КПСС-м и Адыгэ хэку комитет и Апэрэ секретарь IэнатIэр илъэс 23-м ехъурэ тетыгъэ Бэрзэдж Нухьэ Аслъанчэрые ыкъор къызыхъугъэр мыгъэ илъэси 100 зэрэхъугъэр тиушъхьагъоу ащ ыкъоу Бэрзэдж Вадим зыIудгъэкIагъ. Адыгеим и ЛIыкIогъэIорышIапIэу УФ-м и Президент дэжь щыIэм илъэс 22-рэ хъугъэу ащ Iоф щешIэ.

ТиIофшIэнкIэ Москва тыкIо къэс Вадим Нухьэ ыкъом телефонкIэ ренэу тыфытео, ЛIыкIогъэIорышIапIэм тычIэмыхьэу хъу­рэп, сыдигъуи IэпыIэгъу къытфэхъунэу хьазыр. Мызыгъэгум ежь гущыIэгъу тыфэхъу зэрэтшIоигъор зетэIом, иго­пагъ. Ятэ къызыхъугъэр илъэси 100 зыщыхъу­гъэ мафэм «Адыгэ макъэм» къыщыхаутыгъэхэр зэрыт гъэзетыр еттыгъ. ШIо­гъэшIэгъонэу ахэплъагъ.

— Сэ сцIэ къысфэзыусыгъэр сят. Заом щыIэзэ ишъэогъу дзэкIолIэу ащ щыфэхыгъэм, ыIэгу илIыхьагъэм ыцIэ къысфиусыжьыгъагъ. Илъэс 17 ыныбжьэу, 1943-рэ илъэсым ежь ишIоигъоныгъэкIэ сятэ зэуапIэм Iухьэгъагъ, — къыригъэ­жьагъ Вадим къыIотэнэу. — Ар Апэрэ секретарь зыхъугъэр 1960-рэ илъэсым игъэтхэпэ маз. 1983-рэ илъэсым итыгъэ­гъазэ IэнатIэм IукIыжьыгъагъ. Джащ фэдиз илъэсым пшъыгъэу зэ нэмыIэми слъэгъугъэп. Ренэу ыкIуачIэ изыгъ. Ты­зэ­рэлъэгъущтыгъэп пIоми хъущт, сыда пIомэ жьы дэдэу унэм икIыщтыгъ, пчыхьэм, сэ сычъыежьыгъахэу къыгъэзэжьыщтыгъ. Сянэ идунай зехъожьыр ары сятэрэ сэрырэ нэIуасэ тыззэфэхъу­гъэ шъыпкъэр пIоми хъущт, — Вадим чэфынчъэу щхыпцIыгъэ, — мылымрэ машIомрэ афэдэу тыщытыгъ. Зэгорэм сятэ есIонэу хъугъэ: «Сэ обкомым ибюро сыхэтэп, сыуикIал, сэри еплъыкIэхэр сиIэнхэ слъэкIыщт».

— Илъэс тхьапша а уахътэм уныбжьыгъэр?
— Сянэ идунай зехъожьым илъэс 24-рэ сыныбжьыгъ. Къиныгъэ, ау тыпхырыкIышъугъ.
— ЕтIанэ сыдэущтэу уищыIэныгъэ зэтеуцуагъа, сыдэущтэу уишэн-гъэпсыкIэхэр псыхьагъэ хъугъэха, уятэ сыд къызэрэбдеIагъэр?
