Тыркуем икъэлэ шъхьаIэу Анкара и Адыгэ Хасэ кIэщакIо зыфэхъугъэ Iофтхьэбзэ гъэшIэгъон джырэблагъэ щызэхащэгъагъ. Тилъэпкъэгъу хэхэсхэу Тыркуем щыпсэухэрэм культурнэ кIэнэу яIэм икъэухъумэн ар зыфэгъэхьыгъагъэр. Адыгэ шъуашэу ежьхэм сценэм щагъэфедэрэр лъэпкъым ишапхъэхэм адиштэу шIыгъэныр ыкIи тарихъ теплъэ егъэгъотыжьыгъэныр ары проектым пшъэрылъ шъхьаIэу иIагъэр.

Анкара и Адыгэ Хасэм хэтхэу Токмак Щэнэсэррэ (Тхьац) Эртан Синемис (Сихъу) Iофтхьабзэр ягукъэкIыгъ. Шъуа­шэхэр зыхашIыкIырэ шэкIхэм ашъохэр тэрэзэу къыхэгъэщыгъэнхэр, хадыкIырэ тхыпхъэхэр нахьыпэм агъэфедэщтыгъэхэм адегъэштэжьыгъэнхэр ары зэхэщакIохэр зыкIэхъопсыщтыгъэхэр. Ягухэлъхэр къа­дэхъунхэм пае зэлъашIэрэ IэпэIасэхэр зэхэщакIохэм Адыгеим къыращыгъэх: культурнэ хэхъоныгъэм и Гупчэу «Ошъа­дэм» ипащэу Едыдж Викторие, Адыгеим иIэпэIасэхэм я Ассоциацие ипащэу Гумэ Ларисэ, адыгэ шъошэ дынымкIэ IэпэIасэу Мерэм Сабинэ. Адыгэ къэшъо шъуашэхэм яшIынкIэ егъэджэнхэр ахэм Анкара и Адыгэ Хасэ щырагъэкIокIыгъэх. Шъуашэр тэрэзэу зэрэбдыщтым имызакъоу, ащ хэлъ пкъыгъо пэпчъ культурнэ мэхьэнэ куоу иIэм IэпэIасэу егъэджэнхэм къякIолIагъэхэр щагъэгъозагъэх.

— Щэнэсэр къызэриIуагъэмкIэ, анахь зыгъэгумэкIыщтыгъэхэр шъуашэу якъэшъуакIохэм зыщалъэхэрэр ары, — къе­Iуатэ Едыдж Викторие. — Тыркуем щызэхэщэгъэ Адыгэ Хасэ пэпчъ къэшъо­кIо куп иI. Анкара и Хасэ икъэшъокIо купэу «Эльбрус» анахь инхэм ащыщ. Щэнэсэр къытэтхьаусыхылIагъ: шъуашэу якъэшъуакIохэм ащыгъхэр туркменхэм, таджикхэм, ермэлхэм яшъуашэмэ афэбгъэдэнхэ плъэкIыщт. Сыд ариIуагъэми, яIэпэIасэхэр бзылъфыгъэм едэIухэрэп. Шъуашэр зэрэдыгъэми, зэрэхэдыкIыгъэми адыгэ теплъэ яIэп. Саемрэ цыемрэ хэшIыкI афызиIэ IэпэIасэхэр зыдэсщэнхэр ялъэIу шъхьэIагъ. Джащ фэдэу къэшъогъэуцунымкIи десэхэр ящыкIэгъагъэх. ЯлъэIу пстэури къыдыхэлъытагъэу егъэ­джэнхэр зэхэтщагъэх: апэ шъуашэхэр зыхэпшIыкIын плъэкIыщт шэкIхэр къыхэтхыгъэх, Мерэм Сабинэ шъуашэхэр зытырахыщт шапхъэхэр къафигъэхьазырыгъэх, ежь ыдырэ шъуашэхэр зытырихырэ «лекалэхэр» зыдищагъэх, ахэр къафигъэнагъэх, тхыпхъэхэр афыхэтхыгъэх. Ащ дакIоу къэшъонымкIэ десэхэри зэхатщэщтыгъэх. Анкара и Адыгэ Хасэ къекIуалIэхэрэр, яIэпэIасэхэр, якъэшъуакIохэр ягуапэу зэкIэ Iофтхьабзэмэ ахэ­лэжьагъэх. Анкара Хасэм икъэшъокIо купэу «Эльбрус» зызэхащагъэр илъэс 50-м къехъугъ, мы Хасэм непэ хэтхэри яныбжьыкIэгъум ащ къыщышъощтыгъэх, гущыIэм пае, ежь Токмак Щэнэсэр, ХьапэкIэ Бельге ныбжьыкIэ дэдэхэу ащ кIощтыгъэх. Тарихъ гъогушхо купым къыкIугъ. Джыри ныбжьыкIэхэр ащ бэу хэтых. Щэнэсэр зыфиIогъэ лъэныкъоу уздэлэжьэн фаехэр къахэщых. Мыщ фэдэ зэIукIэгъухэр тапэкIи лъыдгъэкIотэщтых. IэкIыбым щыIэ Хасэхэм ахэр ящыкIа­гъэх.

