Урысыем итхакIохэм я Союз зычIэт унэу Москва и Комсомольскэ проспект тетым лъэгъун гъэнэфагъэ тиIэу тыкIуагъ. ТекIоныгъэм ия 80-рэ илъэс имыкIызэ Советскэ Союзым и ЛIыхъужъэу Андырхъое Хъусен исаугъэтэу ащ чIэтыр зэдгъэлъэгъун, ишIэжь дгъэлъапIэу иусэхэм тыкъы­щяджэн, Союзым иIэшъхьэтетхэм заIудгъэкIэн — ары мурад шъхьэIагъэр.

Союзым икъутамэу Адыгеим щылажьэрэм ипащэу, Урысыем IофшIэнымкIэ и ЛIыхъужъэу, лъэпкъ тхакIоу Мэщ­бэшIэ Исхьакъ къытфишIыгъэ пшъэры­лъыри дгъэцэкIэн фэягъ. Шъыпкъэр пIощтмэ, Исхьакъ къызэрэддеIагъэм ишIуагъэкIэ а зэпстэури зэшIохыгъэ хъугъэ.
Мыекъуапэ тыдэкIыным ыпэкIэ Ис­хьакъ Урысыем итхакIохэм я Союз ипащэу Владимир Мединскэм игуадзэу Николай Ивановым телефонкIэ фы­теуагъ, тызэрэкIощтымкIэ макъэ ригъэIугъ. Къыт­фагъэнэфэгъэ мафэм ыкIи уахътэм Москва, Комсомольскэ проспектым Уры­сыем итхакIохэм яунэу тетым те­кIолIагъ. ТхэкIо цIэрыIоу Николай Ивановым дэжь тычIащагъ. НэшIу-гушIоу
ар къытпэгъокIыгъ. Пстэумэ апэу Мэщ­бэшIэ Исхьакъ къыфысигъэхьыгъэ Iалъмэкъыр ащ естыжьыгъ.
— ШIэхэуи къыгъэсыгъ, Исхьакъ игущыIэ ыгъэцэкIэжьыгъ. Союзым иIофышIэ куп хэтхэм непэ телефонкIэ ясIуагъ: «Адыгеим къикIыгъэхэу журналистхэр къэкIох, Исхьакъ зыфиIогъэ тыныр къыз­дахьы, ар зыфигъэшъошагъэми шIэхэу еттыжьыщт». ШъукъэтIыс.
Анцокъо Иринэрэ сэрырэ бысымым иIофшIэпIэ Iанэ тыпигъэтIысхьагъ, ти­зэдэгущыIэгъу тыублагъ.
— Советскэ Союзым и ЛIы­хъужъэу Андырхъое Хъусен исаугъэтэу IэпэIэсэ инэу Зураб Церетели ышIыгъэр тхакIохэм я Унэ шъхьаIэ зэрэчIэтым тыщыгъуаз. Ар зэдгъэлъэгъунэу тыфэягъ (тилъэгъун ышъхьэ къы­фисхыгъ).

