Политическэ репрессиехэм ахэфэгъагъэхэм яшIэжь фэгъэхьыгъэ зэхахьэ къалэу Шъачэ щыкIуагъ. Тарихъым имыжъошъхьал дэфэгъэ тичIыгогъухэм ясаугъэт закъоу къэлэ-курортым ыгъэуцугъэр къуаджэу Тхьагъапшъэ дэт.

«А илъэсхэр тхьамыкIэгъуагъэх, мыкIыжьын шъобжхэр цIыфхэм къатырищагъ», — къыддэгуащэ Тхьагъапшъэ инахьыжъхэм ащыщэу КIакIыхъу Мэдин Юсыф ыкъор. Ар отставкэм щыIэ полковник, шъхьэкIэфэныгъэшхо фашIы, къулыкъум илъэс щэкIырэ тфырэ фи­гъэшъошагъ, Урысыем ижурналистхэм я Союз хэт, мыгъэ ыныбжь илъэс 88-рэ хъугъэ. Сталинскэ репрессиехэм ар цIыкIу дэдэу апхырыкIыгъагъ, ятэрэ ежьыррэ 1948-рэ илъэсым Казахстанэу къызыщыхъугъэм къызекIыжьхэр ары ищыIэныгъэ гъогу къызщежьагъэу ылъы­тэрэр. ИлъэситIукIэ ауж къинагъэу ащ янэ, ыпхъоу Бэдзэрхъан икIалэу Дамир (ар Мэдинэ ыш) Тхьагъапшъэ къэкIо­жьыгъэх. Дамир зэлъашIэрэ юрист, профессор, шIэныгъэхэмкIэ доктор хъу­гъэ, народнэ хъызмэтымкIэ ыкIи къэралыгъо къулыкъумкIэ УФ-м и Президент дэжь щыIэ академием хэхьэрэ Ростовскэ юридическэ институтым ипэщагъ, нэужым фитыныгъэ ушэтынхэмкIэ Гупчэм иIэшъхьэтетыгъ.
Хэгъэгу зэошхом ыпэкIэ репрессиехэр ПсышIопэ районым (1945-рэ илъэсым ижъоныгъокIэ мазэ нэс Шапсыгъэ районкIэ еджэщтыгъэх) ипсэупIэхэми ащыкIуагъ. А илъэс фыртынэхэм зэфагъэ зыхэмылъ хьыкумхэм, хьапсхэм аIэкIэ­кIыгъэ, дамыщыгъэ унагъо къэгъоты­гъуай. Джы къызнэсыгъэм чIыпIэрыс нэбгырипшI пчъагъэ зыдэхъугъэр амы­шIэу кIодыгъэхэм ахалъытэх — гукIэгъу зыхэмылъыгъэ тоталитарнэ къэралыгъом имыжъошъхьал цIыфыпсэ миллион пчъагъэ «щихьаджыгъ», ялъэужи мы чIыгум къытырагъэнэжьыгъэп.
А хъугъэ-шIэгъэ тхьамыкIагъохэм ятарихъ шIуцIэу къэнагъэм къеушыхьаты лъэпкъым ицIыф дэгъубэ зэрагъэ­кIодыгъагъэр, къуаджэу Тхьагъапшъэ закъо щагъэхъагъэр акъылым къыубытырэп, илъэс пшIыкIутфым къыкIоцI репрессиехэм нэбгыри 170-рэ ахэфагъ, ар етIани а илъэсхэм къоджэ цIыкIум унэгъо 20 ныIэп дэсыгъэр!
