Адыгабзэм изэгъэшIэн ыкIи икъызэтегъэнэн фэIорышIэрэ Проектнэ офисэу гуманитар ушэтынхэмкIэ Адыгэ республикэ институтым зэхищагъэм ишIуагъэу къакIорэр нэрылъэгъу. Адыгеим ит гурыт еджапIэхэм ыкIи кIэлэцIыкIу IыгъыпIэхэм ащыщхэм ачIэсхэм игъэкIотыгъэу адыгабзэр, адыгэ шэн-хабзэхэр зэрагъашIэх.

Мыекъуапэ дэт кIэлэцIыкIу IыгъыпIэу N 28-р ахэм ащыщ. БэмышIэу ащ тыщыIагъ, яIофшIэн зэрэзэхащэрэм зыщыдгъэгъозагъ.
— СыдигъокIи адыгабзэр тикIэлэцIыкIухэм ядгъэшIэным тыпылъ, нахь игъэ­кIотыгъэу мы лъэныкъом ыуж тызихьэгъагъэр 1992-рэ илъэсыр ары. 2019-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу Проектнэ офисым тыхэт, зы купкIэ едгъажьи, непэрэ мафэхэм чIэсхэм зэкIэми игъэ­кIотыгъэу адыгабзэкIэ тадэлажьэ. КIэлэцIыкIухэм яжабзэ хэгъэхъогъэнымкIэ IофшIэнышхо зэшIохыгъэ мэхъу, ныбжьым елъытыгъэу, егъэзыгъэ Iоф хэмылъэу, адыгабзэкIэ кIэлэцIыкIухэр агъэгущыIэх, япIорэр къагурыIоу агъасэх. Ащ имызакъоу, адыгэ культурэр, хъи­шъэр, шэн-хэзэтыкIэ хабзэхэр яцIыкIугъом къыщегъэжьагъэу ятэгъашIэ, — еIо кIэлэцIыкIу IыгъыпIэм ипащэу Гъыщ Сусаннэ.
Непэрэ мафэм ехъулIэу кIэлэцIыкIу IыгъыпIэм нэбгырэ 246-рэ чIэс, ахэр куп 12-у гощыгъэх, нахьыбэр адыгэх, нэмыкI цIыф лъэпкъхэми ашIогъэшIэгъо­нэу адыгабзэр зэрагъашIэ, гурыт еджапIэхэм афэдэу купитIоу гощыгъэхэу кIэлэцIыкIухэм Iрф адашIэ. КIэлэпIу 24-рэ Iут, зэкIэ адыгэх, яныдэлъфыбзэкIэ матхэх, усэхэр, орэдхэр зэхалъхьэх, зэрадзэкIыжьых, кIэлэпIу шъхьаIэу Мамыжъ Жаннэ яIэпыIэгъоу кIэлэцIыкIу­хэм мафэ къэс яуахътэ гъэшIэгъонэу, шIуагъэ хэлъэу зэрагъэкIощтым ыуж итых.
Къыхэгъэщыгъэн фае гъэхъэгъэшIу­хэр кIэлэпIухэм зэряIэр. 2021-рэ илъэсым мыщ икIэлэпIухэм яIофшIэн зэрэзэхащэрэм епхыгъэ видеотехыгъэ агъэхьазыри, зэнэкъокъум текIоныгъэ къыщыдахыгъагъ. КIэлэпIоу Iоф щызышIэхэрэр илъэс къэс пIоми хъунэу «НыдэлъфыбзэмкIэ анахь кIэлэпIу дэгъу» зыфиIорэм хэлажьэх ыкIи гъэхъэгъэшIухэр ашIых. 2024-рэ илъэсым республикэ зэнэкъо­къур мы кIэлэцIыкIу IыгъыпIэм щы­кIуагъ. Мыгъи ныдэлъфыбзэмкIэ анахь кIэлэпIу дэгъу хъугъэ мыщ Iоф щызышIэрэ Хъо­кIон Эллэ.

— Федеральнэ къэралыгъо гъэсэныгъэ шапхъэхэм къызэрэдалъытэрэмкIэ, адыгабзэри, урысыбзэри зэгъусэу зэдэкIох. ДжэгукIэ шIыкIэм тетэу адыгабзэр ятэгъашIэ, анахь цIыкIухэм, илъэс 1,5-м къыщегъэжьагъэу 3-м нэс мэфэ реным кIэлэпIухэр адыгабзэкIэ адэгущыIэх. Нахь инхэм тхьамафэм тIо адыгабзэр яI, адыгэ закIэ зэрыс купхэр адыгабзэкIэ мэгущыIэх. Джащ фэдэу темэ зэфэшъхьафхэмкIэ егъэджэнхэр яIэх, гущыIэм пае, лъэпкъ Iэмэ-псымэхэм афэгъэхьыгъэу Iоф адашIэ. Ащ нэмыкIэу яцIыкIугъом къыщегъэжьагъэу яхэгъэгу шIу алъэгъуным фэтэпIух. Хэгъэгу зэошхом ыкIи хэушъхьафыкIыгъэ дзэ операцием фэгъэхьыгъэ егъэджэнхэр урысыбзэкIи, адыгабзэкIи афызэ­хэтэщэх. ЛIыхъужъхэм ясурэтхэр зыпылъэгъэ дэпкъ тиI, ащ етэщалIэхэшъ, якъэбар къафэтэIуатэ, — еIо Мамыжъ Жаннэ.