— Тызэрыгушхохэрэм ар ащыщ. Зураб Церетели Андырхъуаем исаугъэт зешIым, ежь ышъхьэкIэ къытфищэжьыгъагъ. СССР-м итхакIохэм я Союз хэтыгъэхэм ащыщэу ары апэу заом хэ­кIодагъэр ыкIи Советскэ Союзым и ЛIыхъужъэу хъугъэр. Донецкэ ыкIи Луганскэ республикэхэр шъхьафит зашIыжьхэм, пстэумэ апэу Союзым щыщ тхэкIо лIыкIо куп тыугъойи ЛIыхъужъыр зыщыфэхыгъэ чIыпIэу псэупIэу Дьяково пэблагъэм тыкIогъагъ, ишIэжь дгъэлъэпIагъэ. Зураб Церетели Андырхъуаем исаугъэт къызытфещэжьым, ЛIыхъужъым иIахьыл-благъэхэми тыкъяджэгъагъ. АР-м инахьыжъхэм я Совет хэтхэри къэкIогъагъэх, хъугъэ-шIэгъэ инэу редгъэкIо­кIыгъ, Адыгеим ылъэныкъокIэ зэхэщэн Iофтхьабзэхэм язэшIохын зыпшъэ дэкIыгъэр Адылджэрые Аскэрбый. ТекIоныгъэм ия 80-рэ илъэс екIы нахь мышIэми, тишIэжь ащ пае нахь макIэ хъурэп, ар лъэкIуатэ. Титарихъ зыфэдагъэр тщы­гъупшэ хъущтэп. Ар зэблэзыхъунэу зыгу къэкIыхэрэм афэтыдэ хъущтэп. Ащ пае тытхэн фае, къыткIэхъухьэрэ ныбжьыкIэхэми тарихъ шъыпкъэр анэдгъэсыныр типшъэрылъ. Хъусен зыпштэрэм, ар — апэрэ урыс-адыгэ ЛIыхъужъ.
— «Урыс-адыгэ ЛIыхъужъ» зэ­рэпIуагъэм Хъусен лIыгъэр зэри­хьэ зэхъум къыIогъэ гущыIэхэр сыгу къыщыдихьыягъэх. Пстэуми ахэр зэлъашIагъэх. «Урыс, зыкъэт!» фашистхэм къыраIо зэхъум, «Урысхэм зыкъатырэп!» иджэуапыгъ ыкIи гранатэр ахидзагъ, ежьыри а чIыпIэм щыфэхыгъ. Ащ фэдэ лIыгъэм ищысэхэр непэ хэушъхьафыкIыгъэ дзэ операцием щытэлъэгъух. ТидзэкIолIхэм Урысыем щыпсэурэ лъэпкъ зэфэшъхьафхэм ялIыкIохэр ахэтых. ГущыIэм имэхьанэ сыдигъокIи лъэшы, тэрэзба?

— Ащ фэдэ лIыгъэ зезыхьагъэхэр гъэлъэшыгъэнхэр ылъапс УФ-м и Президент унашъоу ышIыгъэм — 2026-рэ илъэсыр Урысыем илъэпкъхэм языкIыныгъэ и Илъэсэу ыгъэнэфагъ. Ар бзэхэм, культурэм, шэн-хабзэхэм языкIыныгъ. Мыр цIыфхэм яшIэжь, якультурнэ код къыхэнэщт, мэхьанэшхо зиIэ Iофыгъу. КъэшъошIэжьыба Расул Гамзатовым игущыIэхэр зэрылъ орэдэу «Журавли»? ШIэжьым хахъозэ ошъогум щыхьэрзагъэх, «ЕгъэшIэрэ полкхэр» тичIыгу ры­кIуагъэх. Джары гущыIэм имэхьанэ зэ­рэкIуачIэр, ар лIыгъэм икъежьапIэу мэхъу. Ащ фэд Андырхъое Хъусен зэрэзекIуагъэр. ЫкIи ащ ыцIэ, илIыгъэ хэгъэгушхом итарихъ къыхэнагъ.