Едыдж Викторие игъусагъэхэу Адыгеим иIэпэIасэхэм я Ассоциацие ипащэу Гумэ Ларисэрэ адыгэ шъошэ дынымкIэ IэпэIасэу Мерэм Сабинэрэ Iофтхьабзэу зыхэлэжьагъэхэм мэхьанэшхо ратыгъ. Тыркуем щэIэхэфэ Мерэм Сабинэ мафэ къэс зэпымыоу шъошэ дынымкIэ десэхэр афызэхищагъэх.
— Апэ шэкIхэр къыхэтхыгъэх, нэужым десэхэр зэхэтщагъэх. Сэ — шъошэ дынымкIэ, Гумэ Ларисэ — хэдыкIынымкIэ Iоф адэтшIагъ, — игукъэкIыжьхэмкIэ къыддэгощагъ Сабинэ. — Сидесэхэр лъэшэу ашIогъэшIэгъоныгъэх, къэсIуатэрэр телефонкIэ тыратхэщтыгъ. Шъуашэр зытырахыщт хэбзыкIыгъэхэр, Iэшъхьэ-бэлагъэхэр, бзылъфыгъэ паIо пшIыным пае ищыкIэгъэ пстэур зыдэсхьыгъагъэх. Анкара нэмыкIэу Тыркуем икъэлэ зэфэшъхьафхэм ащызэхэщэгъэ Адыгэ хасэхэм къарыкIыгъэ бзылъфыгъэ IэпэIасэхэр бэу щыIагъэх. ШэкIхэм анэсыжьэу, шъуашэм пкъэу иIэнэу щытым, хэдыкIыгъэхэр зэрэфэпшIыщтхэм ахэр къакIэупчIэщтыгъэх. Саеми цыеми зэфэдэу яшIыкIэ зэрагъашIэмэ ашIоигъуагъ. Ежьхэм шъуа­шэмэ апае агъэфедэрэ шэкIхэр мэлыдых. Араб тхыпхъэхэр нахь агъэфедэх, къэшъо шъуашэхэр рагъэдахэх. ТыгъэкъокIыпIэ культурэр къатекIо. Тэ тишъуашэхэр нахь шIыкIашIох, титхыпхъэхэм мэхьэнэ куу яI. IэпэIасэхэр нэбгырэ 28-рэ хъущты­гъэх ыкIи нэбгырэ пэпчъ упчIэхэр иIагъ. Тидесэхэр зэпыугъо афэпшIын умылъэкIынэу кIощтыгъэх. Ащ фэдэу Iоф зэдатшIэзэ, апэрэ зыщылъэгъум нэсэу саер хьазыр тшIыгъэ. Джэнэ чIэгъымрэ ащ ыкIыIу телъымрэ джащ фэдэу зэдэтшIыгъэх.

— Сабина, апэра Тыркуем узэрэкIуагъэр?
— Ары, фэбэныгъэшхо ахэлъэу тилъэп­къэгъухэр къытпэгъокIыгъэх. ТыкъыращэкIыгъ, тахьэкIагъ. Тэ, ищыкIагъэмэ, чэщыми Iоф тшIэн тэлъэкIы, шъуашэ тшIынэу зедгъажьэкIэ, пчыхьэ къэс, хэдгъэ­кIырэр тшIомакIэу, тэлажьэ. Пчэдыжьым жьэу пытэублэжьы. Ежьхэм ар ашIогъэшIэгъоныгъ. Тэ уахътэр зыгъэпсэфыгъокIэ бэу дгъэкIодырэп. Арышъ, тидесэхэр лъэшэу къашъхьэпагъэу къысшIошIы. Сителефон номер атхыгъ, тыкъа­тIупщыжьынэу фэягъэхэп.
— О къызэрэпшIошIырэмкIэ, сыда анахь шъхьаIэу тилъэпкъэгъу хэхэсхэм шъуидесэхэм ахахыгъэр?