— Сызщеджэщт институтыр ащ къыхихыгъ. Московскэ нефте-химическэ институтыгъ а зэманым, джы ащ зэ­реджэхэрэр чIыдагъэм ыкIи гъэстыныпхъэ шхъуантIэм я Университет. Апэ­рэ курсым военкоматым пае медици­нэ комиссиер тагъэ­кIугъ. Зэрэзэхэсхырэм щыкIагъэ зэриIэр врачмэ ащыгъум къыхагъэщыгъ. Пэтхъу-IутхъукIэ, зэ­пахырэ узхэмкIэ сысымаджэ мыхъу­хэщтэу, ар нахь лъэшэу стхьакIумэ къегоощтэу къыса­Iуагъ. Сянэ ар зешIэм, къакIуи институтым сыкъычIищыжьыгъ. Краснодар, политехническэ институтым, сыкъа­ригъэщэжьыгъ. Факультетыр инженернэ-псэолъэшIынымкIэ зэблэсхъугъ. Ар сыгукIэ нахь къэсштагъ. Къызысэухым, Iоф зыщысшIэн слъэкIыщт чIыпIищмэ сахагъэдагъ: апэрэр — Набережные Челны, заводэу «КамАЗ-м» ишIын, ятIонэрэр —Тольятти, «АвтоВАЗ-м» ишIын, ящэнэрэр – Мыекъопэ редукторнэ заводыр. Ящэнэрэр къызэрэхэсхыгъэр бгъэшIэгъонэу щытыгъэп. Мастерэу Iоф сшIэнэу езгъэжьэгъагъ. Заводым иунашъхьэу гектар 22-рэ хъурэр, къызэрэшIыхьэгъэ чэур ыкIи монолитнэ IофшIэн заулэ язгъэшIыныр ары сипшъэрылъыгъэр. Хьапсэм условнэу къыдагъэкIыжьыгъэ бзылъфыгъэхэм сыряIэшъхьэтетыгъ, ащ фэдэу щытхэми сымы­шIэу. IофшIэгъу мафэр кIо пэтзэ заводым сычIэкIынэу хъугъэ, къы­зысэгъэзэжьым, а бзылъфыгъэхэр щагум щызэзаох. Зэрэсфэлъэ­кIэу зэпысщыжьыгъэх, къысшIолIыкIыщтыгъэх ыкIи къысщыукIытэщтыгъэх, къызхэкIырэри сымышIэу. Сянэ лIэгъа­кIэу, сэри IофшIэныр езгъэжьэгъакIэу щы­тыгъ. Сшыпхъу Пшызэ къэралыгъо университетым IэкIыб къэралыгъуа­бзэхэмкIэ ифакультет щеджэщтыгъ. «Краснодаргражданпроект» зы­фи­Iорэ институтым ипроектнэ ушэтэкIо унэ зэ сычIэхьанэу хъугъэ. СинэIуасэ горэм ащ Iоф щишIэщтыгъ. Сэ дипломыр архитектурэм икафедрэкIэ стхи къэзгъэшъыпкъэжьыгъагъ. Къат 22-рэ хъурэ унэм ишIын арыгъэ сипроект зыфэгъэ­хьыгъагъэр. Проектнэ ушэтэкIо унэм щыслъэгъугъэр сыгу рихьыгъ. ЫкIи сятэ есIуагъ ащ Iоф щысшIэнэу сызэрэфаер.
Мыекъуапэ изэтегъэ­псыхьан хэлэжьагъ
IофшIэн гъогу гъэшIэгъон Бэрзэдж Вадим къыкIугъ, ыкIуачIэ, иакъыл, исэнаущыгъэ зыхилъхьэгъэ IофшIэгъэ инхэм янэпэеплъыхэр республикэм игупчэу къалэу Мыекъуапэ джынэс дэтых. Ятэ иIэпыIэгъу сыдигъокIи зэхишIэщтыгъ, ау ежьыми сэнэхьатэу зэригъэгъотыгъэмкIэ ишIэныгъэ къыгъэшъыпкъэжьэу IофшIэным фэхьазырыгъ. ИщыIэныгъэ гъогукIэ ыпэкIэ къикIыщтыгъэ цIыфхэми агурыIощтыгъ.
— Пэрэныкъо Мурат ыкъо нахьы­жъэу Алик гурыт еджапIэм сыщыдеджагъ. Ар Пшызэ медицинэ институтым чIэхьэ­гъагъ. Адыгэ хэку сымэджэщым иунэ зэхэтхэм зэхъокIыныгъэ инхэр афэтшIыгъагъ (сымэджэщым а уахътэм врач шъхьаIэу Iутыгъэр, сыхэмыукъорэмэ, Хьагъундэ­къор ары). Кабинет, палатэ пэпчъ зэрэщытын фаемкIэ къытэнэкъокъущтыгъ. ПсэолъэшIыным ишапхъэхэм къямыкIуми, врачхэмкIэ, сымаджэхэмкIэ нахь Iэрыфэгъу зэрэхъущтым тетэу, Хьагъундэкъом тедэIути, тшIыщтыгъ. Джащ фэдэу сымэджэщым унэчIэгъ тоннельхэр фэтшIыгъагъэх, чIыкъатхэр щызэтедгъэ­псыхьэгъагъэх, ящыкIэгъэ рыкIуапIэхэр афэтшIыгъагъэх.