Проектнэ офисым ишIуагъэкIэ лъэпкъ Iэмэ-псымэхэмкIэ кIэлэцIыкIу IыгъыпIэр зэтегъэпсыхьагъэ хъугъэ. Шъхьафэу агъэпсыгъэ чIыпIэр пкъыгъо зэфэшъхьафхэмкIэ, тхыпхъэхэмкIэ гъэкIэрэ­кIагъ, кушъэ, адыгэ шъуашэхэр зыщыгъ нысхъа­пэхэр, дэжъые быракъыр, пхъэ цуакъэр ыкIи нэмыкIыбэ ащ щаугъоигъ. Адыгабзэм изэгъэшIэнкIэ амалыкIэхэр щыIэ зэрэхъугъэмкIэ зэхэщакIохэм, АР-м и ЛIышъхьэ зэрафэразэхэр Гъыщ Сусаннэ къыIуагъ. БэмышIэу адыгэ шъуашэр, адыгэ быракъ къаратыгъэх, ащкIэ Проектнэ офисым ипащэу гуманитар ушэтынхэмкIэ Адыгэ республикэ институтым ипащэ игуадзэу Биданэкъо Марзиет «тхьауегъэпсэу» раIо.
Гурыт еджапIэм зычIахьэхэкIэ адыгабзэу аIулъымкIэ мыщ чIагъэкIыгъэхэр нэмыкIхэм къазэрахэщыхэрэр ягуапэу тигущыIэгъу къыкIигъэтхъыгъ. Проектнэ офисым амалыкIэхэр къызэраритыгъэр, угущыIэ зэпытмэ ишIуагъэ къызэрэкIорэр къыIуагъ. Мы лъэныкъомкIэ ны-тыхэми ренэу ар гущыIэгъу афэхъу, узэдемыIэжьмэ, ныдэлъфыбзэр зэрамышIэрэм игумэкIыгъо дэгъэзыжьыгъуай.
«Нэбзыим» лъэпкъ шэн-зэхэтыкIэхэм афэгъэхьыгъэ Iофтхьабзэхэр бэу зэхещэх. Ахэм ащыщ кушъэхапхэр, лъэтегъэуцор ыкIи нэмыкIхэр. Джащ фэдэу мэфэкIхэр хагъэунэфыкIых, ахэм ащыщых республикэм и Мафэ, адыгэ илъэсыкIэр. Гъэтхэпэ мазэм ныдэлъфыбзэм итхьамафэ рагъэкIокIы, республикэ Iофтхьабзэхэми чанэу ахэлажьэх. КIэлэпIухэр ыкIи кIэлэцIыкIухэр зыхэхьэрэ орэдыIо купэу яIэр Iофтхьабзэхэм къарагъэблагъэ, зэрифэшъуашэу зыкъыщагъэлъагъо.
Сыд фэдэ Iофтхьабзэ зэхащагъэми, адыгабзэкIэ усэхэри, орэдхэри къарагъаIох, къагъашъох. Музыкэр языгъэхьырэ бзылъфыгъэм адыгабзэкIэ «Щелкунчик» ыкIи «12 месяцев» зыфиIорэр зэридзэкIи ар пчъагъэрэ къагъэлъэ­гъуагъ.
— КIэлэцIыкIур дэгъоу къэгущыIэным, яныдэлъфыбзэ шIу алъэгъуным пае къыттефэрэр зэкIэ тэгъэцакIэ. ЯцIыкIугъом къыщегъэжьагъэу яныдэлъфыбзэ ашIэн фае. Унэм адыгабзэкIэ щыгущыIэхэрэр къахэщых, ахэм ашIомыкъи­нэу яшIэныгъэхэм ахагъахъо, — еIо Гъыщ Сусаннэ.
