Аужырэ илъэсхэм Адыгэ Республикэм ихэхъоныгъэшIухэр нэрылъэгъух. Къэралыгъо ыкIи шъолъыр программэхэм яшIуагъэкIэ къуаджэхэм, псэупIэхэм ятеплъэ зехъожьы, гуIэтыпIэ мэхъух.

Адыгеим икъэлитIумэ, Мыекъуапэрэ Адыгэкъалэрэ, лъэпкъ проектэу «ЗекIонымрэ хьакIэпэгъокIынымрэ» зыфиIорэм къыдыхэлъытэгъэ программэмкIэ зекIо IункIыбзэхэр ащагъэпсых: общественнэ чIыпIакIэхэр, зыгъэпсэфыпIэхэр ашIых, арт-псэуалъэхэр, архитектурнэ псэолъэ цIыкIухэр ыкIи нэмыкIыбэ щагъэуцух. Ахэм яшIуагъэкIэ зекIохэм къалэм икуль­турнэ IункIыбзэ къашIэнэу, чIыпIэм итарихъ зэхашIэнэу амал агъоты, зэрагъэшIэныр, зэрагъэлъэгъуныр ашIогъэшIэгъон мэхъу. Ащ фэдэ амал зыгъоты­хэрэр къэралыгъо автомобиль гъогухэр зыпхырыкIырэ къалэхэр ары. Мыекъуапэрэ Адыгэкъалэрэ ахэм къахеубытэх.
Мыекъуапэ
ГущыIэм пае, зекIо IункIыбзэм игъэ­псын къыдыхэлъытэгъэ проектым иятIо­нэрэ Iахь игъэцэкIэн Мыекъуапэ ыкIэм щыфэкIо. Апэрэ Iахьым къыхиубытэу 2024-рэ илъэсым къалэм итарихъ гупчэ IофшIэнхэр щыкIуагъэх. МыгъэкIэ зичэзыу IофшIэнхэм нахь заушъомбгъугъ, урамхэу Пионерскэмрэ Пролетарскэмрэ къызэлъаубытыгъэх. ГущыIэжъхэр зытет пкъэухэр, арт-псэуалъэхэр ащагъэуцугъэх, къатыбэу зэтет унэхэм сурэтышхо­хэр атырашIыхьагъэх.

— 2024-рэ илъэсым гущыIэжъхэр зытетхэгъэ тамыгъэ 12 дгъэуцугъагъ, мыгъэ 20 хэдгъэхъуагъ. Къэлэдэсхэми зекIохэми ащкIэ яеплъыкIэхэр зэдгъэшIагъэх, лъэшэу агу рехьы. Арышъ, мы лъэныкъомкIэ IофшIэныр лъыдгъэкIотэщт, сыда пIомэ гущыIэжъхэр, IурIупчъэхэр IорIуатэм изы лъэныкъохэу лъэпкъыр къыбгурызыгъаIоу, итарихъ къыпфэзыIуа­тэхэрэр ары. Хэтрэ цIыф лъэпкъи ар икультурэ игъундж. ЛIэужыкIэхэм япIункIэ ахэм мэхьанэшхо яI. Абзэ, яшэн-хабзэхэр, яхэгъэгу шIу алъэгъоу къэIэтыгъэнхэмкIэ амалышIух, — къыIуагъ Мыекъуапэ иархитектор шъхьаIэу Ацумыжъ Мадинэ.
ГущыIэжъхэр Мыекъуапэ иурамхэм къатещэгъэныр зигукъэкIыр ежь Мадин. АР-м и ЛIышъхьэ проектым зыщегъэгъуа­зэм, къыдыригъэштагъ ыкIи къалэм ием фэдэу хэуцуагъ. Ахэм якъыхэхын купы­шхо дэлэжьагъ: Мыекъопэ икъэлэ администрациер, гуманитар ушэтынхэмкIэ республикэ институтым ишIэныгъэлэжьхэр, республикэ гъэзетэу «Адыгэ ма­къэм» иредактор шъхьаIэу МэщлIэкъо Саид, АКъУ-м адыгэ филологиемрэ культурэмрэкIэ ифакультет ипащэу Ахъмэт Джульетэ.
— ГущыIэжъхэм ямэхьанэ елъыты­гъэу чIыпIэхэр къафыхэтхыгъэх. Пкъэу­­— хэм куар IункIыбзэхэр атетых. Ахэм гумани­тар ушэтынхэмкIэ институтым ихъытыу нэкIубгъо ухащэ. КъТРК-у «Адыгеир» тиIэпыIэгъоу гущыIэжъхэм адыгабзэкIи инджылызыбзэкIи макъэ— хэр акIэтлъхьагъэх, — еIо Мадинэ.

