Щылэ мазэм и 17-м кIэлэцIыкIухэм къаугупшысыхэрэм я Мафэ зэрэдунаеу щыхагъэ­унэфыкIы. ЩыIэныгъэр нахь Iэрыфэгъу ыкIи гъэшIэгъон зышIырэ лъэныкъохэр, Iэмэ-псымэхэр, пкъыгъохэр кIэлэцIыкIухэм бэу къаугупшысых.

Гаджетхэр, джэгукIэ, псым тет лъэ­рычъэхэр зымылъэгъухэрэм апае «шрифт Брайля» зыфиIорэр ыкIи нэмыкIыбэ зыныбжь имыкъугъэхэм яшIуагъэ­кIэ щыIэныгъэм къыхэхьагъэх.
Мы аужырэ илъэсхэм Адыгеим ис кIэлэцIыкIухэм лъэныкъо зэфэшъхьафхэмкIэ гъэхъагъэхэр ашIынхэмкIэ амалышIухэр яIэ хъугъэ, ащ фытегъэ­псыхьэгъэ гупчэхэр, технопаркхэр къызэIуахыгъэх, гъэсэныгъэ тедзэм мэхьанэшхо раты. КIэлэцIыкIу технопаркэу «Кванториум» зыфиIорэр Мыекъуапэ къыщызэIуахыгъэу Iоф ешIэ ыкIи кIэлэцIыкIу бэдэдэмэ яшIэныгъэхэм мыщ щыхагъэхъуагъ, гухэлъыкIэхэр щашIыгъэх ыкIи ахэр щыIэныгъэм щыпхыращыгъэх. Мыщ ипащэу Олег Простаковым бэмышIэу гущыIэгъу тыфэхъугъ, яIофшIэн зэрэзэхащэрэр къытфиIотагъ.

— КIэлэцIыкIу пэпчъ сэнаущыгъэ зэрэхэлъым тицыхьэ телъ. Ар игъом къыхэдгъэщыныр ыкIи хэдгъэхъоныр типшъэрылъ ­шъхьаI. ШIэныгъэ ушэтын ыкIи инженер–техническэ лъэныкъо­хэмкIэ кIэлэцIыкIухэм яшIэныгъэ­хэм ахэтэгъахъо. Аужырэ шапхъэхэм адиштэрэ Iэмэ-псымэхэмкIэ технопаркыр зэтегъэпсыхьагъ. Кванториумыр къэралыгъо проектэу щыт ыкIи ыпкIэ хэмылъэу шIоигъоныгъэ зиIэ кIэлэцIыкIухэм шIэныгъэхэр зэрагъэгъотын амал яI. Мыщ къекIуалIэхэрэм гъэсакIохэр ягъусэхэу джырэ Iэмэ-псымэхэр къызыфагъэфедэхэзэ проектхэр агъэуцух, купым хэтэу Iоф ашIэным фагъа­сэх ыкIи шIэныгъэу зэрагъэгъотыхэрэр агъэфедэжьышъуным фащэх, — еIо Олег Александр ыкъом.