«Краснодаргражданпроектым» иадыгэ къутамэ Бэрзэдж Вадим Iоф щишIэщтыгъ.
«Мэздахэр» сэрырэ Петр Субботинымрэ зэдэтшIыгъ. Ар тэ типроектыгъ. 1976-рэ илъэсым сэры, Пете, филиалым идиректорэу Борис Шаниным сятэ къы­тэджагъ. Совет хабзэм изичэзыу юбилей илъэсныкъокIэ хэдгъэунэфыкIынэу щытыгъ. Ресторанэу «Мыекъуапэ» изытет дэигъэ, ресторанэу «Адыгеим» кафе теплъэ иIагъ. ХьакIэу хэкум къэкIощтхэр зыщытхьакIэнхэ щыIагъэп. Проектыри, ащ ишIыни илъэсныкъокIэ зэшIотхыгъ. Урамэу Жуковскэм тет правосудием и Уни тэ типроект. А проектым пае РСФСР-м ипремие къытатыгъагъ. Правосудием и Унэу РСФСР-м щашIыхэрэм яреестрэ а проектыр хэхьагъ. Джащ фэдэу культурэм и Унэу «Зэкъошыныгъэм» изал кIэтшIыкIыжьыгъагъ. Иосиф Кобзонрэ Валентина Толкуновамрэ Мыекъуапэ къызэкIохэм, залым акустикэу иIэм лъэшэу къыщытхъугъэх, микрофон умыIыгъми орэд къыщыпIон плъэкIынэу тшIыгъэ. Ащ фэдэ залэу Советскэ Союзым залищ итыгъэми ары, Кобзон къызэриIощтыгъэмкIэ. Джащ фэдэу сызэрыгушхохэрэм ащыщ урамэу Пролетарскэр Черемушкэ микрорайоным идэхьагъу зыщызэхэкIырэм исэмэгубгъу­кIэ тет фэтэрыбэ хъурэ унэхэр — къат 12-у, 9-у ыкIи 5-у зэтетхэр. Ахэр типроекткIэ ядгъэшIыгъагъэх. А зы шапхъэкIэ унэхэр къалэхэм ащашIыщтыгъ ыкIи унэ пшIыным пае хэушъхьафыкIыгъэ проектыкIэм ифитыныгъэ къыдэхыгъэныр къиныгъэ. Илъэс пчъагъэрэ уежэнэу хъущтыгъ. Сятэ шъэогъу дэгъу горэ иIагъ — Черкес-Гай Джантемыр — псэолъэшIынымкIэ СССР-м икъулыкъу итхьамэтагъ. Сятэ ащ фытеоти, фитыныгъэ къытатыщтыгъ. Минскэ проектхэмкIэ унэхэр тагъэшIыщтыгъ, псэолъэшI пкъы­гъохэр ащ къитщыщтыгъэх. Сятэ ащыгъум есIогъагъ: «Сыд пае мыхэр къат­щэрэ, Адыгеим псэолъэшI базэ дэгъу иI. Тэ тиамалхэр тэгъэгъэфедэх. Къэралыгъо шапхъэхэмкIэ, ау тэ типсэолъапхъэхэмкIэ унэхэр тэжъугъэшIых». А гукъэкIыр сятэ ыгу рихьыгъ, ащ фэдэу тшIынэу фитыныгъэ къыдэтхыгъ ыкIи унэхэр Мыекъуапэ щядгъэшIыгъэх. СиIоф­шIэн сшIогъэшIэгъоныгъ, сикIэсагъ, пшъэдэкIыжьыр ренэу зэхэсшIагъ.
