Урысые хэутыным и Мафэ ехъулIэу «Адыгэ макъэм» хэушъхьафыкIыгъэ зэдэгущыIэгъу ыгъэхьазырыгъ. ТиупчIэхэр зыфэдгъэзагъэр АР-м лъэпкъ IофхэмкIэ, IэкIыб къэралхэм ащыпсэурэ зэлъэпкъэгъухэм адыряIэ зэпхыныгъэхэмкIэ ыкIи къэбар жъугъэм иамалхэмкIэ и Комитет итхьаматэу Долэ Долэт.

— Мы мафэр блэкIыгъэ лIэшIэгъум щегъэжьагъэу хагъэунэфыкIы, ау лъап­сэр къызщежьэрэр апэрэ гъэзетэу Апэрэ Петр илъэхъан къыдагъэ­кIы­гъагъэр ары. ЛIэшIэгъу зэблэкIыгъо­хэм хэутын Iофым зэхъо­кIыныгъабэ фэ­хъугъ. Анахь шъхьаIэр — непэрэ мафэхэм анэсэу гъэзетхэр къыхаутых, къэбар жъугъэм иамалхэм ащыщых. Тишъолъыр къыщыдэкIырэ гъэзетхэм, лъэпкъыбзэкIэ къыдэкIырэри ахэтэу, Iоф зэрашIэрэм сыд фэдэ уаса фэпшIырэр? Сыд фэдэ пшъэрылъ шъхьаIа ахэм апашъхьэ итхэр?
— Адыгеим республикэ гъэзетитIу къыщыдэкIы — «Советскэ Адыгеимрэ» «Адыгэ макъэмрэ» ыкIи муниципальнэ гъэзети 9. Республикэм икъэбарлъыгъэ­Iэс амалхэм пшъэрылъэу яIэхэр агъэцакIэх. Шъолъырым ихъугъэ-шIагъэхэр тижурналистхэм псынкIэу ыкIи зэрэщытым фэдэу къатыжьых, ягъэзетхэм, ясоциальнэ нэкIубгъохэу дунэе хъытыум итхэм къащыхаутых. Ащ нэмыкIэу къэбар жъугъэм иамалхэм культурнэ-просветительскэ, гъэсэныгъэ пшъэрылъхэр зэшIуахых, лъэпкъ культурэм, искусствэм, спортым цIыфхэр пэблагъэ афашIых, социальнэ мэхьанэ зиIэ упчIэмкIэ гъэзетеджэхэм джэуапхэр аратых, тишъо­лъыр ит хъызмэтшIапIэхэм Iоф зэрашIэрэм цIыфхэр щагъэгъуазэх, Адыгеим ичIыопс идэхагъэ къыраIотыкIызэ шъолъырым къихьэрэ зекIохэм япчъагъэ хагъахъо. Гъэзетеджэхэм редакцием къатхыхэрэр къыхаутызэ, ягумэкI зэфэшъхьафхэр къызщыраIотыкIырэ цыхьэшIэгъу гъэзетхэр афэхъух.
ХэушъхьафыкIыгъэ дзэ операцием тидзэкIолIхэм лIыгъэу щызэрахьэрэр къэбар жъугъэм иамалхэм къыраIотыкIы, тыгъэкъохьапIэм къэбар нэпцIэу къи­кIыхэрэм ашъхьэ къырахы, тицIыфхэм зыкIыныгъэ ахэлъэу фронтым IэпыIэгъу фэхъунхэм пае яшIуагъэ рагъэкIы, ащкIэ текIоныгъэр къагъэблагъэ.
Шъолъыр къэбарлъыгъэIэс амалхэр республикэм «гъунджэ» фэхъугъэх, шъо­лъырым щыхъурэр зэкIэ ахэм къагъэлъагъо, къыраIотыкIы. Къэбар жъугъэм иамалхэм дэгъоу Iоф зэрашIэрэм ишIуа­гъэкIэ, республикэм щыпсэухэрэм ящыIэкIэ-псэукIэ зыкъызэриIэтырэр, шъолъырым ышIырэ хэхъоныгъэхэр нафэ мэхъух.
