2025-рэ илъэсэу икIыгъэр хъугъэ-шIэгъэ зэфэшъхьафхэмкIэ баигъ. Ахэм ащыщых АР-м и Лъэпкъ музей зызэхащагъэр илъэси 100 ыкIи АР-м и Лъэпкъ тхылъеджапIэ зылажьэрэр илъэси 130-рэ зэрэхъугъэхэр.

Лъэпкъым ынап
— 2025-рэ илъэсэу дгъэкIотагъэр шъолъыр музеитIумэ ямэфэкI ин зыщыхагъэунэфыкIыгъ: республикэм и Лъэпкъ музей загъэпсыгъэр илъэси 100, КъокIыпIэм щыпсэурэ лъэпкъхэм яискусствэкIэ Къэралыгъо музеим и Къутами илъэс 40 хъугъэх. Тимузейхэм ыкIи ащ ащылэ­жьэрэ коллективхэм Iофышхо зэшIуахы Адыгеим итарихъ къыткIэхъухьэхэрэм афэухъумэгъэнымкIэ. Тэ зэрэтлъэкIэу а зэкIэмкIэ тадеIэ.
Федеральнэ программэм ишIуагъэкIэ АР-м и Лъэпкъ музей бэмышIэу гъэцэкIэжьынхэр щыкIуагъэх. Ащ икъэгъэлъэгъуапIэ чIыпIэу ыубытырэм хэхъуагъ, экскурсионнэ ыкIи гъэсэныгъэ IофшIэнымкIэ амалыкIэхэр IэкIэлъ хъугъэ. Мыщ унакIэ къыщызэIуахыгъ ижъырэ мыжъо лIэшIэгъум епхыгъэу.
Лъэпкъ музеим иэкспозиякIэ пкъыгъо 300 фэдиз щыгъэфедагъ. Ахэр зэкIэ Темыр-КъохьэпIэ Кавказым ыкIи Адыгэ Республикэм археологическэ тIынхэу ащыкIуагъэхэм яхьатыркIэ къагъотыгъэх. Диорамищым мыжъо лIэшIэгъум игъэзэпIэ шъхьаIэхэр къащыгъэлъэгъуагъэх: пасэр, гурытыр ыкIи ашъхьагъ палеолитыр. ЗыплъыхьакIохэм бэ алъэгъущтыр — ижъырэ цIыфхэм якъэхъукIагъэр ыкIи ахэр зыфэдагъэхэр, къяшIэкIыгъэ чIы­опсыр ыкIи ащ зэрэщыпсэугъэхэр, ижъы­рэ цIыфым ыгъэфедэщтыгъэхэ Iэмэ-псымэхэр ыкIи псэуалъэхэр. Сэгугъэ экспозициер цIыфхэм ашIогъэшIэгъонынэу, — къыIуагъ АР-м и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат.
Адыгеим и Лъэпкъ музей мыщ фэдиз уахътэм, илъэси 100-м къыкIоцI, зэрифэшъуашэу ипшъэрылъ пхырещы.
Музеир зызэхащагъэр 1925-рэ илъэсыр ары. Ащ икъызэIухынкIэ ыкIи лъапсэ ыдзынымкIэ Iофышхо зылэжьыгъэхэр еджэгъэ-гъэсагъэу Наурзэ Ибрахьимэрэ лъэпкъым инахьыжъ гъэшIуагъэу, гулъы­тэ-гупшысэшхо зыхэлъыгъэу БрантIэ Зэчэрые-хьаджэмрэ. Мы нэбгыритIур зэмылэгъухэми, яIорэ-яшIэрэ зэтехьэу адыгэ лъэпкъым фэлэжьагъэх.