КIэлэгъур — гухэдэгъу
Вадим хэо-хапкIэу, хъугъэ-шIэгъэ зэфэшъхьафэу ыгу къыщыдэуаерэмэ ягугъу къышIыщтыгъ. Ау ятэ пытэу зэрепхыгъагъэр, ащ игущыIэ, иунашъо ежьыр­кIэ мэхьанэшхо зэриIагъэр къымыIощтыгъэми, къэлъагъощтыгъ. Унагъоу къыз­хэкIыгъэмрэ ежь унагъо зэришIагъэмрэ зэригъапшэзэ, къэбар гъэшIэгъонхэм тахигъэдэIуагъ.
— 1975-рэ илъэсым итыгъэгъэзэ мазэ зэхащэгъэгъэ зэфэсым ыуж сятэ къэкIожьи къысиIуагъ:
— Обкомым сащэгъагъ, «шъхьэгъусэр зыщымыIэжьыр илъэсищ хъугъэ, письмэхэр къатхых, зыгорэ епэс» къыса­Iуагъ. Шъхьэгъусэнчъэу сыщыс хъущтэп, къе­кIурэп. Апэ о къэпщэнышъ, нэужым сэ сшъхьэ ыуж сихьащт. МэзитIу пIалъэ къыосэты, — Iахьыл-благъэу тиIэхэр нысэ лъыхъуакIо ежьагъэх. Ащыгъум илъэс 27-рэ сыныбжьыгъ. МэзитIур зыблэкIым, сятэ къысэупчIыгъ: «Сыд, къэ­пщэщтыр къэбгъотыгъа?» «Хьау, — джэуап естыжьыгъ, — къэсщэнэу уфаемэ, илъэситIу хъугъэу сызлъыкIорэ пшъашъэм нэIуасэ уфэсшIыщт». Сятэ ащ къезэгъыгъ. НэIуасэ зэфэсшIыгъэх. Ащ лъыпытэуи къэсщагъ. Сишъхьэгъусэ урыс, Омскэ хэкум къыщыхъугъ. Ятэ дзэ летчикыгъ. Илъэсиблырэ Темырым щыпсэугъэх, ащ тет аэродромым ятэ Iоф щишIагъ. Нэужым ар Украинэм къащэжьыгъ къулыкъу щихьынэу, етIанэ — Мыекъуапэ, ащ ыуж ГДР-м авиационнэ полкым ипащэу агъэкIуагъ. Ащ нэIуасэ сыфэзышIыгъэр Пэрэныкъо Юр — Пэрэныкъо Алик икIэлэ нахьыкI. Проектнэ институтым ащыгъум Iоф щысшIэщтыгъ. Бжыхьэ пчыхьэ горэм ощхым зышIуагъэбылъызэ къысихьылIагъэх. Сызэреплъэу шъхьэгъусэ зэрэс­фэхъущтыр сшIагъэ. Къихьащт илъэсым тызызэдэпсэурэр илъэс 50 хъущт.
Людмилэ Москва ия 3-рэ медицинэ университетэу А. Евдокимовым ыцIэ зыхьырэм Iоф щешIэ, IэкIыб къэралыгъуа­бзэхэмкIэ регъаджэх, профессор, кафедрэм ипащ, къихьащт илъэсым ыныбжь илъэс 70-рэ хъущт. Адыгэ къэралыгъо кIэлэегъэджэ институтыр къыухыгъ.

— Сэри сыстудент зэхъум боксым сыфэщэгъагъ, хэкуми, Урысыем и Къыб­ли сырячемпионыгъ. КIэлэцIыкIу спорт еджапIэмкIэ езгъэжьэгъагъ. Сянэшып­хъум ащ сищэгъагъ апэрэ классым сыщеджэ зэхъум. Илъэсиирэ спорт гимнастикэм сыхэтыгъ. Гъэхъагъэхэр сиIагъэх. ЕтIанэ боксым зыфэзгъэзагъ. А зэпстэуми сишэн апсыхьагъ. Сэ сIуа­гъэр къыдэсхыщтыгъ. Сяни урым лъэпкъыгъ, Мариуполь щыщыгъ. Сятэш гурытми — Хьатэжъыкъо (ФедоркIэ ыцIэ ащ зэблихъу­жьыгъагъ) ишъхьэгъусэу Любэ урысылъ хэлъыгъ. Ахэм акъоу Мурат — Бэрзэдж Асет ят, ари хэбзэ IофышIэ хъугъэ.