— КIэтхэгъу уахътэр гъэзетымкIэ пшъэдэкIыжь ин. Урысыем и Почтэ икъутамэхэу шъолъырхэм, псэупIэхэм арытхэм яIофшIэн икъоу зэтыригъэ­псыхьашъурэп, почтальонхэр икъухэ­рэп, къыратхыкIырэ гъэзетхэр цIыфхэм анэсырэп. Ащ иягъэ кIэтхэгъум регъэ­кIы. Къэралыгъо зэзэгъыныгъэр гъэ­цэкIэ­гъуае мэхъу. КIэтхэнымкIэ отделэу Адыгеим и Почтэ шъхьаIэ хэтыгъэр зэфашIы­жьыгъ, почтэмкIэ кIэтхэгъур бэкIэ нахь къинэу макIо. Къэралыгъо зэзэгъыныгъэм игъэ­цэкIэн иягъэ регъэкIы. ЗэхъокIыныгъэ го­рэхэр а къиныгъохэм къакIэлъыкIощтха?
— Къыбдесэгъаштэ. Почтальонхэр зэримыкъухэрэм, почтэм икъутамэхэр зэрэщымыIэжьхэм, гъэзет киоскхэр зэрэзэфашIыжьыгъэхэм къыхаутырэ пстэури цIыфхэм аIэкIэхьанымкIэ язэрар къэкIо.
Къэбар жъугъэм иамалхэм респуб­ликэм иIэпыIэгъу джыри арегъэкIы. Ащ хэт гъэзетхэм якъыдэгъэкIынкIэ мылъку къетIупщы. Къэбар жъугъэм иамалхэм ыкIи тхылъхэм якъыдэгъэкIын апае фэгъэкIотэн хьакъулахьыр (НДС) къызэтенагъ. Гъэзет кIэтхэным, тиражым ыкIи рекламэм къакIэкIорэ федэм зэрэхэкIырэр къэралыгъо IэпыIэгъум къызэтыригъэуцошъущтэп. Мультимедийнэ амалхэр къызфагъэфедэзэ лъэтемытэу ыкIи ыпкIэ хэмылъэу къэбарыкIэхэм защагъэ­гъозэныр цIыфхэм нахьыбэмкIэ къыхахы. ТхылъыпIэм, пластинэхэм, краскэм ауасэ ахэхъо ыкIи гъэзет къыхэутыныр лъапIэу къыдэкIы. СызэрегупшысэрэмкIэ, къэралыгъо зэзэгъыныгъэу республикэ гъэзетхэм ыкIи тхылъ тедзапIэхэм адытиIэхэм тахэплъэжьын фаеу хъущт, дунэе хъытыумкIэ къыдэкIыхэрэм (интернет изданиехэм) нахь зафэдгъэзэщт. Ау мы Iофыгъом тынаIэ тетэу пэшIорыгъэшъэу лъэшэу тыдэлэжьэн фае, сыда пIомэ тицIыфхэм ащыщыбэм, нахьыбэрэмкIэ илъэс 50-м къехъугъэхэм, мобильнэ амалхэм ачIыпIэ гъэзетхэр нахь къыхахы.
— СыкъыкIэмыупчIэн слъэкIыщтэп — адэ, сыд фэдиза гъэзетхэм къа­фэнэгъэ уахътэр?
— СызэрэхаплъэрэмкIэ, анахьыбэмэ илъэс 25 — 30. Ащ ущыщтэнэу щытэп. Дунаир ыпэкIэ лъэкIуатэ, уахътэм амалыкIэхэр къыздехьых. ГущыIэм пае, джыдэдэм хэутын IофшIэныр зыгъэцакIэхэрэм ачIыпIэ it-IофышIэхэр нахьыбэ хъущтых. Ащ Iофыр фэкIо. ЕтIани тхылъеджапIэхэм, хъарзынэщхэм, къэралыгъо къулыкъу гъэнэфагъэхэм апай нэмыIэми гъэзетыр, ипчъагъэкIэ макIэми, къыдагъэкIыщт.