Лъэпкъ музеир адыгэхэм атешIыкIыгъэ шъыпкъэу, лъэпкъым ынапэу гъэпсыгъэн зэрэфаер егъэжапIэм щытыгъэхэм дэ­гъоу къагурыIощтыгъ. А зэкIэмкIэ шIэныгъэ куухэр IэкIэлъыгъэх апэрэ Адыгэ музееу агъэпсырэм иапэрэ пэщагъэу Наурзэ Ибрахьимэ. Ащ губзыгъагъэу БрантIэ Зэчэрые-хьаджэм хэлъыр къызыхэхъом, зигъо Iофыгъор — музеир шIыгъэныр, къызэIухыгъэныр зэшIохыгъэ хъугъэ. Лъэпкъ музеим лъапсэ фэшIыгъэнымкIэ Зэчэрые-хьаджэм ишIогъэшхо къэкIуагъ. Лъэпкъ IэшIагъэхэу музеим чIэлъхьэгъэн фаехэр ащ ыIэшъхьитIукIэ ышIыгъэх, иунагъокIэ иIэгъэ пкъыгъуабэмкIи къе­тагъ, джаущтэу, лъэпкъ шъуашэм имызакъоу, унэгъо-хъызмэт пкъыгъохэр — Iанэхэр, пхъуантэр, дышъэидэ дэхабэр, сыхьатылъэ­хэр, чысэхэр, нэмыкIхэр бэу музеим къычIигъэуцогъагъэх. Ахэр осэшIу зи­Iагъэх.
Хэгъэгу зэошхом илъэхъан Лъэпкъ музеим чIэлъыгъэ экспонатхэр, угъоигъэ тхыгъабэр, сурэттехыгъэхэр, нэмыкIхэр стыгъэх, кIодыгъэх.
Зэо ужым музеим изэтегъэпсыхьажьын елбэтэу фежьагъэх. Ар зыпшъэ ифагъэр адыгэ бзылъфыгъэ гъэсагъэу Азэмэтэ Мин-Къутас. Адыгэ хэку краеведческэ музеим ар илъэс 16 фэдизырэ ипэщагъ. Музей Iофышхор нэужым лъигъэкIотагъ апшъэрэ гъэсэныгъэ зиIэу, тарихълэжьэу Iэшъхьэмэфэ Любовь.
1993-рэ илъэсым Адыгэ лъэпкъ музеир унакIэу фашIыгъэм кощыжьыгъ: фондышхоу иIэр агъэфеди, дахэу музеир зэIуахыгъ, илъэс 30-м ехъугъэу АР-м и Лъэпкъ музей а унэм щэлажьэ, иотделхэм ыкIи научнэ IофышIэ пчъагъэу Iутым ахэхъуагъ, джырэ мафэхэм Лъэпкъ музеим ипащэр Джыгунэ Фатим, ащ игуадз Шэуджэн Налмэс. Илъэси 100 мэфэкIыр гум къинэжьэу республикэм щыхагъэунэфыкIыгъ. IофшIэгъэ дэгъу иIэу июбилей ар къекIолIагъ. ГупшысакIэхэр пхырищызэ ар ыпэкIэ лъэкIуатэ.
Тхылъыр — шIэныгъэм иIункIыбз
ЦIыфлъэпкъымкIэ анахь гъомылэ инэу щытыр шIэныгъэр ары, ащ икъэкIопIэ шъхьаI тхылъыр. Адыгэ Республикэм и Лъэпкъ тхылъеджапIэ загъэпсыгъэр бжыхьэм илъэси 130-рэ хъугъэ.
Къалэу Мыекъуапэ иинтеллигенцие пэрыт ишIоигъоныгъэкIэ 1895-рэ илъэсым Мыекъопэ къэлэ общественнэ тхылъеджа­пIэр (нэужым хэку тхылъеджапIэу А.С. Пушкиным ыцIэкIэ щытыр) къызэIуахыгъагъ. Ащ апэрэ тхылъэу чIэлъыгъэхэр чIыпIэм щыпсэурэ кIэлэегъаджэхэм, врачхэм, офицерхэм ежь-ежьырэу къаугъоигъагъэх. ЧIыпIэрыс цIыфхэр гъэсэныгъэм фэщэгъэнхэм ар фэлажьэщтыгъ.
1898-рэ илъэсым къалэм икультурнэ щыIакIэ хъугъэ-шIэгъэ дахэ къыхэхъу­хьагъ — Пушкиным инароднэ Унэ (джы Лъэпкъ театрэр) къызэIуахыгъ. Ар чIыпIэ интеллигенциемкIэ зэхэхьэпIэ-зэIукIэпIэ гупчэ хъугъэ, ау мы унэшхом ишIын зэрэщытэу заухыгъэр 1900-рэ илъэсыр ары. Джащыгъум, чIыпIэ къыфыхахи, тхылъеджапIэр мы унакIэм къагъэкощыжьыгъагъ. Пушкиным и Унэ хэт хъугъэ тхылъеджапIэм ипэщагъ Маргарита Ефимова Грум-Гржи­майло.