Унэгъо псаухэр дащыщтыгъэх, сабый быдзашъо зиIэхэми апылъыгъэхэп, гъа­блэм, чъыIэм, узхэм аIэкIэмыкIышъухэу бэдэд дунаир зыхъожьыгъэр. Непэрэ мафэм елъытыгъэу тызегупшысэрэм, репрессиехэм алъэпсагъэхэр къызэрыкIо дэдэу зэрэщытыгъэхэр къыдгурэ­Iожьы. А лъэхъаным, дзэ коммунизмэм зыкъызщиIэтыщтыгъэм, коллективизациер зыщырагъэкIокIыщтыгъэм ыкIи народым ипыйхэм зыщябэныщтыгъэхэм, хабзэм илIыкIохэр хэгъэгум щыпсэурэ пэпчъ егуцафэщтыгъэх, уагъэтIысыным пае, гущыIэм фэшI, натрыфышъхьэу колхозникым къычIинагъэр е иунэ къы­рагъотагъэр икъущтыгъ, къэралыгъом чIэнэгъэшхо ащ ригъэшIыгъэу алъытэщтыгъ. НахьыбэрэмкIэ, удащыным пае зы нэбгырэм адрэм пае ытхыгъэ къэбар нэпцIым щэхъу ищыкIэгъагъэп. ЦIыфым илажьэми, имылажьэми зэхафыжьыщтыгъэп, иIоф ашIэти, ыуж икIы­жьыщтыгъэх. Нэужым, ащ фэдэ шIыкIэхэр зэрагъэфедагъэмкIэ зэрэхэу­къуагъэхэр загъэнафэми, нахьыбэрэмкIэ еуцолIэжьыщтыгъэхэп: мэзыр раупкIы — пхъэушкIафэхэр зэбгырэтэкъух.
ЩыIэныгъэм игъогу хьылъэхэр къэзыкIугъэхэм, дащыгъагъэхэу къэзыгъэзэжьыгъэ зырызмэ зэдэгущыIэгъухэр адэсшIы зэхъум, ясурэтхэр унэгъо альбомхэм зэрадэмыгъэпкIагъэхэм
гу лъыстагъ, сурэтишъэ пчъагъэхэм ащы­щэу къэнэжьыгъэр мэкIэ дэд. На­хьыжъхэм ащыщэу, илъэс пшIыкIутфым ехъурэ Казахстан къэтыгъэм къызэри­IотэжьыгъэмкIэ, «НэбгырипшIэу сурэтым итхэм «народым ипыйкIэ» алъытагъэу зы нэбгырэ къазыхафэкIэ, зэкIэхэми ягуцафэщтыгъэх, пыйкIэ алъытэщтыгъэх ыкIи зэрэунагъоу дащыхэу бэрэ хъущтыгъ. Ащ зыми зыщиухъумэн амал иIагъэп, сыд фэдиз гъэхъагъэ цIыфым къылэжьыгъэу щытыгъэми, къырадзэщтыгъэп, зэрагъэтIысыщтыр ягугъугъ. Джары сурэтхэр зыкIагъэбылъыщты­гъэхэр е зыкIагъэкIодыжьыщтыгъэхэр».
Шапсыгъэ лъэпкъ районым щыщ цIыф пэрытыбэ а лъэхъаным дащыгъэхэм ахэфэгъагъ — ахэр къэралыгъо, политическэ ыкIи общественнэ IофышIагъэх, дзэкIолIыгъэх, кIэлэегъэджагъэх, журналистыгъэх, культурэм иIофышIагъэх. ГущыIэм пае, апэрэ шапсыгъэ зэфэсым итхьамэтагъэу Алалэ Мосэ Пщымафэ ыкъор къуаджэу Агуй-Шапсыгъэ щыщыгъ, общественэ IофшIэнэу ыгъэца­кIэрэм фэшъхьафэу адыгэ фольклорым пылъыгъ. Ар ыгукIи ыпкъышъолкIи кIочIэшхоу зэрэщытыгъэм ишIуагъэкIэ репрессие илъэсхэм апхырыкIышъугъ, икъоджэ гупсэ къыгъэзэжьи, илъэси 102-м ыныбжь итэу идунай ыхъожьыгъ.
Шъугъуалэмэ ятхыгъэ нэпцIхэм апкъ къикIэу 1938-рэ илъэсым агъэтIысы­гъагъ хы ШIуцIэ Iушъом щызэлъашIэщтыгъэ апэрэ кIэлэегъаджэхэм, шапсыгъэмэ ятворческэ интеллигенцие ащыщыгъэу, апэрэ лъэпкъ еджапIэм ипэщагъэу Хэшх Къырымчэрый Кочубей ыкъор. Илъэс 39-рэ нахь ымыныбжьэу жъэгъэуз хъуи, Магадан щыIэгъэ лагерьхэм ащыщ горэм идунай щихъожьыгъ. 1956-рэ илъэсым Хэшхым зи имылэжьагъэу агъэунэфи, аухыижьыгъ.