— Ащ фэдэу щымытмэ, хэбзэгъэуцугъэхэм, унашъохэм кIуачIэ яIэ зыхъурэр къызхаутыхэкIэ ары ныIэп. Ари зэблахъу­ным пае хэбзэгъэуцу­гъэу щыIэхэр уахътэм диштэу зэрахъокIын фаеу хъущт.
— Ары, ау джырэкIэ гъэзетыр уахътэм, амалыкIэхэм адебгъаштэзэ лъыбгъэкIотэшъущт. Кюар-кодхэр апылъэу къыхаутыхэрэм амал къыуаты нахь къэбар игъэкIотыгъэр сайтым ухэхьанышъ, ущеджэнэу е «активнэ ссылкэр» зыфаIорэмкIэ къэбар лъапсэр зэбгъэшIэнэу. А шIыкIэхэр джыдэдэм тикъэбарлъыгъэIэс амалхэм агъэфедэх. Шъыпкъэ, къэбарыр псынкIэу, кIэкIэу пшIэ пшIоигъо зыхъукIэ, телефонкIэ социальнэ нэкIубгъохэм уарэхьэ, ау, гущыIэм пае, электричествэ щымыIэу, электроннэ зэпхыныгъэр укъуагъэ зы­хъукIэ, гъэзетыр къэбгъотынышъ, уеджэщт. Арышъ, мыхэр — гъэзетымрэ электроннэ шапхъэхэмрэ — джыри зэдэпсэушъу­щтых.
— АдыгабзэкIэ шъолъырым къыщыдэкIырэ гъэзет закъоу «Адыгэ макъэм» иредакцие Iоф зэришIэрэм сыд фэдэ уаса фэпшIырэр? Пшъэрылъхэр икъоу егъэцакIэха, сыда джыри иIофышIэхэм анаIэ зытырагъэтын фаеу плъэгъурэр?
— Республикэм иобщественнэ-политическэ гъэзетэу «Адыгэ макъэр» адыга­бзэм икъэухъумэн ыкIи ихэгъэхъон чанэу хэлажьэ. Адыгэ бзэшIэныгъэлэжьхэм яIофшIэн, адыгабзэкIэ къыдагъэкIырэ тхылъыкIэхэм ялъэтегъэуцохэм афэгъэ­хьыгъэ къэбархэр, литературнэ нэкIубгъохэр гъэзетым бэрэ къехьэх. Редакцием ижурналистхэр емызэщыжьхэу амалыкIэхэм алъэхъух, гукъэкI гъэшIэгъонхэр яIэх. Адыгэ гущыIэхэм ятхыкIэ тэрэзхэм ыкIи адыгэ лъэпкъ тамыгъэхэм якъыхэгъэщын афэгъэхьыгъэ проектхэм гъэзетым исоциальнэ нэкIубгъохэм ыкIи и Телеграм-канал зыщаушъомбгъугъ, цIыфхэм ашIогъэшIэгъоны хъугъэу алъэп­лъэх.
Непэ анахь гумэкIыгъо шъхьаIэу щыIэр адыгабзэ зышIэрэ лъэпкъ журналистхэм япчъагъэ зэримыкъурэр ары. Адыгеим ижурналистхэм я Союз республикэ грант къырихи, проектэу «Лъэпкъ журналистым иеджапI» зыфиIоу 2025-рэ илъэсым ыгъэцэкIагъэм «Адыгэ макъэм» ижурналист пэрытхэр зэрэхэлэжьагъэхэм тигъэгушIуагъ. Район зэфэшъхьафхэм кIэлэеджакIохэр къаращыхэзэ журналист сэнэхьатым ныбжьыкIэхэр хащагъэх. Ар шIогъэшхо къызкIэкIощт Iоф. Джащ фэдэ Iофтхьабзэхэр тапэкIи лъагъэкIотэнхэ фае.
