Адыгэ Республикэм культурэмкIэ изаслуженнэ IофышIэу, Адыгеим лъэпкъ IэшIагъэхэмкIэ и Ассоциацие хэтэу Нэгъуцу Аслъан ыныбжь илъэс 75-рэ хъугъэ. Лъэпкъ гупчэу «Нан» зыфиIорэр псэупIэу Хьакъунае щигъэпсыгъ. ЗэлъашIэрэ IэпэIасэр непэ тигущыIэгъу.

— Аслъан, пстэуми апэу уимэфэкIкIэ сыпфэгушIо.
— Опсэу.
— Тыда укъызщыхъугъэр? УиныбжьыкIэгъу игугъу къытфэшIба.
— Къуаджэу Шэбэнэхьаблэ сыкъыщыхъугъ, сянэжърэ сятэжърэ тадэпсэущтыгъ. Илъэси 5 сыныбжьэу Пэнэжьы­къуае тыкъэкIожьыгъ. Сикъуаджэ щыIэ­жьэп, ау джэнэт псэупIэм фэдэу зэрэдэхагъэр сыгу къинэжьыгъ. Нартхэм яхьы­­лIэ­гъэ къэбархэу, тхыдэжъхэу сятэжъэу Нухьэ къысфиIуатэщтыгъэхэр непи сыгу илъых. Лъэпкъым итарихъ зэзгъэшIэнымкIэ ащ ишIогъэшхо къысэкIыгъ. Ар Хэгъэгу зэошхом ылъакъо пымытыжьэу къыхэкIыжьыгъагъ, лIыжъ Iушэу щытыгъ, къуаджэм дэсхэр къеупчIыжьыщтыгъэх. ЧIыпIэм гукъэкIыжь фабэхэр фысиIэх. Сяти зэошхом хэлэ­жьагъ, уIагъэ телъэу къыхэкIыжьыгъ. Зэо ужым экономист-бухгалтерэу лажьэ­щтыгъ. Сянэ кIэлэегъаджэу ублэпIэ классхэм Iоф ащишIэщтыгъ. 1964-рэ илъэсым тиуна­гъокIэ Тэхъутэмыкъуае тыкIожьыгъ.
— Гурыт еджапIэм ыуж сыд фэдэ сэнэхьата уищыIэныгъэ зэпхыгъэ хъугъэр?
— ЕджапIэм ыуж Пшызэ мэкъумэщ институтыр къэсыухыгъ. Пэнэжьыкъое пхъэшъхьэ-мышъхьэлэжь совхозым гидротехникэу илъэситIо сыщылэжьагъэу комсомолым ирайком инструкторэу сырагъэблэгъагъ, ащ ыуж партийнэ еджа­пIэр къэсыухи, мэкъу-мэщымкIэ ыкIи къыдэгъэкIыжьынымкIэ хэку Комитетым иотдел ипащэ игуадзэу илъэсыбэрэ Iоф сшIагъэ. 1985-рэ илъэсым Мыекъуапэ лъэпкъ культурэмкIэ ыкIи lэшlагъэхэмкlэ и Гупчэ 1993-рэ илъэсым нэс сыщы­лэжьагъ. IэпэIасэхэм ядунай куоу джащ сыщыхэхьагъ.
— АР-м иIэпэIасэхэм ясатырэ ухэуцуагъ.
— Ары. IэпэIэсэ хьалэмэтхэм нэIуасэ сафэхъугъ, ахэм ясатырэ сыхэхьаныр синасып къыхьыгъ. Ахэм ащыщ ыIэ дышъэр пызэу Лъэцэрыкъо Кимэ. Ащ иIэшIагъэхэр хьалэмэтэу гъэпсыгъагъэх, шIэныгъэ къыкIэрысхыгъ. ЛIэшIэгъу мин пчъагъэхэм къахэкIыгъэ Адыгэ Хабзэр кIуачIэу, уасэ зиIэ шIэныгъэу, гъэсэпэтхыдэ хэлъэу зэрэщытыр жьэу къызгурыIуагъ. Пэсэрэ лъэхъаным къыщегъэ­жьагъэу лъэпкъым зызэриужьыжьырэм, ифольклор зэрэбай дэдэм, джырэ уахътэ псэукIэу иIэм лIэужыкIэр нэIуасэ фэтшIын фаеу сыгу къихьагъ. Джащ дэжьым сищыIэныгъэ проектэу «Нан» къыхэхьагъ.