Мы илъэсымкIэ проектым иятIонэрэ Iахь игъэцэкIэн джыри макIо. Ащ къыдыхэлъытагъэу Адыгеим щыпсэурэ цIыф лъэпкъхэм язэныбджэгъуныгъэ фэгъэ­хьыгъэ барельефхэр Мэздэхэ дэкIояпIэм тырагъэуцуагъэх. ИпчъагъэкIэ пшIы мэхъу. Ахэм адэлэжьагъэхэм ащыщых Урысыем культурэмкIэ изаслуженнэ IофышIэу, Адыгеим изаслуженнэ сурэтышIэу Бырсыр Абдулахь ыкIи Урысыем исурэтышIхэм я Союз хэтэу, скульпторэу Даур Аслъан. Шъолъырым лъэпкъ зэгурыIоныгъэу, зэныбджэгъуныгъэу илъыр ыкIи икультурнэ кIэн IофшIагъэхэм къы­рагъэлъэгъукIы.
— Мы чIыпIэр гуIэтыпIэ хъуным имызакъоу, шIэныгъэкъэкIуапIэу щытыными тыпылъ титарихъ, тикультурэ, лъэпкъэу Адыгеим щыпсэухэрэм азыфагу гуфэбэныгъэу илъыр къыщидгъэлъэгъукIынхэм пае, — къыIуагъ КъумпIыл Мурат.

Джащ фэдэу, Шъхьэгощэ Iушъо ылъэ­ныкъокIэ гъэзагъэу къэлэ зыгъэпсэфыпIэм хъэренэхэр щашIыгъэх, саугъэтэу «Онджэкъыр» архитектурнэу зэлъагъэ­нэфыгъ, урамхэм чэужъыехэр ащызэблахъугъэх. А пстэум афэшъхьафэу джыри бэ къалэм щашIэщтыр.
ЗекIо IункIыбзэм игъэпсын дакIоу къалэм зы теплъэ иIэнми щыдэлажьэх. АщкIэ Мыекъуапэ идизайн IункIыбзэ ипроект пхыращы. Къатыбэ хъурэ унэхэр, шхапIэхэр, тучанхэр ыкIи нэмыкIыбэу Мыекъуапэ итеплъэ къэзыгъэпсыхэрэр зэдиштэнхэм гъунэ лъафы, шэпхъэ гъэ­нэфагъэхэр палъхьагъэх. Шъолъырым икъэлэ шъхьаIэ къашIэжьырэ теплъэ иIэным а пстэур фэIорышIэ. Мыекъуапэ идизайн IункIыбзэ зыфэдэщтым икъы­хэхын республикэм икъулыкъу зэфэшъхьафхэр ыкIи къэлэдэсхэр хэлэжьагъэх. Мыекъуапэ иархитектор шъхьаIэ къызэриIуагъэмкIэ, чIыгум игъэфедэнрэ псэуалъэхэр щыгъэуцугъэнхэмрэкIэ шапхъэ­хэм къякIурэ шъохэр къыдыхэлъытагъэх. Ахэр графитымрэ шоколадымрэ. ЧIылъэ унэхэм ябысымхэм ахэр нахьыбэу къы­хахыхэу агъэунэфыгъ. Джащ фэдэу къатыбэ хъурэ унэхэм яшIын рагъэжьэщтэу къэбар къазырагъэIукIэ, инспекторыр макIошъ, шапхъэхэм адештэмэ еуплъэкIу, зэтефэхэмэ егъэунэфы.
— Шъолъырым икъэлэ шъхьаIэ инэшанэхэр Мыекъуапэ иIэнхэм пае пшъэ­рылъ инхэр зыфэбгъэуцужьынхэ, тарихъ псэуалъэхэм язэтегъэуцожьын имыза­къоу, лъэхъаным инэшанэхэри ахэбгъэ­щэнхэ фае. А лъэныкъомкIэ зэшIотхыгъэр бэ. Къэлэдэсхэм яуахътэ зыщагъэ­кIон алъэкIыщт чIыналъэхэу ыужкIэ Iоф­тхьэбзэ зэфэшъхьафхэр зыщыребгъэкIокIын плъэ­кIыщтхэм язэтегъэпсыхьан ямышIыкIэу укъекIолIэнэу щыт. Мыекъуапэ ежь ихэушъхьафыкIыгъэ теплъэ иIэным пае тапэкIэ ащ изэтегъэпсыхьан тегупшысэ зыхъукIэ, архитектурнэ гъэпсыкIэм икъоу удэлэжьэн ыкIи лъыкIэбгъэхьан фае, — къыIуагъ КъумпIыл Мурат.
КъэкIорэ илъэсым проектым иящэнэрэ Iахь рагъэжьэщт. ДжырэкIэ ар зыфэдэщтыр шъэфы, ау Ацумыжъ Мадинэ къы­зэриIуагъэмкIэ, «Восход» зыфатIорэ районымкIэ Мыекъопэ дэхьапIэр, урамэу Шоссейнэр ыкIи мэзылъэ зыгъэпсэфыпIэу Мэздахэ къыхиубытэщтых.
Адыгэкъал
Лъэпкъ проектэу «ЗекIонымрэ хьакIэпэгъокIынымрэ» ипхырыщын Адыгэкъалэ мыгъэ апэрэу хэлажьэ. Программэм ишапхъэхэм ар адештэ: къэралыгъо мэхьанэ зиIэ гъогуитIумэ акIэрыс, хы ШIуцIэ Iушъо кIохэрэри къикIыхэрэри Адыгэкъалэ ебгъукIох. Къэуцунхи зыщагъэпсэфынымкIэ, нэIуасэ зыфашIынымкIэ Iэрыфэгъу. Ащ елъытыгъэу, лъэпкъ проектым къыдыхэлъытэгъэ ахъщэ Iэпы­Iэгъур къэлэ администрацием къыди­хыгъ ыкIи Хэгъэгу зэошхом щыфэхыгъэхэм ясаугъэт, къэлэ администрациер, лъэпкъ культурэм и Гупчэ чэщырэ къэнэфхэу ашIыгъэх, гупчэ зыгъэпсэфыпIакIэу яIэм дэт тIысыпIэхэм тыгъэм уащызыухъумэрэ бгъагъэхэр ашъхьэщагъэуцуагъэх. Анахь шъхьаIэр — Адыгэкъалэ идэхьапIэ дэжь ащ ыцIэ зытетхэгъэщт мы­жъом хэшIыкIыгъэ псэуалъэ агъэуцугъ. Ащ къыпыщылъ чIыналъэри зэтрагъэ­псы­хьэ. ЗекIохэр ащ дэжьым къыщыуцухэмэ, зызщагъэ­псэфышъунэу ашIы.

