Краснодар краим ичIыдэлъф лъэпкъмэ хабзэ афэхъугъэ хъызмэтэу зэрахьэрэр къызэтегъэнэжьыгъэным епхыгъэ гумэкIыгъошхохэм ядэгъэзыжьын ары хы ШIуцIэ Iушъом щыпсэурэ шапсыгъэмэ я Адыгэ Хасэ джырэ уахътэм анахьэу ынаIэ зытыригъэтырэр.

ИлъэсипшI пчъагъэ хъугъэ а гумэкIыгъор цIыфмэ зашъхьарытыр. ГухэкI нахь мышIэми, ащ хахъо нахь, хэкIырэп. Джыри блэкIыгъэ лIэшIэгъум ия 90-рэ илъэсхэм апэ дэдэ ар зэхэзышIагъэхэр къалэу Шъачэ ыкIи ТIопсэ районым ахэхьэрэ къоджэ псэупIэмэ ащыпсэухэрэр ары — ятэжъ пIашъэмэ афэдэу чъыгхатэхэм адэлажьэщтыгъэхэм, былымхэр ыкIи бжьэхэр зыIыгъхэм. МэкъумэщышIэхэмрэ бизнес цIыкIумрэ апылъхэр бэшIагъэу мы Iофым рэгущыIэх, къэралыгъом иIэшъхьэтетхэм анаIэ къатырадзэ­ным щэгугъых, ар мыхъумэ, мэкъумэщ производствэу стратегическэ мэхьанэ хэгъэгумкIэ зиIэм зэрар ышIыщтэу алъытэ. Къоджэдэсхэр IэпыIэгъум къежэх — унэгъуабэу мэкъумэщышIэ IофшIэным къыкIакIорэмкIэ щыIэхэм а зыр ары яфедэ-къэкIуапIэр.
Мэхьанэшхо зиIэ мы Iофыгъор къоджэ зэIукIэхэми, Адыгэ Хасэм изэфэсхэми пчъагъэрэ къащаIэтыгъ, хабзэм икъулыкъу­шIэхэми анагъэсыгъ, хэкIыпIэр къыдэзылъытэрэ хэбзэгъэуцугъэмэ алъыхъухэ­зэ Iэнэ хъураехэр, конференциехэр зэхащагъэх, ау илъэсипшI пчъагъэхэм Iофыр зы чIыпIэм икощыкIырэп, ащ елъытыгъэу къоджэдэсмэ ямырэзэныгъэ нахь лъэшэу аужырэ уахътэм къыраIотыкIы.
Адыгэ Хасэм пэрыохъубэ иIэми, Iофэу мы лъэныкъомкIэ ыгъэцакIэрэр лъегъэ­кIуатэ. Шъачэрэ ТIопсэ районымрэ арыт къоджэ псэупIэмэ ащыпсэухэрэмэ ягумэ­кIы­гъохэм защытегущыIэгъэхэ Iэнэ хъураеу «Хабзэ хъугъэ хъызмэт IофшIэным хэхъоныгъэ егъэшIыгъэныр ыкIи шапсыгъэхэр ячIыпIэ шъыпкъэхэу зыщыпсэухэ­рэр къэухъумэгъэнхэр» зыфиIорэр зэхащагъ.
— Джыри зэ мы гумэкIыгъохэм татегущыIэныр арэп тэ мэхьанэ зэттырэр — тызэгъусэхэу ахэм ядэгъэзыжьынкIэ хэбзэгъэуцугъэ амалхэр къэдгъотынхэм, шапсыгъэмэ хабзэ афэхъугъэ хъызмэтзехьаныр къызэтегъэнэжьыгъэным ыкIи къэухъумэгъэным, къэралыгъо IэпыIэгъу къуаджэхэм ащылажьэхэрэм, мэкъу-мэщым фэгъэзагъэхэм зэрядгъэгъотыщт шIыкIэхэм тадэлэжьэныр ары, — къыхигъэщыгъ Хасэм итхьаматэу КIакIыхъу Мэджыдэ.