— «Нанэм» сыда икъежьапIэр? Непэрэ мафэм ар IэпэIасэхэм я Гупчэ сыдэущтэу хъугъа?
— 1994-рэ илъэсхэм адэжь псэупIэу Хьакъунае чIыгу гектари 3,5-рэ къыщысатыгъ. IофшIапIэу «Нанэр» зыдэщыт чIыпIэр нахьыпэкIэ орыжъэу, хэкIитэкъу­пIэу щытыгъ. 1995-рэ илъэсым чIыпIэр дгъэкъабзи, псэолъэшIыным сыфежьагъ. ЧIыналъэр дахэ, псыуцугъэхэр хэтых, остыгъаемрэ сэснэй чъыгхэмрэ къыщэкIых. Непэрэ мафэхэм къанэсэу ащ зыгорэхэр джыри щытэгъэцакIэх. Лъэшэу сафэраз пщыпIэм ишIынкIэ къыздеIагъэ­хэм. IофшIапIэу «Нанэр» IэпэIасэхэм яеджапIэу, ялэжьапIэу непэ щыт. Лъэпкъ IэпэIасэхэм яIофшIагъэхэм якъэгъэлъэгъонхэр щыретэгъэкIокIых, адыгэхэм я ИлъэсыкIэ щытэгъэмэфэкIы, «Дышъэ блэрым» ифестиваль илъэситIу хъугъэу щызэхэтэщэ, адыгэ быракъым и Мафэ щыхэтэгъэунэфыкIы, лъэпкъ Iофыгъом фэгъэхьыгъэ зэхахьэхэр щэкIох. Бгъэфедэн плъэкIыщт лъэпкъ искусствэм кIэлэцIыкIухэр нахь куоу хэщэгъэнхэм IофшIапIэу «Нанэр» ишъыпкъэу пылъ. Гупчэм лъапсэу ышIыгъэр дгъэпытэзэ, щыIэныгъэм тыщылъэкIуатэ.
— Лъэпкъ Iэмэ-псымэхэр шIыгъэнхэм уигъашIэ чIыпIэшхо щеубыты. Сыд фэдэ IэшIагъэха пхъэм хэпшIыкIыхэрэр?
— Лъэпкъ шIэныгъэр цIыфым икъе­жьапI. Сятэжъ сызыщигъэгъуазэщтыгъэ лъэпкъ IэпэщысэшIыныр сшIогъэшIэгъон. Къуаджэм къыщыхъугъэ кIэлэцIыкIухэм афэдэу, сэри пхъэ IэшIагъэхэр сикIэсагъэх. Ащ ыуж IэпэIасэу Лъэцэрыкъо Кимэ сищыIэныгъэ чIыпIэшхо щиубытыгъ. ЕтIани, гум къыхихырэ Iофыр нахь IэшIэ­хэу лъэкIуатэ. Адыгэ кушъэр, Iэнэ хъу­раер, пхъэнтIэкIухэм, тхьацуфхэм, бэлагъ­хэм яшIын зэзгъэшIагъэ. Лъэпкъ Iанэр къызэрыкIоу щытэп. Пхъэу зыхэпшIыкIыщтыр, лъакъохэр зэрэпшIыщтхэр, фэшъхьафхэри къыдэолъытэ. Чъыг лъэпкъхэу кIаир, чъыгаер, тфэир, акацэр сэгъэфедэх. Адыгэ музыкальнэ Iэмэ-псымэхэу пхъэкIычыр, шыкIэпщынэр, нэмыкIхэри сэшIых. Нысхъапэхэри сэшIых, ахэм саер, цыер ащытэлъэ. Джыри ситворчествэ кIэу хэзгъэхьан слъэкIыщтхэм сягупшысэ.
— Зэхэпщэрэ этнолагерым шIуа­гъэ къызэритырэм фэгъэ­хьыгъэ гупшысэхэмкIэ къыддэгуа­щэба.