Лъэныкъуи 6-кIэ Кванториумым Iоф ешIэ. «Хейтек» зыфиIорэм аужырэ шапхъэхэм адиштэрэ 3 D принтерхэр ыкIи нэмыкI Iэмэ-псымэхэр чIэтых. Узыфэе пкъыгъо мыщ щыпшIын плъэкIыщт. «Био-квантумым» биологическэ объект­хэр щызэрагъашIэх, шэпхъэшIухэм адиштэрэ лабораториехэм Iоф адашIэным фагъасэх, чIыопсым ибаиныгъэ зэрагъашIэ. «Аэро-квантум» зыфиIорэм цIыф зэрымыс авиацие цIыкIум ыкIи цIыф зэрымыс быбырэ пкъыгъохэм япхыгъэу шIэныгъэхэр щызэрагъэгъотых. «Гео-квантумым» космическэ ыкIи аэро сурэттехыным, «GPS/ГЛОНАСС-м» япхыгъэу шIэныгъэхэр арагъэгъотых. «Промробо-квантумым» проектхэр агъэ­псынхэм, робототехническэ механизмэхэр агъэIорышIэнхэм щафагъасэх. «IT-квантумыр» анахьэу къыхахырэмэ ащыщ. Джырэ къэбарлъыгъэIэс амалхэр зыгу рихьыхэрэм ар апай. Логическэу ыкIи творческэу гупшысэнхэу кIэлэцIыкIухэр агъасэх. Джащ фэдэу лъэныкъо тедзэу шахматхэмкIэ, хьисапымкIэ, инджылызыбзэмкIэ егъэджэнхэр зэхащэх.
Кванториумым къекIолIэрэ кIэлэцIыкIухэм сэнаущыгъэ ин ахэлъ. 3D принтерхэр ыкIи 3D фризерхэр къызыфагъэ­федэхэзэ пкъыгъо зэфэшъхьафхэр ашIых. Анахь шъхьаIэр щыIэныгъэмкIэ шIуагъэ къэзыхьын зылъэкIыщт лъэныкъохэмкIэ проектэу агъэпсыхэрэр ыкIи щыIэныгъэм щыпхыращыхэрэр ары. Ахэм ащыщ осыр зэрэIупхын плъэкIыщт техникэм Iоф зэришIэщтым епхыгъэ проектэу бэмышIэу агъэхьазырыгъэр.