Мы илъэсым Адыгэ Хасэм зэхэсыгъо­хэр зэрэригъэкIокIырэ шапхъэр зэбли­хъугъ, ар ыпэкIэ зэрашIыщтыгъэм фэдэу ПсышIопэ офисыр арэп зыщыкIуагъэр, гумэкIыгъор зыдэщыIэм ар щызэхащагъ. Хъурэ-шIэрэр нахь зэхэфыгъэным пае ШэхэкIэй къоджэ псэупIэм хэхьэрэ къуа­джэхэр къыхахыгъэх. Непэ мы шъолъы­рым хэхъоныгъэ езыгъэшIырэ стартапхэр ыкIи проектхэр щагъэцакIэх, чIыпIэ нэкIхэм ащызэхащэхи, сатыушI хъызмэт­шIэпIэ инхэм нагъэсыгъэхэр ахэм ахэтых. Илъэс щэкIым ехъукIэ узэкIэIэбэжьмэ лъэпкъ зекIоным мэхьанэ ратэу, щыгугъ­хэу фежьэгъагъэх ыкIи хэукъогъагъэхэп. Къэлэ курортым ихьакIэхэр мыщ къеблагъэх, чIыопс дахэр ыкIи лъэпкъ нэшанэу щызэрахьэхэрэр ашIогъэшIэгъоных, соци­альнэ-экономическэ хэхъоныгъэ къуаджэ­мэ ашIынымкIэ ащ фэдэ шIыкIэм ишIогъэ­шхо къэкIуагъ. Лъэпкъ зекIоным зыфежьэ­хэм ыуж мэкъумэщым зыкъыIэтыжьэу, цIыфмэ IофшIэпIэ чIыпIэхэр агъотхэу хъугъэ.
— ШэхэкIэй ЦIыкIум къыщырагъэ­жьагъ. Мары илъэсипшIым къехъугъэшъ адыгэ шыхэр зыIыгъ ныбжьыкIэхэу чылэ заулэмэ ащыщхэм мыщ гъэсэныгъэ-культурнэ проектыр щагъэцакIэ, ижъырэ адыгэ хабзэу шыхэм яIыгъын ыкIи шыгъачъэхэм афэгъэхьыгъэхэр къаIэтыжьых. Ащ къы­фэкIонхэм илъэсыбэ ыхьыгъ, — къеIуатэ шыхэм афэгъэзэгъэ клубыр зыгъэпсыгъэхэм ащыщэу, чIыпIэрысэу ЛIыф Мэджыдэ.
ИлъэсипшIыкIэ узэкIэIэбэжьмэ, шы Iэхъогъу иIэным кIэхъопсэу ащ апэрэ шыр къыщэфыгъагъ. ТIэкIу-тIэкIузэ нэмыкIхэми ащ щысэ тырахыгъ, ащ фэдэу макIэп къуаджэмэ къадэкIыгъэр. Мэхьанэ зиIэ проектым «Щагъдый» фаусыгъ.
Клубым кIэлэцIыкIухэр щагъасэ, шыхэм уазэрапылъыщтыр, шыуанэм узэрисыщтыр, шыгъачъэмэ узэрахэлэжьэщтыр, нэмыкIыбэ ахэм ашIогъэшIэгъон. Зэнэкъокъу­хэри мэфэкIхэри мыщ щызэхащэх.
Джыри зы чIыпIэ гъэшIэгъон ШэхэкIэй ЦIыкIумкIэ — инновационнэ псэуалъэу «Аквапоника» зыфиIорэр, ар мэкъумэщ- фермер хъызмэтшIапI, зэхэзыщагъэхэм ахэт ШэхэкIэй щыпсэурэ сатыушIэу Руслан Бердиевыр.