Шъыжъ Хьаджэбирам Мазис ыкъор 1937 — 1939-рэ илъэсхэм Шапсыгъэ РК ВКП(б) апэрэ секретарэу иIагъ, илъэс зэфэшъхьафхэм IэнэтIабэмэ аIутыгъ, «Шапсыгъэ большевик» зыфиIорэ гъэзетым иредактор шъхьаIэуи Iоф ышIагъ. 1939-рэ илъэсым ибэдзэогъу мазэ агъэтIысыгъ, илъэс тешIагъэу, хьыкумым иунашъокIэ илъэс 25-рэ хьапс тыралъхьагъ. ТичIыгогъу илъэс 16-рэ хьапсым чIэсыгъ, ащ щыщэу илъэситфым изакъоу камерэм рагъэсыгъ. Ичылэ гупсэ къызегъэзэжьым ыуж ащ къы­Iотэжьыщтыгъ: «Сшъхьэ щимыхыным ыкIи адыгабзэр сщымыгъупшэжьыным апае сэр-сэрэу ныдэлъфыбзэкIэ сыз­дэгущыIэжьыщтыгъ, джары сыкъэз­гъэнагъэр». Илъэсыбэ тешIэжьыгъэу, ежьыри щымыIэжьэу, Хьаджэбирам зи имылэжьагъэу агъэунэфыжьыгъ.
Агъэмысагъэхэм ахэфэгъагъ Нэгъуцу Махьмуд Хьахъо ыкъоу 1936 — 1938-рэ илъэсхэм Шапсыгъэ райисполкомым ипэщагъэр. Бзэгухьэхэм ащ фатхыгъэмэ апкъ къикIэу 1938-м имэкъуогъу мазэ агъэтIысыгъ, илъэс 15 хьапс тыралъ­хьэгъагъ. 1943-м ищылэ мазэ и 14-м илъэс 31-рэ нахь ымыныбжьэу Архангельскэ пэмычыжьэу щытыгъэ лагерьхэм ащыщ горэм тхьабыл узым щи­лIыкIыгъ. 1955-рэ илъэсым СССР-м и Апшъэрэ Хьыкум и Хьыкум коллегие Нэгъуцу Махьмудэ зи имылэжьагъэу ыгъэунэфыжьыгъ. Ар зыщымыIэжьым илъэс 46-рэ тешIэжьыгъэу игупсэхэм ащ икъэ агъэунэфыжьы ашIоигъоу лъы­хъугъэх, ау «охътабэ зэрэтешIагъэм къыхэкIэу зыщагъэтIылъыгъэ чIыпIэр къыхагъэщыжьын зэрамылъэкIыщтыр» къафаIопщыжьыгъ.
ХыIушъо шапсыгъэхэм ащыщэу джыри зы нэбгырэ щыIэныгъэ гъогу гъэ­шIэгъон къыкIугъ. Зигугъу къэсшIырэр ЦунтIыжъ Аюб Шъалихьэ ыкъор ары, 1933-рэ илъэсым ахэм яунагъо Ка­захстан ращыгъагъ. А лъэхъаным Аюбэ илъэс 13 ыныбжьыгъэр. КIалэм гъэсэныгъэ дэгъу рагъэгъотыным янэ-ятэхэри пылъыгъэх, ежьыми гуетныгъэ иIагъ, Карагандинскэ къушъхьэ-промышленнэ училищыр, ащ къыкIэлъыкIоу Донецкэ индустриальнэ институтымрэ марксизм-ленинизмэм иуниверситетрэ къыухыгъэх. Илъэс пчъагъэхэм тичIыгогъу Казахскэ ССР-м энергетикэмрэ шIомыкI промышленностымрэкIэ и Ми­нистерствэ IэнэтIэ зэфэшъхьафхэм ащыIутыгъ, хъызмэтшIэпIэ инэу «Карагандаэнергоуголь» зыфиIорэм ипащагъ, орден 28-рэ ыкIи медальхэр къыфа­гъэшъошагъэх. Шахтерскэ щытхъум и Тамыгъэ хэхьэрэ бгъэхалъхьэхэр зэкIэ иIэх. ЦунтIыжъ Аюбэ пенсием зэкIом, ихэгъэгу цIыкIу къыгъэзэжьыгъ, поселкэу ПсышIуапэ щыпсэугъ, илъэс заулэкIэ узэкIэIэбэжьмэ идунай ыхъожьыгъ.