— Предприятие зэфэшъхьафхэм зэзэгъыныгъэ адэтшIыгъэу Iоф адэтэшIэ. Экологием епхыгъэ гумэкIыгъохэм ядэгъэзыжьын зигъо Iофыгъоу щыт, тыкъэзыуцухьэрэ дунаим уфэсакъын зэрэфаер агурэтэгъаIо. БэмышIэу ЭкоГупчэм тиедж­а­кIохэр тщэгъагъэх, хэкIхэр зэрэзэхадзыхэрэр, ахэр къызэрэдагъэ­кIыжьыхэрэр къафаIотагъ, — еIо тигущыIэгъу.
ЦIыф зэрымыс быбырэ пкъыгъохэр щыIэныгъэм щыщ хъугъэх. Тэ тызэсагъэр быбырэ пкъыгъохэр ары, ау ар лъэныкъо зэфэшъхьафхэм афытегъэ­псыхьэгъэн ылъэкIыщт. ГущыIэм пае, ащэфыгъэр язытыжьырэ роботхэр Урысыем ичIыпIэ зэфэшъхьафхэм ащагъэфедэх, джыри нэмыкI лъэныкъохэмкIи шIуагъэ къэзыхьыщтхэр къаугупшысых.
Кванториумым къекIолIэрэ кIэлэцIыкIухэм лъэныкъо зэфэшъхьафхэмкIэ гъэхъагъэхэр яIэх. ГущыIэм пае, мы аужырэ илъэсхэм Челябинскэ щызэхащэрэ экофестивалым хэлажьэх, апэрэ ыкIи ятIонэрэ чIыпIэхэр ащ къыщыдахыгъэх.
ТигущыIэгъу къызэриIуагъэмкIэ, ­2025-р зэрифэшъуашэу агъэкIотагъ. Илъэсым къыкIоцI мыщ къекIолIэрэ кIэлэцIыкIу­хэр республикэ зэнэкъокъу 20 фэдизмэ ахэлэжьагъэх, шIэныгъэ куухэр зэраIэкIэ­лъыр къагъэлъэгъуагъ.
Iофтхьэбзэ 70-м ехъу зэхащагъ, ахэм ахэхьагъэх мастер-классхэр, экскурсие­хэр, лекциехэр ыкIи нэмыкIхэр. КъякIолIагъэхэр яшIэныгъэхэмкIэ зэхъожьыгъэх, гухэлъэу яIэхэр къыраIотыкIыгъэх ыкIи лъэныкъо зэфэшъхьафхэмкIэ экспертхэр гущыIэгъу къафэхъугъэх. Рес­публикэм икIэлэеджэкIо мини 5-м ехъу Iофтхьабзэхэм ахэлэжьагъэх, пчъэ зэIухыгъэм имафэ пчъагъэрэ рагъэблэгъагъэх. Ахэм анэмыкIэу пэIудзыгъэ шIыкIэм тетэу Iофтхьэбзэ зэфэшъхьафхэр зэхащагъэх. Урысыем ишъолъырхэм арыт Кванториумхэм зэзэгъыныгъэхэр адашIыгъэу Iоф адашIэ, ягъэхъагъэхэмкIэ зэхъожьых. Технологием, шIэныгъэм ыкIи инженер творчествэм алъэныкъокIэ яшIэныгъэхэм ахагъэхъуагъ. 2025-рэ илъэсым иIоныгъо мазэ къыщегъэжьагъэу кIэлэеджэкIо 600-м ехъу кIэу къа­фэкIуагъ. Мыщ къекIолIэрэ нэбгырэ 60 фэдизмэ зэнэкъокъу зэфэшъхьафхэм текIоныгъэ ыкIи хагъэунэфыкIырэ чIыпIэхэр къыдахыгъэх.
Къихьэгъэ илъэсыми ягъэхъагъэхэм къащымыуцухэу Iофтхьэбзэ зэфэшъхьафхэм зэрахэлэжьэщтхэр Олег Простаковым къыIуагъ. Джащ фэдэу проект зэфэшъхьафхэр агъэхьазырыщтых,ушэтынхэр ашIыщтых, ащкIэ ищыкIагъэр зэкIэ яI.
Егъэджэнхэр зэрэзэхащэрэр тэри нэрылъэгъу тфэхъугъ. Апэрэ кабинетэу тызычIэхьагъэм «Робо-квантумым» епхыгъэу зишIэныгъэхэм ахэзгъахъощтыгъэхэр анахь цIыкIухэр ары. ГъэсакIоу Эллина Токшуковам къызэрэтиIуа­гъэмкIэ, непэ ежь зыфэе темэмкIэ Iоф арегъашIэ. Ноутбукхэр апашъхьэ итхэу шъхьадж зыфэе пкъыгъохэр конструкторхэмкIэ аугъоищтыгъэх. Нэужым хэушъхьафыкIыгъэ программэм ишIуагъэкIэ ар тэрэзэу ашIыгъэмэ ежь-ежьырэу ауплъэкIужьыгъ. Пкъыгъор зэраугъоищт закъор арэп егъэджэным къыдилъытэрэр, ашIэрэр программировать зэрашIыжьыщтым кIэлэцIыкIухэр фагъа­сэх.
НэмыкI купым хэтхэр компьютерым кIэрысхэу картэм ит къэралыгъохэр, материкхэр зэрагъашIэщтыгъэх, гъунэгъу кабинетым чIэсхэм къэкIыхэрэм япхыгъэу егъэджэнхэр яIагъэх.
Непэрэ мафэм къыткIэхъухьэрэ лIэужхэм лъэныкъо зэфэшъхьафхэмкIэ яшIэныгъэхэм ахагъэхъоным, гъэхъагъэ­хэр ашIынхэм апае ящыкIэгъэ амалхэр зэряIэр джыри зэ нафэ къытфэхъугъ. Хэта зышIэрэр мыхэм ащыщхэр еджэгъэшхо хъунхэшъ Адыгеим ыцIэ чыжьэу агъэIун, шIуагъэ къэзыхьыщт лъэныкъуа­кIэ горэ къызэIуахынкIи мэхъу.

ДЕЛЭКЪО Анет.