1922-рэ илъэсым, бэдзэогъум и 27-м Адыгэ автоном хэкур агъэпсыгъ, ащ хэпшIыкIэу щыIэныгъэр къыгъэпсынкIагъ, щыIакIэм зэхъокIыныгъэшIухэр фэхъу­гъэх. 1936-рэ илъэсым Мыекъуапэ Адыгэ хэкум икъэлэ шъхьаIэу агъэнафэ. ХэпшIыкIэу экономикэм, культурэм алъэныкъокIэ къалэм лъэбэкъушIухэр ышIыгъэх. Хэку тхылъ тедзапIэр, хэку гъэзетитIур, хэку тхылъеджапIэр, Адыгэ научнэ-ушэтэкIо институтыр, тхакIохэм я Союз ыкIи промышленнэ лэжьэпIабэ дэт хъугъэх.
Ау Хэгъэгу зэошхом илъэхъан Адыгеими заом ихьазаб ин щызэхашIагъ. Мэзаем иапэрэ мафэхэм, 1943-рэ илъэ­сым фашист-техакIохэр Адыгеим рафыжьхи, тидзэхэм хэкур шъхьафит ашIы­жьыгъ.
Къалэм жьы къыщэжьыгъ, лэжьэкIо Iапшъэхэм псынкIэу Мыекъуапэ лъэныкъуабэкIэ агъэбаигъ, агъэдэхагъ. Зэо ужым Мыекъуапэ хэку тхылъеджапIэм имызакъоу, кIэлэцIыкIу ыкIи къэлэ тхылъеджэпIи 3, еджапIэхэм, предприятиехэм тхылъеджэпIэ 30-м нахьыбэ къащызэIуа­хыгъ. А зэкIэми Гупчэ хэку тхылъеджапIэу тхылъ фонд экземпляр мин 70-рэ фэдиз зычIэлъыр анахь шъхьэIагъ. Хэку тхылъеджапIэм етIупщыгъэу Адыгеим итхакIохэм, ишIэныгъэлэжьхэм ятхылъхэр, гъэзетэу къыдэкIыхэрэр, журналхэр къы­ратых, зэреджэщт литературэми къы­хэхъо, тхылъеджапIэм иколлектив нахь зеушъомбгъу, отдел зэфэшъхьафхэр иIэ мэхъух. ХэпшIыкIэу тхылъеджэхэм япчъа­гъэ зыкъиIэтыгъ, Адыгэ кIэлэегъэджэ институтыр, техникум, училищ зэфэшъхьа­фыбэр зыдэт къалэм щыпсэухэрэм тхылъыр яфэныкъуагъ ыкIи ар ригъэкъу­жьэу ипшъэрылъ ин ыгъэцакIэу АР-м и Лъэпкъ тхылъеджапIэ иилъэси 130-рэ гъогу къыкIугъ. Непэ ащ дахэу зиштагъ, отдел 13 — 14-м егугъоу яIоф алэжьы. Лъэпкъ тхылъеджапIэм иколлектив нэбгырэ 80-м ехъу, илъэс 15 фэдиз хъу­гъэу ащ ипащ Къыкъ Бэлэ. Непэ Адыгеим и Лъэпкъ тхылъеджапIэ технологиякIэхэмкIи, IофышIэхэмкIи зэтегъэпсыхьагъ, IофшIэкIэшIу амалхэр къызфагъэфедэхэзэ, электроннэ каталогыр агъэпсыгъ, зыр зым кIэдэIукIыжьэу, дахэу апэкIэ лъэкIуа­тэх. Яилъэси 130-рэ мэфэкI ини зэрифэшъуашэу зэхащагъ, Москва къикIыгъэ лIыкIохэри, нэмыкI хьакIэхэри, АР-м ипащэхэри, тхылъыр зикIэсэ цIыфыби ащ хэлэжьагъ. Лъэпкъ тхылъеджапIэр дахэу уахътэм дэлъэбакъо.
Мамырыкъо
Нуриет.