Джы хэушъхьафыкIыгъэ дзэ опера­цием лъэпкъ зэфэшъхьафхэм ащыщ дзэкIолIхэу хэтхэм лIыгъэу щызэрахьэрэм фэгъэхьыгъэу титхакIохэр матхэх. Джары тилъэпкъ зыкIыныгъэ зыфэдэр. Дагъыстанхэм ялIыхъужъхэм афэгъэхьыгъэу тхылъитIу къыдагъэкIыгъ. Эвенкхэм ялIыхъужъхэм яхьылIагъэу рассказхэр къатхыгъэх. Ахэр Сыбыр ицIыф лъэпкъ макIэхэм ащыщых. ­Лъэпкъ цIыкIухэр аухъумэхэу зэуапIэм Iуамыгъэхьанхэу унашъо ашIыгъагъ, ащ емы­лъытыгъэу, эвенкхэм нэбгырэ 87-рэ къахэкIыгъ, ахэм хэкIодагъэхэри ахэтых. ХэушъхьафыкIыгъэ дзэ операцием щыIэ дзэкIолIхэм афэгъэхьыгъэу сытхэнэу зе­сэгъажьэм, Тыва къикIыгъэ дзэкIолIыр къахэсхыгъ. Кызыл сыкIуагъ, лъэпкъым щыщ цIыфхэр зэрэпсэухэрэр, яшэн-хабзэхэр, зэрэфэпагъэхэр, ялъэпкъ шхыныгъохэр зыфэдэхэр къызэзгъэшIагъэх. ТхылъымкIэ ащ мэхьанэшхо иIагъ, укъызтегущыIэрэр зэбгъэшIэн, ыкIоцIыкIэ иплъэгъукIын фае. Сироманэу «Пока играет флейточка» зыфиIорэр къызтегущыIэрэ хъулъфыгъэм иобраз икъэтхыхьанкIэ ащ ишIогъэшхо къысэкIыгъ. Лъэпкъ пэпчъ зыми фэмыдэ шэн-хабзэу хэлъыр налмэс-налкъутэу мэлыды, куу, хьалэмэт. СакъыхэкIыжьы зэхъум, тувинцэмэ пшъэдэлъ фыжь, ежьхэм «белый кадак» раIо, къысатыгъ. Сигъогу зэфэнэу, пэрыохъу зыпари симыIэнэу, сигухэлъхэр къыздэхъунхэу — ар яшэн-хабз. Ащ лъыпытэу Рязань сыкIуагъ. Ащ икIэу полк псау хэушъхьафыкIыгъэ дзэ операцием кIощтыгъэ. Къысатыгъэ пшъэдэлъыр бзыхьаф-бзы­хьафэу зэхэсыбзыкIи дзэкIолIэу зэуапIэм кIощтхэм аIэмэ апыспхагъ. Джащ фэдэу непэрэ уахътэм тхакIор хэт, илыуз зэхешIэ. ЫбгъукIэ щытхэу хъурэ-шIэрэм лъыплъэхэрэр къызгурыIохэрэп. Уры­сыем лъэпкъыбэ щэпсэу. Тызэрэзэхэтым, тызэрэзэкъотым нахь кIуачIэ къыт­хелъхьэ.
Башкортостан, Татарстан, Адыгеим, Дагъыстан, нэмыкI шъолъырхэми къарыкIыхэзэ тхакIохэр зэфэсым къакIохэ зыхъукIэ, тпсэхэр зэщыщэу тызэрэзэ­къотыр нахь зэхэтэшIэ. Шъолъырхэм тха­кIохэм я Союзхэр ащызэхэзыжьы­гъэхэп, ахэр зычIэт унэхэр мэлажьэх, «лъэпкъ тхакIу» зыфиIорэ щытхъуцIэр зыщафагъэшъуашэхэрэри щыIэх. Ащ тегъэгушIо, тызэтезыгъэп, Iоф тэшIэ.
— Къэралыгъом и Президентэу Владимир Путиным Урысыем итхакIохэм я Союз пшъэрылъ инхэр къыфишIыгъэх. Мэзаем щыублагъэу Союзым ипащэу хъугъэ Владимир Мединскэм зэ­хъокIыныгъэшIухэр къыздихьыгъэх. Советскэ тхакIохэм я Союз иунаеу щытыгъэ псэуа­лъэхэм, зыгъэпсэфыпIэхэм къарагъэгъэзэжьы. Ащ епхыгъэу Союзым икъутамэхэу шъо­лъыр­хэм Iоф ащызышIэхэрэм сыд фэдэ пшъэрылъха апашъхьэ къиуцохэрэр, яIофшIэн сыд фэдэу агъэпсын фая?