— Зэкъош Адыгэ, Къэбэртэе-Бэлъкъар, Къэрэщэе-Черкес республикэхэм ялъэпкъ гъэзетхэр илъэс 40 хъугъэу зэдэлажьэх. Зэхэт номерхэр къызэрэдэкIыхэрэм нэмыкIэу, журналистхэмкIэ зэхъожьхэзэ, редакциехэм ащылажьэхэрэм зэIукIэгъухэр зэхащэхэзэ зэпхыныгъэр лъагъэкIуатэ. Ащ сыдэущтэу уеплъыра?
— Шъузэрэзэдэлажьэрэм осэшхо иI. Тилъэпкъхэм язэкъошыныгъэ ыкIи языкIыныгъэ тызэрэдэлажьэрэр лъыдгъэ­кIотэн ыкIи хэдгъэхъон фае. Бзэм, шэн-хабзэхэм, культурэм якъэухъумэн а зэпстэури фэIорышIэ. Лъэпкъыбэ зэрыс къэралыгъор ащ фэдэ зэфыщытыкIэхэм къагъэбаи, къагъэдахэ. Зэкъош лъэпкъхэмкIи мэхьанэшхо зиIэ Iофыгъу.
— Технологие амалхэм, социальнэ хъытыухэм зэрахахъорэм, IэрышI акъылыр щыIэ зэрэхъугъэм къэбар жъугъэм иамалхэр сыдэущтэу зэбла­хъущт­ха, сыд фэдэ зэхъокIыныгъэха тызэжэщтхэр?
— Урысыем ипечать тапэкIэ зэпхыгъэщтыр цIыфхэр нахь зыфаехэу къыхахырэр ары. 2025-рэ илъэсым шъолъы­рым икъэбарлъыгъэIэс амалхэм нахь Iоф зыдашIагъэр ясайтхэм, социальнэ нэкIубгъохэм ыкIи мессенджерхэм акIатхэхэрэм япчъагъэ ихэгъэхъон. Джащ фэдэу «ВКонтакте», «Одноклассники» зыфиIорэ социальнэ хъытыухэм ыкIи Телеграм-каналым тикъэбарлъыгъэIэс амалхэм нэкIубгъохэр щыряIэхэу пытэу ахэуцуагъэх. 2025-рэ илъэсым итыгъэгъэзэ мазэ урысые мессенджерэу МАX-м ихьагъэх. Хаутырэ къэбарлъыгъэIэс амалхэр электроннэ шапхъэхэм нахь куоу ахэхьащтхэу сегупшысэ. Зыпари къыхамыутыжьэу хъухэщтэп. КъызэрэсIуагъэу, электроннэ къэбарлъыгъэIэс амалхэмрэ къыхаутыхэрэмрэ зэдэпсэушъущтых. ГущыIэм пае, къыхаутыгъэм кюар-кодыр игъусэ зыхъукIэ, ащкIэ хэхьанышъ, гъэзетеджэр видеозэдэгущыIэгъум еплъын е хъарзынэщхэм ахэхьан ылъэкIыныу агъэпсышъущт. ЕкIолIэкIэ тэрэз къыфэбгъотымэ, къыхаутырэр «премиальнэ продукт» зыфаIорэм фэдэу, лъэгъупхъэ гъэлъэгъуапIэу хъун ылъэкIыщт. Ащ зэфэхьысыжьыгъэ къэбархэр итэу, сайтхэм, социальнэ нэкIубгъохэм къэбар шъхьаIэр арытэу ыкIи цIыфыбэхэр акIэтхагъэу, арыхьэу зэпхыныгъэ лъэмыдж занкIэхэр зэдыряIэу щытыщтых.
ЗэрагъэуIугъэ шэн-хабзэхэмрэ джырэ уахътэм иамалыкIэхэмрэ къэбар жъу­гъэм иамалхэм зэдагъэфедэн фаеу хъущт. ЦIыфхэм къыхахырэ шапхъэм, шIыкIэм елъытыгъэу захъожьызэ Iоф ашIэщт.
Тэу Замир.