Апэрэ лIэшIэгъур къызэринэкIыгъ
![Image description](images_upload?image_name=2024/05/DSC_9210.jpg)
ЖъоныгъуакIэм и 12-м Кавказ къэралыгъо заповедникыр загъэпсыгъэр илъэси 100 хъугъэ. Ащ фэгъэхьыгъэ Iофтхьабзэхэр чIыопс ухъумапIэм зэхищагъэх.
Ахэм языр Адыгеим щырагъэкIокIыгъ. МэфэкIым ипэгъокIэу жъоныгъуакIэм и 11-м уцупIэхэу Гъозэрыплъэрэ Лэгъонакъэрэ пчъэ зэIухыгъэхэм ямафэ ащыкIуагъ. Мафэм къыкIоцI ыпкIэ хэмылъэу шIоигъоныгъэ зиIэхэр кордонхэм адэхьанхэ, ялъагъохэм къащакIухьан амал яIагъ. Экскурсиехэр, егъэджэн зэфэшъхьафхэр хьакIэхэм афызэхащагъэх, чIыопсым фэгъэхьыгъэ фильмхэм арагъэплъыгъэх.
Мэфэ шъхьаIэм, жъоныгъуакIэм и 12-м, мэфэкI Iофтхьэбзэ зэфэшъхьафхэр заповедникым игъэIорышIапIэ зыдэщыIэ Шъачэм щыкIуагъэх. ЧIыопс ухъумапIэм иIэ хъугъэ почтовэ маркэм игъэкIосэнкIэ ахэр аублагъэх. Ар зэрыбгъэхьыкIын плъэкIыщт чIыпIэ кордонэу Лаурэ щагъэпсыщт ыкIи Урысыем ишъолъыр зэфэшъхьафхэм уутIупщын плъэкIыщт. Джащ фэдэу илъэси 100-м ихэугъэунэфыкIын къыдыхэлъытагъэу дендропаркэу «Южные культуры» зыфиIоу заповедникым хахьэу Шъачэ дэтым илъэс 350-рэ зыныбжь оливэр щагъэтIысхьагъ ыкIи тарихъ мэхьанэ зиIэ къэблэчъэшхохэр къыщызэIуахыгъэх.
![](images_upload?image_name=2024/05/DSC_9371-681x1024.jpg)
«Темыжэгъахэу къэблачъэхэр Шъачэ щыпсэурэ горэм дэжь къыщагъотыжьыгъэх. Илъэсым къыкIоцI ахэр зэтырагъэуцожьыгъэх, хэбзыкIыгъэ тхыпхъэхэр агъэкIэжьыгъэх ыкIи ячIыпIэ агъотыжьыгъ», — къеты чIыопс ухъумапIэм ипресс-къулыкъу.
МэфэкI Iофтхьэбзэ шъхьаIэхэм яз хъугъэ заповедникым итамыгъэу Кавказ домбаим исаугъэт гъэIорышIапIэм дэжь зэрэщагъэуцугъэр. Ащ ишIынкIэ щысэ хъугъэр домбай шъыпкъэхэу заповедникым ичIыопс хэсхэм атырахыгъэ сурэтхэр ары.
Домбаим исаугъэт псэушъхьэм иинэгъэ шъыпкъэ фэдиз. ГъучI Iахь пчъагъэу зэгъэубытыгъэхэм ахэшIыкIыгъ. Саугъэтыр домбаим тешIыкIыгъэ къодыеп, мэхьанэ куу хэлъ — тыкъэзыуцухьэрэ дунаир махэ, къызэрэтщыхъурэм нахьи ар нахь тпэблагъ ыкIи ащ икъэухъумэн цIыф пэпчъ елъытыгъ.
![](images_upload?image_name=2024/05/7c566415-06e5-4b7a-b9f9-b85ca13b96a6-647x1024.jpg)
Кавказ домбаир ары илъэси 100-кIэ узэкIэIэбэжьмэ заповедникым игъэпсын ушъхьагъу фэхъугъагъэр. Я 20-рэ лIэшIэгъум иублэгъум зыфэдэ къэмыхъугъэ псэушъхьэу Кавказым имэзхэм ащыбысымыгъэр шакIохэм зэтыраукIэщтыгъ. Мыекъуапэ щыщэу, шIэныгъэлэжьыгъэу, заповедникым игъэпсакIоу ыкIи непэ зыцIэ ыхьырэ Христофор Шапошниковыр ащ лъэшэу ыгъэгумэкIыщтыгъ, къызэтыригъэнэнхэм дэгуIэщтыгъ ыкIи къыдэхъугъ.
1924-рэ илъэсым жъоныгъуакIэм и 12-м Пшызэ и Великокняжескэ шэкIопIэ чIыгущтыгъэхэм Кавказым идомбайхэм ячIыопс ухъумапIэ щигъэпсыныр ащ фызэшIокIыгъ. Тыкъэзыуцухьэрэ дунаир шIу зылъэгъухэрэр, чIыопсым инеущ ыгъэгумэкIыхэрэр готхэу ащ Iофыбэ зэшIуихыгъ. Анахь шъхьаIэр — кIодыжьыпэгъэгъэ домбайхэр зэтыригъэуцожьыгъэх. Непэ ахэм япчъагъэ шъхьэ 1200-м нахьыбэу къалъытэ. А пстэур къизыIотыкIырэ къэгъэлъэгъон гъэшIэгъон заповедникым имэфэкI ехъулIэу АР-м и Лъэпкъ музей къызэIуихыгъ. Христофор Шапошниковым иунэе пкъыгъохэр, итхыгъэхэр, сурэтхэр, илэжьэпIэ кабинет, нэмыкI шIэныгъэлэжьхэм яIофшIагъэхэр къыщыгъэлъэгъуагъэх. ПстэумкIи пкъыгъуи 100-м ехъу щызэхэугъоягъ.