Зэоуж репрессиехэр Тхьагъапшъи, нэмыкI къуаджэхэу Шъачэ хахьэхэрэми янасыпкIэ къанэсыжьыгъэхэп. Ша­псыгъэхэм ауж зыкIикIыжьыгъэхэм политическэ лъапсэу фэхъугъэр, тарихълэжьхэм зэралъытэрэмкIэ, мэхьанэшхо зиIэ Iофыгъом къыпкъырыкIыгъ: хы ШIуцIэ Iушъом щыпсэурэ адыгэхэу 1942-рэ илъэсым нэбгырэ мини 4 нахь мыхъущтыгъэмэ Советскэ Союзым и ЛIыхъужъэу нэбгыритIу къахэкIыгъ —Ацумыжъ Айдэмыр ыкIи Тхьагъушъэ Исмахьил. Джащ фэдэу орденишъэ ыкIи медалишъэ пчъагъэхэр къэзылэжьы­гъэ­хэр бэ хъущтыгъэх. Зэо кIыбым щы­лэжьагъэхэми ТекIоныгъэм яIахьышхо халъхьагъ, чанэу лэжьагъэх.
Зэоуж илъэсхэр ары Тхьагъэпшъэ шъолъырыр культурнэ ыкIи научнэ гупчэ шъыпкъэ зыхъугъэр. Къуаджэм къыдэкIыгъэх зэлъашIэ хъугъэ цIыфхэр: Шапсыгъэ (КIакIыхъу) Дамир Юсыф ыкъор — тарихъ шIэныгъэхэмкIэ доктор, профессор, Ростовскэ юридическэ академием иректор; Тыу Мэджыд ТIахьирэ ыкъор — субтропическэ культурэхэмкIэ ыкIи къэгъэгъэ къэгъэкIынымкIэ Шъачэ дэт ШIэныгъэ ушэтэкIо институтым инаучнэ IофышI, мэкъумэщ шIэныгъэхэмкIэ доктор, УФ-м и Къэралыгъо премие илауреат; Хьапий Баулэт Хьамедэ ыкъор — медицинэ шIэныгъэ­хэмкIэ кандидат; Хьапий Хъалид Хьамедэ ыкъор — медицинэ шIэныгъэхэмкIэ доктор, профессор; ЛIыф Хъалид Къалэч ыкъор — общественнэ IофышIэ чан, тхакIо, композитор ыкIи орэдыIу, Адыгэ Республикэм изаслуженнэ артист; Хэшх Аслъан Щухьаюбэ ыкъор — ПсышIуапэ дэт лъэпкъ культурэм и Гупчэ ыгъэпсыгъ ыкIи илъэс пчъагъэ хъугъэу иIэшъхьэтет, адыгэ къашъомкIэ лъэпкъ ансамблэу «Шапсыгъэм» ипащ, культурэмкIэ Пшызэ ыкIи Адыгэ Республикэм язаслуженнэ IофышI, нэмыкIхэри.
1966-рэ илъэсым Тхьагъапшъэ мы­жъосын дагъэуцуагъ, лагерьхэу ыкIи псэупIэхэу Казахстан, Магадан, Иркутскэ ыкIи Колыма зидунай ащызыхъо­жьыгъэхэм яшIэжь агъэлъапIэу ар агъэпсыгъ. Саугъэтыр къызэрыкIу, ау зэкIэхэми къагурыIонэу шIыгъэ: пкъэум рапхыгъэ цIыфым лъахъэхэр къызты­ридзыжьынхэм фэбанэ. Охътэ зэфэ­шъхьафхэм ар агъэцэкIэжьэу, къыпэIулъ шъолъырыр зэтырагъэпсыхьажьэу хъугъэ. Мыщ тыратхэгъэ цIэ-лъэкъуацIэ пэпчъ агъэунэхъугъэ щыIэныгъ, зэхагъэзыгъэ унагъу, тхьамыкIагъом инэпсых ыкIи щынэу илъэсипшI пчъа­гъэхэм агу илъыгъэр, зэгозгъэутыхэу политическэ диктатурэм ыпашъхьэкIэ зэрэамалынчъагъэхэм къахэкIыгъэр.
Ныбэ Анзор.