— Ащыгъум лъэпкъ зэхэкIухьаныр лъым хэлъыгъ.
— Сятэ ыIогъагъэр ошIа? «Ежь зыдэпсэушъущтыр къерэщ, нэужым ищыIэныгъэ скъутагъоу къысиIо­жьын нахьи» — джары нысэ лъы­хъу­ным кIэух фэ­хъугъэр. Фэдз сыкъыщыхъугъ нахь мышIэми, джэгур Бжъэды­гъухьаблэ щашIыгъагъ. Гъэмафэ къэс ащ сыщыIэщтыгъ. Ар сичылэ гупсэу слъытэ­щтыгъ. Iэнищ ашIыгъагъ. Сянэжъ ищагу — зы Iанэр, ятIонэрэр унэ кIоцIым — нахьыжъхэм апае, ящэнэрэ Iанэр — сятэшыпхъум дэжь, ар тпэгъунэгъоу псэущтыгъэ.
Сишъхьэгъусэрэ сэрырэ зы пшъашъэ зэдэтпIугъ, ари медицинэмрэ косметологиемрэ алъэныкъокIэ мэлажьэ. Ар унагъо ихьэгъагъ, къо иI. ИлъэсийкIэ узэкIэIэбэжьмэ, зэхэкIыжьыгъэх. Сипхъо­рэлъфэу Никитэ ыныбжь илъэс 16 зэхъум, ятэкIэ ылъэкъуацIэу Зуйкор Бэрзэдж лъэкъуацIэкIэ зэблихъунэу зэрэфаер къыIуагъ. Ятэ зеупчIыжьым, къыфидагъ ыкIи Бэрзэдж лъэкъуацIэр ыштагъ. Сипшъашъи зыдакIом ылъэкъуа­цIэ къыгъэнэжьыгъагъ. Джыдэдэм Никитэ илъэс 17 ыныбжь, я 11-рэ классым ис, тхэным фэщагъ. ИлъэситфыкIэ узэкIэ­Iэбэжьмэ, «Сиунагъо итарихъ» зыфиIорэ зэнэкъокъоу Москва икIэлэеджакIохэм азыфагу щызэхащэгъагъэм Никитэ текIоныгъэр къыщыдихыгъ, ятэжъ пIашъэм ищыIэныгъэ гъогу къытхыхьагъ.
Бэрзэдж Вадим ипхъорэлъф зэрэщыгушIукIырэр, Бэрзэдж лъэкъуацIэр ащ зэриштагъэм зэригъэгушхорэр къыхэщыщтыгъ. КIалэм исурэтхэр къыштагъэх. Пхъорэлъфымрэ ятэжъ пIашъэмрэ зэрэзэфэдэхэр къэзыушыхьатырэ сурэтхэр зэкIэрылъхэу къытигъэлъэгъугъэх.