— Илъэс заулэкIэ узэкIэIэбэжьмэ, мэкъумэщ производствэм зегъэушъомбгъугъэн гухэлъыр зыдэсIыгъэу поселкэу Шэхапэ щыIэ хъызмэтшIапIэу «ТекIоныгъэм» сигукъэкI пэзгъохыгъ, апэрэу Шъа­чэ, Краснодар краимкIи апэрэн ылъэ­кIыщт, аквапоникэм ифермэ ашIымэ шIогъэ­шхо къызэритыщтыр ясIуагъ, — къеIуатэ Руслъан. — ГукъэкIыр агу ри­хьыгъ. Къалэу Тольятти щыщ специалистхэр къырагъэблэгъагъэх, къуаджэу ШэхэкIэй ЦIыкIум сотыхиплI нахь мыхъу­рэ чIыгу Iахьым искусственнэ экосисте­мэм фэгъэхьыгъэ проектыр щагъэцэ­кIагъ, ащ организмэ псаухэу лъэпкъищ хэхьагъэх — псым хэсхэр (африканскэ джаер), къэкIыхэрэр ыкIи бактериехэр. Апэ африканскэ джэе тонн 20 илъэс къэс къытэу Iофыр дгъэпсынэу, джащ фэдиз салат шхъуантIэу, бжьынэу ыкIи базиликэу къаугъоинэу тэгугъэ.
Инновационнэ екIолIакIэмэ яшIуагъэкIэ ом изытет емылъытыгъэу продукцием икъыдэгъэкIын псынкIэу зэблахъун зэралъэкIыщтыр къеIуатэ Бердиевым.
— Шъор-шъорэу шъуеплъ: тыгъэгъазэр зыщырапхъырэмрэ зыщыIуахыжьырэмрэ азыфагу мэфэ 40 — 45-рэ къыдафэрэр, — къеIуатэ ащ. — НэмыкI лэжьыгъэхэм япIалъэ ащ нахь макI — мэфэ 15 — 30. ХъызмэтшIапIэу чIыгу Iахь мыиным тетым щылажьэрэр нэбгыритф ныIэп. Хабзэ хъугъэ гидропоникэм тызэрэтекIырэр — тэ химие етхьылIэрэп, хьэцIэ-пIацIэмэ апае уц зэфэшъхьафхэр дгъэфедэхэрэп, сыда пIомэ а къэкIырэмэ зы экосистемэ адыхэт хъугъэ пцэжъыемэ къягоощт. Тэ тызэрэлажьэрэр — пчыхьэм къыпытыупкIыгъ, пчэдыжьым Iанэм телъ. Продукциер бэрэ щыбгъэлъымэ, шIуагъэу къытырэм къыщыкIэщт.

Iэнэ хъураем хэлажьэхэрэр нэужым ШэхэкIэй кIуагъэх, ащ Коблымэ яунагъо ихъызмэтшIапIэу «Къое ихыпIэу N 1-р» щызэрагъэлъэгъугъ, лъэпкъ технологиер къызфагъэфедэзэ къуаер зэрэрахырэ шIыкIэм нэIуасэ зыфашIыгъ, иIэшIугъэ ауплъэкIугъ. Ащ къыкIэлъыкIоу унэгъо фабрикэу «Адам-щаим» екIолIагъэх.
… Щаир зыщащэрэ сатыушI «чIыпIэ» къызэрыкIоу ШэхэкIэй щыпсэурэ Хъущт Айдэмыр къызэIуихыгъэр илъэсипшIым фабрикэ цIыкIу хъугъэ.
— Пстэуми апэу сызфэягъэр тикъа­лэ зэрыгушхорэ щаим епхыгъэ хабзэхэр къэзгъэнэжьынхэу ары, — къеIуатэ Ай­дэ­мыр. — Я 90-рэ илъэсхэм къэгъэкIыпIэхэу илъэсипшI пчъагъэхэм агъэлэжьагъэхэр уцыжъмэ зэлъакIужьыгъагъэх, ятеплъэ гугъэкIод дэдэ хъугъагъэ. Ахэм язытет зэрэдэир зилажьэхэм сэри захэс­лъытагъ, пшъэдэкIыжь зэрэсхьырэр зэхэс­шIагъ: мыщ илъэсыбэрэ Iоф щашIагъ сятэжъи, сянэжъи, сянэ-сятэхэми, къоджэ­дэсыбэмэ, сэри сицIыкIугъом щэе тхьапэ­мэ якъэугъоин Iофым сыхэлажьэщтыгъэ.