— ЩэпIэ чIыпIищ щыгъэпсыгъэщт, лъэпкъ шхыныгъохэр, Iэпэщысэхэр ыкIи фэшъхьафхэр ащыт­щэщтых. Бгъагъэхэр ахэм къаготыщтых, ахэм ащыщэнхэ алъэкIыщт. Джащ фэдэу Адыгеим ыкIи Адыгэкъалэ якъэбар къэ­зыIотэрэ электрон псэуа­лъэхэр щыдгъэуцущтых. Арышъ, тэркIи цIыфхэмкIи дэгъу ащ фэдэ программэ зэрэщыIэр, — еIо Ады­гэкъа­лэ ипащэ иIофхэм ягъэзекIонкIэ игуа­дзэу Гъонэжьыкъо Артур.

М-4«Дон» зыфиIорэ федеральнэ гъогумкIэ къалэм укъыдахьэ зыхъукIэ стеллэр щыт. Урысыем культурэмкIэ изаслуженнэ IофышIэу, Адыгеим изаслуженнэ сурэтышIэу Бырсыр Абдулахь ащ исурэт ыгъэхьазырыгъ. 2021-рэ илъэсым ышIыгъагъ. Къалэм илъэпкъ культурэ ар иIункIыбзэ шъыпкъ — итамыгъэ шъхьаIэу цур тешIыхьагъ. Псэуалъэр зэрэщытэу мыжъом хэшIыкIыгъ, чIыгум хэIэтыкIыгъ, адыгэ хъулъфыгъэ шъуашэм ипкъыгъохэр хэшIыхьагъэх: хьазырхэр, бгырыпхыр, къамэр. Тыжъымрэ къорэлъфымрэ адыгэ шъуашэхэр ащыгъхэу ащ еплъых. IофшIэнхэм пстэумкIи сомэ миллион 20-м ехъу апэIухьащт.