ЩыIэныгъэм къэгъэзапIэу фишIыгъэр
— IэкIыб сатыушIынымкIэ СССР-м икъулыкъу щылажьэщтыгъэ тиIахьыл горэм сянэ бэрэ игугъу къысфишIыщтыгъ. Министерствэу ащ епхыгъэм Iоф щысшIэным ныр кIэхъопсыщтыгъ. 1981-рэ илъэсым IэкIыб сатыушIынымкIэ академием сычIэхьагъ. СищыIэныгъэ джащ фэдэ къэгъэзэпIэ гъэшIэгъон фэсшIыгъ. Си­шъхьэ­гъуси Лениным ыцIэ зыхьырэ кIэ­лэегъэджэ институтым иаспирантурэ а уахътэм тефэу чIэхьагъ, еджэныр тIуми къызэдэтыухыгъ. 1984-рэ илъэсым сятэ Москва къэкIожьыгъэу щыпсэу­щтыгъ. «Царское село» зыфаIорэ псэупIэм унэр къыщыратыгъагъ. Нэужым СССР-м и Генеральнэ консулэу Варнэ агъэкIогъагъ. Африкэр е Болгариер — тIумэ яз ахэдэнэу щытыгъ. Болгарием и Тырговиштскэ округ Адыгеим зэкъош зэп­хыныгъэхэр дыриIагъэх. Африкэр щыдгъэзыйи Болгариер сятэ къыхезгъэ­хыгъ. Къалэу Русе ицIыф ГъэшIуагъэу щы­тыгъ. Заом илъэхъан сятэ ибатальон Русе шъхьафит ышIыжьыгъагъ. ДзэкIолI 18 ныIэп псаоу къэнэжьыгъагъэр. ЫкIи ахэм зэкIэми болгархэм щытхъуцIэхэр къафагъэшъошагъэх. Болгарием сятэ загъа­кIом, сэ а уахътэм академиер къэсыухыгъахэу сатыушIынымкIэ болгархэм садэлажьэщтыгъ. Сятэ ащ зэрэщыIэм пае къэралыгъом сырамыгъэкIэу хъугъэ, сыда пIомэ зэIахьыл-благъэхэр IэкIыб къэралыгъом зэдырагъахьэщтыгъэхэп. Зэ сырагъэкIынэу хъугъэ, ау сятэ дэжь Варнэ сызэрэмыкIощтымкIэ сыкIагъэтхэжьыгъагъ. Сятэ ежь-ежьырэу Софие къэкIогъагъ.
1984-рэ илъэсым «Лицензинторг» зыфаIощтыгъэ объединение иным Iоф щысшIагъ. Ащ сыщылажьэзэ, завод зэфэшъхьафибл СССР-м щыдгъэпсыгъ. Заводэу тшIыхэрэм хэшIыкI инхэр афытиIэ хъущтыгъ, инженер шъхьаIэу тащылэжьэнэу къытаджэщтыгъэх. А уахътэри сэнэхьат ушэтыпIэу сфэхъугъ.Нэужым Индием щызэхэтщэгъэ компанием илъэс заулэрэ Iоф щысшIэнэу хъугъэ. IофшIэгъу илъэсхэр джащ фэдэу зэфэшъхьафэу кIуагъэх. Джы ЛIыкIогъэ­IорышIапIэм сыщэлажьэ. IофшIэн зэфэшъхьафхэм тафэгъэзагъэу хъугъэ, сыд фэдэкIи тишIуагъэ къызэрэдгъэкIощтым тыпылъ.
2003-рэ илъэсым АР-м и ЛIыкIогъэIорышIапIэу УФ-м и Президент дэжь щыIэм ипащэ игуадзэу Бэрзэдж Вадим агъэ­нэфэгъагъ. Илъэс 22-рэ хъугъэу ЛIыкIогъэIорышIапIэм щэлажьэ. Адыгеим къэралыгъо гупчэм дыриIэ зэпхыныгъэхэр егъэпытэх, къэралыгъо Iофтхьабзэхэр зэшIуехых. Хэхъоныгъэхэр зэпхыныгъэ пытэхэм яшыхьатых.
КIэух
Бэрзэдж Вадим дэтшIыгъэ зэдэгущыIэгъум ыуж тыкъыгъэкIотэжьыгъ. Тыкъы­тIупщыжьынэу фэмыеу Адыгеим, Мые­къуапэ афэгъэхьыгъэу упчIэхэр къытыщтыгъэх. КъызэриIуагъэмкIэ, илъэсищ хъугъэ республикэм зыщымыIагъэр. КъакIомэ, «Адыгэ макъэм» иредакцие къычIэхьанэу едгъэблэгъагъ, «Мэздахэ» умышIэжьынэу зэрэзэхъокIыгъэр, Адыгеир зэрыгушхорэ зыгъэпсэфыпIэ чIыпIэ анахь дахэмэ ащыщ зэрэхъугъэр нэры­лъэгъу зэрэфэтшIыщтымкIэ дгъэгугъагъэ.
Тэу Замир.
Мыекъуап — Москва — Мыекъуап.