— Адыгэ Хасэм лъэшэу сыфэраз ащ фэдэ лагерь зэрэзэхэтщэшъугъэмкIэ. Этнолагерым икъызэIухын шапхъэу пылъыр бэ нахь мышIэми, илъэс заулэм дгъэлэжьагъэ. Лагерым адыгэ кIалэхэмрэ пшъашъэхэмрэ лъэпкъым итарихъ, ишэн-хабзэхэм, иIэмэ-псымэхэм нэIуасэ щафэтэшIых, ныбжьыкIэхэм янэхэр ягъу­сэу Гупчэм щэIэх. «IорыIуатэ нахьи нэрылъэгъу» адыгэмэ аIо. Лъэпкъ му­зеим кIэлэцIыкIухэр тэщэх, ахэм апае экскурсие щызэхэтэщэ, анэхэмкIэ ятэгъэлъэгъух, аIэхэмкIэ атетэгъэIабэх. Лъэпкъ шэн-хабзэхэм тарэгущыIэ. Тарихъ пкъы­гъоу къыднэсыжьыгъэхэм, адыгэхэм ящыIакIэ къизыIотыкIыхэрэм нэIуасэ афэтэшIых. ЛIэшIэгъу чыжьэм агъэфедэщтыгъэ хьакъу-шыкъухэу етIагъом хэшIыкIыгъэхэр, пкъыгъо хьалэмэтхэр ятэгъэ­лъэгъух. Адыгеим ичIыналъэ къыхэкIырэ мыжъо зэщымыщхэм якъэбар афэтэIуатэ. Титарихъ ишъэфхэр ятэгъашIэ, зэIукIэ гъэшIэгъонхэр афызэхэтэщэх, адыгэ лъэпкъым ицIыф цIэрыIохэм аIутэгъакIэх.
— Лъэпкъ культурэр фольклор къодыеу щымытэу, непэрэ дунаим изы Iахьэу зэрэхэуцуагъэр бэмэ хагъэунэфыкIы. О сыдэущтэу плъытэра?
— Культурнэ кIэным кIочIэшхо хэлъ. Ащ икъэухъумэн Iофыгъошхохэр къыздехьы. Джы непэ уахътэу лъыкIуатэрэм ар зэрэдиштэщтым Адыгеим иIэпэIасэхэм тызэготэу тыфэлэжьэн фае.
— УищыIэныгъэ гъогу урыплъэ­жьымэ, сыда анахь гъэхъагъэу уиIэу плъытэрэр?
— Зи ащ фэдиз гъэхъэгъэшхо сшIыгъэу слъытэрэп, Iофыгъохэр зэкIэ сапэкIэ илъ. СикIэлэ нахьыкIэу Нурбый къызэрэз­гоуцуагъэм кIуачIэ къысхелъхьэ. Лъэпкъ Iофым сыдигъуи игъоу сэлъытэ. Ащ идэхагъэ язгъэлъэгъу сшIоигъу. Лъэпкъ IэпэщысэшIыныр лIэужхэм ащымыгъупшэным, лIэшIэгъу пчъагъэмэ къапхырыкIыгъэ Iофыр лъыгъэкIотэгъэным тадэлэ­жьэщт. Непэ сэ сызгъэгумэкIырэр адыгэ лъэпкъым инеущырэ маф. Тина­хьыкIэмэ амышIэрэр нахьыжъхэр ары зилажьэр. Бзэр мы=кIодыным фэшI нахьыжъхэм унагъом ащ тыщырыгущыIэн фае. Лъэпкъ lэшlагъэхэр, лъэпкъ шэн-хабзэр, бзэр ядгъэшIэн фае. Пэсэрэ лъэ­хъаным тилъэпкъэгъухэм ашIыщтыгъэ пкъыгъохэу къытлъыIэсыжьыгъэхэр къэтыухъумэнхэ фае.
— УапэкIэ уигухэлъхэр сыд фэдэха?
— Адыгэ Iэпэщысэ шIыкIэр мыкIодынымкIэ зигъо Iофыгъохэр тапэкIэ дгъэцэкIэнхэм тыпылъыщт. ПроектыкIэу згъэнэфагъэхэм ягугъу къэсымышIэу, сиIофшIагъэмэ къакIакIохэрэр тапэкIэ къэзгъэлъагъо сшIоигъу.
— Уигухэлъхэр къыбдэхъунхэу сыпфэлъаIо.
— Опсэу.
Лъэпшъыкъо Фатим.