КIэлэцIыкIу IыгъыпIэм ипащи, иIофы­шIэхэри ныдэлъфыбзэм изэгъэшIэн ыкIи икъэухъумэн афэгъэхьыгъэ Iофтхьабзэу республикэм щызэхащэхэрэм чанэу ахэлажьэх. Ахэм ащыщ бэмышIэу Рыфабгъо щыкIогъэ семинарэу «Бзэ пчъа­гъэ зыщызэрагъэшIэрэ лъэхъаным ны­дэлъ­фыбзэм иегъэджэнкIэ джырэ технологиехэр гъэфедэгъэнхэр» зыфиIорэр. Адыгабзэм изэгъэшIэнкIэ проектыр щыIэныгъэм зэрэщыпхыращырэр, яныдэлъфыбзэ кIэлэцIыкIухэм ягъэшIэгъэнымкIэ гъэхъагъэу яIэхэр Гъыщ Сусаннэ къыIотагъ. Мы лъэныкъомкIэ анахь гъэ­хъагъэ зиIэ кIэлэцIыкIу IыгъыпIэу зэрэщытыр къэзэрэугъоигъэхэм къафи­Iотагъ, нэмыкIхэм щысэтехыпIэ афэхъу­гъэх.
НыдэлъфыбзэмкIэ анахь кIэлэпIу дэгъу
Мыгъэ ХъокIон Эллэ мы цIэ лъапIэр къыфагъэшъошагъ. ИцIыкIугъом къыщегъэжьагъэу ащ кIэлэцIыкIухэр шIу елъэ­гъух, арын фае Адыгэ къэралыгъо университетыр къызэриухыгъэм тетэу кIэлэцIыкIу IыгъыпIэм Iоф щишIэнэу зыкIыIухьагъэр. «Нэбзыим» апэрэ мафэм къыщегъэжьагъэу щэлажьэ. ЫгукIэ къы­хихыгъэ сэнэхьатым Iоф зыришIэрэр илъэс 15 хъущт. Апэрэ мафэм къыщегъэжьагъэу кIэлэцIыкIухэм адыгабзэр аригъэшIэным ыуж ит. ­Аныбжь елъытыгъэу нахь ашIогъэшIэ­гъоныщт лъэныкъо­хэр къафыхехых. Адыгэ шэн-хабзэхэм афэгъэхьыгъэ егъэджэн цIыкIухэр афызэхещэх.
— КIэлэпIу сэнэхьатыр гъэшIэгъоны, цIыкIу дэдэу къытфэкIохэшъ, ахэр алъа­къо тетэгъэуцох сIоми сыхэукъощтэп. Мафэ къэс ным фэдэу тахэт. Ахэр шIу зэрэплъэгъурэр, узэрафэгумэкIырэр ежьхэми псынкIэу зэхашIэ. Сабыйхэр зэкIэ зэфэшъхьафых, нэбгырэ пэпчъ екIолIэкIэ гъэнэфагъэ къыфэбгъотын фае, — еIо илъэсым икIэлэпIу анахь дэгъу.
Эллэ зэнэкъокъум хэлэжьэнэу тезыгъэгушIухьэгъэ кIэлэцIыкIу IыгъыпIэм ипащэу Гъыщ Сусаннэ, кIэлэпIу шъхьаIэу Мамыжъ Жаннэ, иIофшIэгъухэм зэрафэразэр къыхигъэщыгъ. Муниципальнэ уцугъом хэлэжьэнэу зэкIом, лъэшэу гумэкIыщтыгъ, ау гу къызIэпишIыхьажьи, зэрифэшъуашэу зыкъыгъэлъэгъуагъ, апэрэ чIыпIэр къыдихыгъ, республикэ зэнэкъокъуми анахь дэгъу щыхъугъ. ИIоф­шэн зэрэзэхищэрэр ары ащ къыгъэлъэ­гъуагъэр. Урысые уцугъоми хэлэжьэнэу инасып къыхьыгъ.
Зэнэкъокъум текIоныгъэ къызэрэщыдихыгъэм Эллэ рэгушхо. ИIофшIэнкIэ ащ шIогъэшхо къыхьынэу елъытэ. Ежь фэдэу ныдэлъфыбзэр зыгъэлъапIэу, кIэлэцIыкIухэм аIузылъхьэхэрэм нэIуасэ афэхъугъ, яIэпэIэсэныгъэкIэ зэхъожьыгъэх.
— Анахь къин къысщыхъугъэр егъэ­джэн сыхьатэу кIэлэцIыкIухэр сигъусэу къэстыгъэр ары. Апэрэу слъэгъурэ кIэлэцIыкIухэм зыкъызэрагъэлъэгъощтыр сымышIэу сыгумэкIыгъ, ау синасып къыхьыгъ Iуш цIыкIухэу къычIэкIыгъэх. Мы текIоныгъэр сэ сизакъоу сиеп. КIэ­лэцIыкIу IыгъыпIэм Iутхэу къыздеIагъэхэм зэкIэми къэдлэжьыгъ, — еIо Эллэ.
Адыгабзэр кIэлэцIыкIухэм аригъэшIэнымкIэ гухэлъыкIэхэр зэриIэр ыкIи ахэр щыIэныгъэм зэрэщыпхырищыщтхэр кIэухым ныдэлъфыбзэмкIэ анахь кIэлэпIу дэгъум къыIуагъ.
ДЕЛЭКЪО Анет.