Мыекъопэ къэлэ тхылъеджэпIэ гупчэр мы илъэсымкIэ АР-м имуни­ци­пальнэ тхылъеджэпIэ анахь дэгъу хъугъэ.

Республикэ къэралыгъо программэу «Культурэм хахъо егъэ­шIыгъэным» къыдыхэлъытагъэу АР-м и Лъэпкъ тхылъеджапIэ культурэмкIэ Минис­терствэр иIэпыIэгъоу «2025-рэ илъэсым имуниципальнэ тхылъеджэпIэ анахь дэгъу» зыфиIорэ зэнэкъокъур ригъэкIокIыгъ. ПстэумкIи шъолъырым игупчэ тхылъеджэпIибл ащ хэлэжьагъ.
— Зэнэкъокъур зэрэщы­Iэщтыр зытэшIэм, тыхэлэжьэнэу итхъухьагъ. Хэ­гъэгум иухъумакIохэм ыкIи ТекIоныгъэшхом ия 80-рэ илъэс афэгъэхьыгъэ Iоф­тхьабзэм изэхэщэн ащ къы­дыхэлъытэгъагъэхэм ащыщ. Хэу­шъхьафыкIыгъэ дзэ опе­рацием хэлэжьэгъэ дзэкIолI къед­гъэблагъи ар редгъэ­кIокIыгъ ыкIи видео кIэкI зэхэдгъэуцожьыгъ. Джащ фэдэу зэнэ­къокъум пылъыгъэ шапхъэхэм ащыщ Хэ­гъэгу зэошхом фэгъэ­хьыгъэу библиографическэ Iэ­пы­Iэгъу бгъэхьазырыныр. Ащ­кIэ къыхэтхыгъэр краеведение лъэныкъор ары. Ащ изэхэгъэуцонкIэ тихъарзынэщ хэлъ тхылъхэр дгъэфедагъэх. Сыджыхьым, Бормотовым ыкIи нэмыкI­хэм атхыгъэу тиIэхэр ащ хэхьагъэх. Ау къасIомэ сшIоигъу, текIоныгъэр зы нэбгырэп зынапшIэ телъыр, тхылъеджапIэм Iутхэм зэкIэми зы купэу ар къыдэт­хыгъ. УизакъокIэ мыщ хэп­шIы­хьан щыIэп. Зэдэлэжьэныгъэр шъхьаIэ, — еIо зэ­нэкъокъум изыфэгъэхьазырын хэлэжьагъэу, цIыф­хэм яфэIо-фашIэ­хэмкIэ тхылъеджапIэм иотдел ипа­щэу Ирма Сеничкинам.

Мы зэнэкъокъум иапэрэ чIы­пIэ тхылъеджапIэм къызэрэди­хырэр апэрэп. 2021-рэ илъэс-
ми анахь дэгъоу къыхахыгъагъ. ИлэжьакIэкIэ ар сыдигъуи къа­хэщы. IофшIэн шъхьаIэм фэ­шъхьафэу социальнэ мэхьанэ зиIэ проектхэр щагъэцакIэх, цIыфхэмкIэ культурнэ гупчэу щыт. ГущыIэм пае, хэушъхьафыкIыгъэ дзэ операцием хэлажьэхэрэм апае щыгъынхэм ядын къыздыхэлъытэгъэ проектэу «Тепло для солдата» зыфиIорэр щагъэцакIэ. ЗэуапIэм Iутхэм ащкIэ IэпыIэгъу афэхъу­хэрэ къодыеп, ахэм зишIуагъэ языгъэкIы зышIоигъохэр зэращалIэх. Джащ фэдэу «Мама-гид» зыфиIорэ лъэсрыкIо гъогууанэр агъэлажьэ. Ныхэу сабыйхэр зыпылъхэм апае къалэм экскурсие ащызэхащэ, ичIыпIакIэ­хэр къафызэIуахых. ГъэшIэ­гъонэу рагъэкIокIырэмэ ащыщ ижъырэ китай джэгукIэу «Судзи» зыфиIорэм иклуб иIофшIэн. Президент ахъщэ IэпыIэгъумкIэ Фондым имылъкукIэ ар гъэцэ­кIагъэ мэхъу. А пстэури тхылъеджапIэм ышIэрэм изы Iахь цIыкIу ныIэп.
Непэ тхылъеджапIэм тедзэгъу мин 40 фэдиз чIэлъ. Илъэс къэс ахэр агъэкIэжьых. Ирмэ тхылъ пэпчъ «ынэгукIэ» ешIэ пIоми хэукъоныгъэ хъущтэп. 2010-рэ илъэсым къы­щегъэжьагъэу ар тхылъеджа-
пIэм щэлажьэ. АКъУ-р къызеух ужым кIэлэегъаджэу Iоф ышIагъ, ау ащ ыгу зэрэфыщымылъыр псынкIэу къыгурыIуи, тхылъеджапIэм къэкIуагъ. Iофы­шIэ къызэрыкIоу езыгъэжьэгъэ­гъэ пшъэшъэжъыер непэ отделым ипащ.