— ЛъэхъаныкIэм зэхъокIыныгъэхэр къыздихьыгъэх. Къэралыгъо хабзэм зэпхыныгъэ зыдишIырэр Урысыем итха­кIохэм я Союз, ащ нэмыкIэп. Литературэм зы хэхьапI иIэнэу щытыр, ар Союзыр ары. Илъэс 30-м къыкIоцI бюджетым къикIэу зы соми къытфатIупщыгъэп, ащ емылъытыгъэу, тылэжьагъ, тызэхэзыгъэп. Гушъхьэ лэжьыгъэм ты­фэлэжьагъ, тишъыпкъэныгъэ тепцIыжьыгъэп. Ахъщэ къарамытэу зыкъагъэнэ­жьышъущтмэ ерэплъых. Организацие пчъагъэхэр ащ фэдэу зэтезыгъэх. Ахэм ахъщэкIэ Iоф ашIэщтыгъ ныIэп. Тэ Iэпы­Iэгъу тимыIэжьыгъэми, тыкъызэтенэ­шъугъ, зытыухъумэшъугъ. Тикъутамэхэри шъолъырхэм арытых ыкIи непэ къыз­нэсыгъэм мэлажьэх. Ары такъызкIыхахыгъэри. ТхакIохэм я Союз иунэу урамэу Комсомольскэм тетыр зыфэлажьэрэр Москва изакъоп, зэрэ Урысыеу ары. Европэм, Париж итхылъ къэ­гъэлъэгъуапIэхэм ащыхъухэрэм нахьи Камчаткэ, Чита щыхъурэр нахь тшIоIоф. Арышъ, тишъолъырхэм уасэ ыкIи лъы­тэныгъэ афэтэшIы. Непэ тызщылажьэрэ унэм изы къат ныIэп къытфэнэжьыгъагъэр. Джы зэрэунэу тIэ къыралъхьа­жьыгъ. Джащ фэдэу тхылътедзапIэхэр, тхылъщапIэхэр, литераторхэм я Унэ гупчэ, нэмыкI псэуалъэхэри къытатыжьыгъэх. Къырым изыгъэпсэфыпIэу «Коктебель» зыфиIорэри, А. Чеховым иунэу дэтыри къытатыжьыщтых. Санкт-Петербурги, Дагъыстани ащ фэдэ Iофтхьа­бзэхэр ащыкIощтых. ИщыкIэгъэ тхылъхэм ягъэ­хьазырын зэрэлъыкIуатэрэр зэ­фэшъхьаф, ау шъхьадж иуахътэ къызэрэсыщтыр гъэнэфагъэ.
— Адыгеим итхакIохэм я Союз ипащэу, Урысыем IофшIэнымкIэ и ЛIы­хъужъэу, Адыгэ, Къэ­бэртэе-Бэлъкъар, Къэрэщэе-Черкес ыкIи Абхъаз республикэ­хэм ялъэпкъ тхакIоу Мэщ­бэшIэ Исхьакъ ыныбжь ­илъэс 95-рэ зэрэхъугъэр мыгъэ хигъэу­нэфыкIыгъ. Ащ фэдэ на­хьыжъ зэрэтиIэм тырэгушхо. Нэ­мыкI шъо­лъырхэм ащ фэдэ тхэкIо пащэхэр яIэ­хэу зэбгъэп­шэнхэ щыIа?