![](images_upload?image_name=2024/05/OIV_3552-1024x683.jpg)
— Христофор Шапошниковыр энтомологэу щытыгъ, тхылъхэр ытхыгъэх. Революцием ыпэкIэ ыугъоигъэ хьампIырашъухэм язэмылIэужыгъуагъэ бэдэд. Ау, агъэтIыси зыращым, «ЧIыопсым имузей» зыфиIоу я 20-рэ лIэшIэгъум иублэгъум Мыекъуапэ щагъэпсыгъагъэм ахэр ратыгъагъэх. Нэужым ахэр тимузей къыIэкIэхьажьыгъэх. Ахэр ыкIи нэмыкI пкъыгъоу къэгъэлъэгъоным хэлажьэхэрэр тихъарзынэщ хэлъых, — тыщигъэгъозагъ къэгъэлъэгъоным игъэхьазырын Iоф дэзышIагъэу, АР-м и Лъэпкъ музей естественнэ тарихъымкIэ иотдел ипащэу Долэт Зотовым.
Заповедникым непэ чIыгу гектар 280-рэ зэлъеубыты. Шъолъырищымэ Пшызэ шъолъырым, Къэрэщэе-Черкесым ыкIи Адыгеим ячIыгу Iахьхэр зэдиIыгъых. ИинагъэкIэ Европэм ятIонэрэ чIыпIэр щиIыгъ, КавказымкIэ апэрэ. Зыфэдэ къэмыхъугъэ чIыопс хьалэмэтым ищыпэ теплъэ щыухъумагъ, ижъырэ ыкIи нэмыкI чIыпIэ щымылъэгъущт къэкIхэр къыщызэтенагъэх, чIыопс Iэлым ичIыдэлъф псэушъхьэхэр имэзхэм ябысымых.
Заповедникым икордонищ Адыгеим щыгъэпсыгъ: КIышъ, Гъозэрыплъэ ыкIи Лэгъонэкъэ уцупIэхэр.
КIышъ тарихъ мэхьанэ иI. Домбайишъхьэм изэтегъэуцожьынкIэ ар гупчэ хъугъагъ. ШIэныгъэлэжьхэр, ахэм яунагъохэр щыпсэущтыгъэх. Псэушъхьэ заулэу къагъэхъугъэхэр чIыопсым зыхатIупщыхьэхэм цIыкIу-цIыкIузэ зэгъокIы хъугъэ ыкIи непэ заповедникым игъунапкъэ икъэгъэгъунэпIэ пшъэрылъ егъэцакIэ.
Ащ фэмыдэу Гъозэрыплъэрэ Лэгъонакъэрэ зекIуабэ къяуалIэ.
Гъозэрыплъэ уцупIэр ицIэджэгъу псэупIэм щыгъэпсыгъ. Илъэсым къыкIоцI зэпымыоу Iоф ешIэ. ХьакIэхэм апае музеир, псэушъхьэ IыгъыпIэр щыгъэпсыгъэх. Заповедникым зэтыригъэуцожьыгъэ домбайхэр мыщ щыплъэгъунхэ плъэкIыщт. Илъэс заулэ хъугъэу Муникэрэ Кавказрэ ащ щэпсэух. Джащ фэдэу, мэз чэтыум илъагъо щыгъэпсыгъ. КъэIогъэн фае, домбаим нэмыкIэу, джы мэз чэтыоу кIодыжьырэм изэтегъэуцожьыни заповедникыр дэлажьэ. Шъхьэ заулэ къыгъэхъуи, мэзым хитIупщыхьагъ, джыри IофшIэныр лъегъэкIуатэ. А пстэур къафаIотагъ ыкIи къарагъэлъэгъугъ пчъэ зэIухыгъэхэм ямафэу мэфэкIым тефэу зэхащагъэм.
Лэгъонэкъэ уцупIэри цIыфыбэмэ якIуапI. ЗекIо лъэгъуабэу заповедникым пхырыкIыхэрэм ар якъежьапI. КIымафэрэ ахэр зэфэшIыгъэх, ау гъэмэфэ лъэхъаным нэбгырэ мин пчъагъэ щызэблэкIы. Анахь цIэрыIохэм яз «я 30-рэ лъагъокIэ» заджэхэу къушъхьэм зэпырыкIэу хым екIурэр.
Сыдигъуи АдыгеимкIэ заповедникым иIофшIэн мэхьанэшхо иI. Зыфэдэ къэмыхъугъэ ичIыопс къеухъумэ, зекIоным зырегъэушъомбгъу. Ар къыщиIуагъ АР-м и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат и Телеграм-нэкIубгъо. КъыткIэхъухьэрэ ныбжьыкIэхэм чIыопсымрэ псэушъхьэхэмрэ шIулъэгъуныгъэ, гукIэгъу афыряIэу пIугъэнхэмкIэ заповедникым зэхищэрэ Iофтхьабзэхэм мэхьанэ ин зэряIэр, ащкIэ республикэр ренэу IэпыIэгъу зэрэфэхъущтыр къыхигъэщыгъ.
Кавказ къэралыгъо заповедникыр загъэпсыгъэр илъэси 100 зэрэхъугъэм ихэгъэунэфыкIын мыщ къыщыуцущтэп. Илъэсым ыкIэм нэс зэхащэщт Iофтхьабзэхэр зэкIэ ащ фэгъэхьыгъэщтых ыкIи хьакIэхэм гъэшIэгъоныбэ апагъохыщт.
Анцокъо Ирин.
Сурэтхэр: чIыопс ухъумапIэм ихъарзынэщ.