Аужырэ илъэсхэм Адыгэкъалэ хэхъо­ныгъэшIухэр ышIыгъэх. Анахь къыдэхъу­гъэхэм ащыщ чIыгу гектар 51-рэ хъурэ зыгъэпсэфыпIэшхоу иIэ хъугъэр. Шъугу къэдгъэкIыжьын, къэлэ цIыкIухэм язэтегъэпсыхьанкIэ Урысые зэнэкъокъоу «Къэлэ цIыкIухэр» зыфиIоу лъэпкъ проектэу «ПсэупIэр ыкIи къэлэ щыIакIэр» зыцIэм къыдыхэлъытагъэм Адыгэкъалэ текIоныгъэу къыщыди­хыгъэм гупчэм ишIын иамал къытыгъ. Ащ къыкIэкIогъэ ахъщэмкIэ илъэс зэкIэлъы­кIохэм IофшIэнхэр гъэцэкIагъэ мэхъух. Зыгъэ­псэфыпIэм ипроект ашIы зэхъум къэлэдэс­хэмкIэ нахь Iэрыфэгъу зэрэ­хъущтым деплъы­гъэх. Джащ фэдэу ежь цIыф­хэми яшIоигъоныгъэхэр къыдалъытагъэх. Iоф­шIэнхэр чэзыу-чэзыоу гощыгъэх. Мыгъэ псэолъэшIынхэм я 3-рэ Iахь агъэцэкIагъ.

— ЩэпIэ 11-мэ апае чIыпIэр дгъэхьазырыгъэ. ЗыгъэпсэфыпIэм къыдэхьэрэ цIыфхэм шхынхэр, псыр щащэфынхэ алъэкIыщт. Ахэр бэджэндэу ттыщтых. Джащ фэдэу ратондэр дгъэуцугъэ. ЗэрэщэгъакIэхэр ащ щызэгуатхэхэзэ ашIыщт. Ащ фэдэ Iофтхьэбзэ заулэ щыредгъэкIокIыгъах. Спортым зыщыпылъыщтхэ чIыпIэри тшIыгъэ. Футбол, волейбол, баскетбол щешIэшъущтых. Аужырэ IофшIэнхэр ащ рашIэлIэжьых, гъатхэм къызэIутхын тимурад. Сыдэу щытми, джыри мыщ бэ дэпшIыхьан плъэкIыщтыр. Гъогу шъхьаIэу зыгъэпсэфыпIэм къыхахьэрэм фэдэу ыбгъухэмкIэ пхырытщыгъэхэр зэкIолIэжьхэу тшIынэу тыфай, — къыддэгощагъ Гъонэжьыкъо Артур.
КъэкIорэгъэм зыгъэпсэфыпIэм ишIын лъыгъэкIотэгъэнымкIэ Адыгэкъэлэ администрациер лъэпкъ проектэу «ПсэупIэр ыкIи къэлэ щыIакIэр» зыфиIорэм мыгъи хэлэжьагъ, ау пхырыкIыгъэп. Зэнэкъо­къум пылъ шапхъэхэр зэблахъугъэхэу къычIэкIыгъ. Ыпэрэм проектыр Iахь-Iахьэу, зыгъэпсэфыпIэм ием фэдэу, бгощын плъэкIыщтыгъэмэ, джы зы Iахьэу къэбгъэлъэгъон фэягъ. А зэхъокIыныгъэ­хэм адиштэу къихьащт илъэсым проектыр агъэтэрэзыжьынышъ, джыри зэ зыкъагъэлъэгъощт. Ащ дакIоу лъэпкъ проектэу «ЗекIонымрэ хьакIэпэгъокIынымрэ» зыфиIорэми илъэсыкIэм хэлэ­жьэщтых. Ащ къаритыщт амалхэм Адыгэкъалэ изекIо IункIыбзэ зырагъэушъомбгъущт. ЗекIохэм ямызакъоу, ежь къэлэдэсхэми, гъунэгъу псэупIэхэм къарыкIыхэрэми зэхъокIыныгъэшIухэр ягуапэх. Лъэгъупхъэу, чIыпIэшIоу яIэ хъугъэм цIыфхэм яуахътэ щагъэкIоныр якIас.
Анцокъо Ирин.