Акционер обществэу «Шапсыгъэ щаим» бэджэндэу зэхэкIыхьажьыгъэ щай къэгъэ­кIыпIэу Ахинтам щыIэр фермер ныбжьыкIэм къаIихыгъ, гектар 15-м щыщэу блыр ыукъэбзыжьыгъ ыкIи зэтыригъэпсыхьа­жьыгъ, лъэпкъих хъурэ щаим икъэгъэкIын щыфежьагъ. Ащ икъэгъэкIын, икъэугъоин ыкIи икъыдэгъэкIыжьын Iофхэр зэтыригъэуцонхэм пае Китай Iэмэ-псымэхэр къыщищэфыгъэх.
Зэшъхьэгъусэхэ Айдэмыррэ Антонинэрэ унэе Iофым зыфежьакIэхэм къинэу палъэ­гъуагъэр джы щхыхэзэ къаIотэжьы.
— IэкIэ къаугъоирэ фермерскэ щаир ары тызпылъыр — къеIуатэ Хъущт Антонинэ. — Экскурсиехэр зэхэтэщэх, зекIомэ къафэтэIуатэ щаим итарихъ, ащ тызэрэдэлажьэрэр. Ащ изакъоп, шъоур, пхъэшъхьэ-мышъхьэ гъэгъугъэхэр, шIухьаф­тын къэмланхэр тэщэх. Илъэс реным хьакIэхэр етэгъэблагъэх.
— Гъэ къэс производствэм хахъо, ащ елъытыгъэу щаир къэзыугъоищтхэм ыкIи IузыгъэкIыщтхэм япчъагъи хэтэгъахъо, — къыкIегъэтхъы Хъущт Айдэмыр.
Хабзэ афэхъугъэ хъызмэтзехьаным чIыпIэрысхэм шIулъэгъоу ыкIи екIолIэкIэ шIагъоу фыряIэр къыгъэлъагъоу джыри зы щыс. Къуаджэм щыщэу Хъущт Мэдинэ бжьэмэ яIыгъын илъэс заулэ хъугъэу дэлажьэ, «Псыкъефэх 33-рэ» зыфиIорэ экскурсионнэ чIыпIэм екIурэ гъогубгъум ибжьэматэхэри ищапIи Iутых, ащ пэмычыжьэу, метрэ щэкI горэмкIэ Мыгумэ ялIэкъо мыжъосын щыт. Бжьэматэхэм япчъагъэ шъэм шъхьадэкIыгъ, ащ фэшъхьафэу пчэнхэр ыкIи чэтхэр яIэх.
— Тэр-тэрэу зэкIэ тэшIэ, — къеIуатэ Мэдинэ, — илъэс реным тыуцурэп. Шъоу къэбзэ лъэпкъиплI тибжьэмэ къаугъои, шъоум хэшIыкIыгъэ гъомылапхъэхэри тэгъэхьазырых. «Псыкъефэх 33-м» кIорэ зекIохэр мыщ къыщэуцух, шъоум идэгъу­гъэ зыщауплъэкIурэ, зыщыхаIэхэрэ унэ хэхыгъэ тшIыгъэ.
Зэфэхьысыжь Iэнэ хъураем хэлэжьагъэхэм алъэгъугъэм уасэ къыщыфашIыгъ, зыIукIагъэхэм, гумэкIыгъоу къаIэтыгъэхэм атегущыIагъэх. Мэкъэ IэтыгъэкIэ щызэдэгущыIэхэуи хъугъэ. Ари гъэшIэгъонэп, сыда пIомэ гумэкIыгъохэм янахьыбэр илъэсипшI пчъагъэхэм чIыпIэм икощыкIыхэрэп. ЦIыфхэр лъэбэкъукIэхэм ыкIи IэпыIэгъум яжэх. Iэнэ хъураем хэлэжьагъэмэ къызэрэкIагъэтхъыгъэмкIэ, зэхэтхэу шIыкIэ-амалхэм алъыхъущтых, адыгэ унагъохэр зэолIэрэ гумэкIыгъохэм ядэгъэзыжьын апшъэрэ пшъэрылъэу зыфагъэуцужьыгъ.
Ныбэ Анзор.