфыгъэм зызегъэгъэкIым ыуж къыIуагъ: «Зыгорэм илI уфэ­гъыныр къызэремыкIурэр сэшIэ, ау мы щымыIэжьым ишIу­шIагъэ сыгу къызыкIыжьырэм сымыгъын слъэкIырэп. 1947-
рэ гъэблэ илъэсым сишъхьэ­гъусэ лIагъэ, сабыищыр къыс­лъэхэнагъэу мы сызэрэгъырэм фэдэу ащыгъуми сыгъыщтыгъ. Сишъхьэгъусэ зэрифэшъуашэу згъэтIылъыжьын зэ­рэсымылъэкIыщтым пае сыукIытэщтыгъ. Цуякъо Кишмар къысфэтхьаусыхагъ, етIанэ къыз­деIэн зэрилъэкIыщтымкIэ ар къысэупчIыгъ. Сыкъэгъи есIуагъ: «СшIэрэп къыосIо­щтыри, зэрифэшъуашэу згъэтIылъыжьынэу зи сиIэп».
— Ащ фэдизэу умыгумэкI, зэкIэ къызэпыфэщт! — ыIуи, Кишмар кIожьыгъэ.
Бэ темышIэу хъулъфыгъэр агъэтIылъыным пае ищыкIагъэр зэкIэ къысфащагъ. А зэкIэ къыс­фэзышIэгъагъэр джы агъэтIы­лъыжьы. Сэ ащ ренэу Тхьэм сыфелъэIущтыгъ, шIоу къысфи­шIагъэм пае псауныгъэ иIэнэу сыкIэлъэIущтыгъ».
Ащ фэдэ щысэу бэ къахьыгъэр, Кишмар къоджэдэсмэ иамал къызэрихьэу ишIуагъэ зэраригъэкIыщтыгъэр хьаулые хъугъэп.
АкIэгъу Разиет.