— Хьау, Ис­хьакъ фэдэ щы­Iэп. Ныбжь дахэ иI, лъытэныгъэшхо фэтэшIы. Ащ тизэфэс бэмышIэу зэрэзэрищагъэр! Апэ­рэ зэфэсым щыубла­гъэу зэкIэ 18-м ахэлэжьагъ. «Человек-легенда!» зыфа­Iорэм фэд. Ар къызхэкIыгъэ лIэужхэм, шъолъырхэм афэтшIырэ лъы­тэныгъэм ишыхьатэу тхьамэтэ гъэшIуа­гъэу зэфэсым фэтшIыгъ. ЛIыхъужъым ижъуагъуи къылэжьыгъ. Зэфэсым ыуж Владимир Мединскэм бэрэ игугъу ышIы­жьыгъ Исхьакъ зэфэсыр зэрэзэредгъэщагъэр шIу дэдэу зэрэхъугъэр. Сэмэркъэу хэлъэу залым чIэсхэм закъыфигъа­зэзэ, ищыкIэгъэ гущыIэхэр къыхигъэуцозэ, ар етIани ыныбжь елъытыгъэмэ — гъэшIэгъон дэд. ЗэкIэхэри ешIэх, зыгорэ епIо­жьынэу щытэп. Мы джанэу къышъуи­гъэхьыжьыгъэр, Исхьакъ зэфэсым къызэрэщиIуагъэмкIэ, шэн-хабзэу лъэпкъым хэлъхэм ащыщ. Хэтми, ыцIэ зыхэжъугъэкIуакIэкIэ, шъуашэ фэшъошIыжьы. КIалэу зэстыжьыщтым игопэ дэдэщт. ГущыIэ ритын зэхъум, ымышIахэу тхэкIо ныбжьыкIэм нэмыкI цIэкIэ еджагъ. ЕтIанэ адыгэхэмкIэ шэн-хабзэу шъухэлъыр къы­Iотагъ. Залым чIэсхэр Iэгу фытеуагъэх, зыкъапхъотагъ, ашIогъэшIэгъон хъу­гъэ. Ау сыдми къэIуагъэ мыхъоу, джанэр мары къыфигъэхьы­жьыгъ. Сэри сыфэени ащ фэдэу сцIэкIэ хэукъонхэу, джанэ къэзлэжьыщтыгъэ! (Николай Ивановыр щхыгъэ).
Сэ слъэкъуацIэкIэ е сцIэкIэ ухэукъоныр къин дэд! АдыгэхэмкIэ ащ фэдэ хабзэ шъуиIэми сшIагъэп. Джары Урысыер зэрэбаир — лъэпкъхэр, шэн-ха­бзэхэр. Ары кIуачIэ, куцI къезытырэр. Джащ фэдэ хъугъэ-шIагъэхэри тхакIохэм язэфэс итарихъ, ишIэжь хэхьэх, тыкъа­гъэбаи. Секретариатым хэтхэмкIэ упчIэ­жьэгъу тызэфэхъугъ. Лев Ошаниным ишIэжь фэгъэхьыгъэ зэхахьэ илъэсыкIэу къихьащтым, жъоныгъуакIэм, зэхэтщэнэу щыт. Джанэр зэттыжьыщт Александр Рыжковым ар зэрищэщт.
Энштейн фэгъэхьыгъэ къэтыным зымафэ радиомкIэ седэIугъ. Ащ ыIощтыгъ: «Кушъхьэфачъэм тытесым фэдэу ты­псэун фае. ЗыбгъукIэ укъемыфэхыным пае пкъыр занкIэу пIыгъэу, бгъуитIум язи земыгъэкIыщэу ыпэкIэ ренэу укIон фае». Джащ фэд МэщбашIэр, ренэу ыпэкIэ макIо.
ГущыIэуж
Николай Ивановыр лъэшэу къытфэчэфыгъ. Уахътэ къыхигъэкIи къызэрэтIукIагъэмкIэ тызэрэфэразэр етIуагъ. Мэщ­бэшIэ Исхьакъ ишIогъэшхо къытигъэ­кIыгъ. ТхакIохэм я Союз иунэ зэрэщы-
тэу къазэраратыжьыгъэм къыхэкIэу, ащ гъэ­цэкIэжьынхэр джыдэдэм щэкIох. Ива­новым къызэрэтиIуагъэмкIэ, Андыр­хъое Хъусен исаугъэт Урысыем итхэкIо цIэрыIохэм яшIэжь кабинетэу къафызэIуахыщтхэм ащыщ чIагъэуцощт.
Тэу Замир.
Мыекъуап — Москва.