— ЧIыпIэ кIым-сым сыфаеу сIозэ сыкъэкIуагъ, ау мыщи щы­жъот. Бэ пшIэн фаер: хъытыу нэкIубгъохэм уадэлэжьэщт, Iоф­тхьэбзэ зэфэшъхьафхэр реб­гъэ­кIо­кIыщтых, тхьапэхэм, еджа­кIоу къакIохэрэм уадэлэ­жьэщт. А пстэумэ акIы­Iужьэу тхылъэу чIэлъхэм дэгъоу ахэпшIыкIын, уяджэн фае. Арышъ, ащ кIым-сым Iоф иIэп, — щхызэ къысфиIотагъ Ирмэ.
Тхылъеджэхэм нахьыбэрэ адэ­лажьэхэрэр сигущыIэгъу зи­пэщэ отделыр ары. Тхылъ зыштэ зышIоигъохэр ыпэрапшIэу ары зэкIуалIэхэрэр. Ащ къы­зэриIуагъэмкIэ, нэбгырэ миних фэдиз къафэкIо. Нахьы­бэмкIэ ахэр кIэлэеджакIохэмрэ зыныбжь хэкIотагъэхэмрэ. Гурыт ныбжь зиIэхэр зырызых.
АМ: Тхылъ уеджэныр непэ кIэщыгъоу («модно» зыфатIорэр) щыт. АщкIэ зэхъокIыныгъэ­хэм гу алъышъота?
— Ары, джа гурыт ­ныбжь зи­Iэхэу зыфэсIуагъэ­хэу макIэхэр нахьыбэу къыт­факIохэ хъу­гъэ. Телефоным езэщыгъэхэу, ыгъэ­п­шъыгъэ­хэу аIо. Заужьы­жьы­нымкIэ, психологиемкIэ тхылъ гъэшIэгъонхэр аштэх. ЕтIани ушъхьагъу ашIырэмэ ащыщ тхылъхэр пщэфынхэкIэ лъа­пIэ зэрэхъугъэхэр. Арышъ, мыщ дэжьым тэ хэкIыпIэшIу тафэхъу. Тигъунэгъу ту­чанхэм атесхэр бэу къыт­фэкIох. ЯщапIэ зыщызэо­кIым еджэнхэр якIас. Дунэе хъытыуми тэрэзэу Iоф ышIэрэп. АщкIэ еджэ­щтыгъэ­хэми тхылъыпIэм щыхэутыгъэм къыфагъэзэжьы.
АМ: АдыгабзэкIэ тхылъ­хэм къалъэкIоха?
— Гукъау нахь мышIэми, зырыз дэд. Нахыбэмэ аштэ­рэр урысыбзэкIэ тхыгъэ адыгэ Iоф­шIагъэхэр ары.
АМ: Шъуихъарзынэщ сыдэущтэу жъугъэкIэ­жьыра? Ащ пае литературэм идунай изэ­хъо­кIы­­ныгъэхэм дэгъоу ­уащыгъозэн фае. Къи­ныба?
— Къиныхэп. Сэри бэмэ ся­джэ. Ар лъэш дэдэу сикIас. Гъэ къэс сэ сшъхьэкIэ зэфэ­хьысыжь сэшIы. Илъэсым тхылъ 70-рэ фэдиз сэджы.
АМ: Анахьэу уикIа­сэхэр?
— КлассикэмкIэ Ф. Дос­то­евскэр. IэкIыб литературэмкIэ А. Кронин. Джыдэдэм ащ иеу «Звезды смот­рят вниз» зыфи­Iорэм седжэ. КъыIуатэрэр хьы­лъэ, ау акъыл хэпхынэу щыт.
АМ: ТхылъеджапIэм иIофышIэ электрон тхылъхэм яджа? Сыдэущтэу ахэм уяплъыра? ТхылъеджапIэхэмкIэ ахэр шъуинэкъокъогъухэу плъытэрэба?
— Тинэкъокъогъухэп. Сэри ар сэгъэфедэ, сыда пIомэ джырэ литературэр тхьапэм тетэу узщыфаем бгъотырэп. ЕтIани узэмыджагъэ горэм улъэхъумэ, ар хэкIыпIэ дэгъу. Непэ къыдэкIырэр зэкIэ тщэфын тлъэ­кIыщтэп. Ау электроннэкIэ сызэджагъэ горэ сыгу рихьыгъэмэ, тхылъеджэхэм апае къэт­щэфыным тыдэгуIэ. Технология­кIэхэр, шIыкIакIэхэр щыбгъэзыехи хъу­щтэп. Сыдэу щытми, тхы­лъыпIэ тхылъыр зыми зэ­блихъун ылъэкIыщтэп. Марыба, джыри зэ къэсIо­жьын, дунэе хъытыум иIоф къызызэIэхьа­гъэм щегъэ­жьа­гъэу электрон тхылъхэм уяджэнри хьылъэ хъугъэ. Ащ ычIыпIэ тадэжь къэкIох.
Ирмэ фэдэ IофышIэхэм яхьатыркIэ тхылъеджапIэм хахъохэр ышIыхэзэ мэлажьэ. Респуб­ликэ Iофтхьабзэу пэрыт зыщы­хъу­гъэхэри тхылъеджапIэхэр цIыф­хэм ашIогъэшIэгъон шIы­гъэным, тхылъым пыщэгъэнхэм фэIорышIэ. Апэрэ чIыпIэм пылъ сомэ мин 200-у зэнэкъо­­къум къащыратыгъэри тхылъеджапIэм иIофшIэн нахьышIу ышIыным пэIуагъэхьащт. ЯщыкIэгъэ псэуа­лъэхэр ращэфыщтых.
Анцокъо Ирин.