— Шъуашэм ыпкъ узэрэдэлэжьэщтыр ары. Тхыпхъэр тыгу римыхьымэ, зэблэтхъун тлъэкIыщт. Джэнэпкъыр мытэрэзмэ, цIыфым щыгъэчъыхьагъэу щымытмэ, икIэрыкIэу шэкIым хэпхыжьын, бдыжьын фае. Викториерэ Ларисэрэ Щэнэсэр игъусэхэу зэхэгущыIэжьыщтыгъэх, тхыпхъэмэ ахадэщтыгъэх, ахэр зэхафыщтыгъэх. Адыгэ шъуашэр лъэпкъым инэпэеплъ. АщкIэ лъэпкъыр къашIэжьы. Шъуашэр этнографическэу ыкIи сценическэу мэхъу. Ахэр тIэкIу зэтекIых. Сценэм укъызэрэтехьэрэр нахь кIэракIэу шIыгъэ. Къа­шъор къэзышIырэм пэрыохъу фэмыхъоу ар щытын фае. Дэгъоу зэIэкIырэ шэкIым къэшъо шъуашэр хашIыкIэу хабзэ. Ащ мэхьанэшхо иI. Этнографическэ шъуашэм пае данэр, къэтабэр агъэфедэх. Ары IэкIыб IэпэIасэхэр нахь зыфэщагъэхэр. «Налмэсым», «Ислъамыем», «Ошъадэм» ахэт артистхэм яшъуашэу алъэгъухэрэр ашIогъэшIэгъоных, ау шIыкIэм фэнэIуасэхэп.
— О ащ фэдэ къэшъокIо купмэ шъуашэхэр афэбдынэу хъугъа? ГущыIэм пае, Едыдж Викторие удэлажьэу къыхэкIыгъа?
— КъэшъокIо купэу «Синдикэм» пае гъэрекIо бзылъфыгъэ шъошэ 17 здыгъэ. 2025-рэ илъэсым Тэхъутэмыкъое районым ит щэпIэ гупчэу «Мегэм» адыгэ культурэм ифестивалэу щыкIуагъэм сыхэлэжьэнэу хъугъэ. Тэхъутэмыкъое районым иадминистрацие культурэмкIэ игъэIорышIапIэ ащ сыригъэблэгъагъ. Викторие ащ нэIуасэ сыщыфэхъугъ. Уахътэу сиIагъэр мэкIэ дэдагъэми, илъэIу фэзгъэцэкIагъ. ЗэкIэри игъом тшIыгъэ.
— Тыркуем узыщэIэм ежьхэм лъэшэу уакъышъхьэпагъ, адэ о сыда ахэм шIуагъэу къэпхыгъэр?
— Адыгэ унагъо пэпчъ тарихъ гъэнэфагъэ иI. Бзылъфыгъэхэм ащыщ Iалъ­мэкъ ыIыгъэу десэм къекIолIэгъагъ. Илъэс 200 зыныбжь адыгэ бзылъфыгъэ паIо ащ илъыгъ. ДышъэидэкIэ хэдыкIыгъагъ. А паIор дэхэ дэд, сурэти тесхыгъ. Адыгэ пэIо шъыпкъ. ШъхьэбгъумкIэ тIэкIу ещэхыгъэу ар ащыгъыщтыгъ. ЫкIи блэкIыгъэ лIэшIэгъум сурэтэу атыхыщтыгъэхэм ащ фэдэ паIохэр арыплъэгъонхэлъэкIыщт. Непэрэ мафэм ашIыхэрэм дышъэидэр нахь Iудэнэ IужъукIэ хадыкIы, пасэм ядышъэидэхэр Iудэнэ пIуакIэкIэ хадыкIыщтыгъэх, шэкIым къытемыпшэу. IэпэIэсэныгъэ ин ахэлъыгъ. Тхыпхъэу слъэгъу­гъэхэм ащыщхэр сыгу исыубытагъэх. Ау дышъэидэр сэ сшIырэп, ар IофшIэн шъхьаф. Джанэм идын ары сэ сипшъэ­рылъыр. Сэ тхыпхъэр апч щыгъыжъыехэмкIэ хэсэдыкIы.
Адыгеим иIэпэIасэхэм я Ассоциацие ипащэу Гумэ Лариси Тыркуем зэрэкIогъагъэм епхыгъэ гупшысэхэмкIэ къыд­дэгощагъ:
— Ижъырэ адыгэ цыемрэ непэрэ лъэпкъ къэшъуакIохэм зыщалъэрэ шъуа­шэ­хэмрэ зэрэзэтекIыхэрэр сэ къафэсIотагъ, тхыпхъэхэр зэрэпшIыщтхэр язгъэлъэгъугъ. Цыем хьазыр джыбэ цIыкIухэр зэрэтебдэщтхэм ишъэфхэм ащызгъэгъозагъэх. Пхъэмбгъужъыеу хьазыр шъыпкъэм ычIыпIэ итлъхьэрэм шапхъэ зэрэтепхыщтыр, икIыхьагъэ, ишъомбгъуагъэ къызэрэплъытэщтыр, бгъэм дахэу зэребгъэкIущтыр къафэсIотагъ. Джащ фэдэу шъхьарыхъоныр зэрэпшIыщтыр, ынэзхэр зэрэIупшIыкIыщтыр, кIэпсэ гъэчэрэгъу­гъэр зэрэтебдэщтыр язгъэлъэгъугъ. Ар IэкIэ тетыдэжьэу ежьхэм къашIошIыщтыгъ, машинэкIэ зэрэпшIыщтыр, ихъурэягъэкIэ укъекIокIызэ зэрэтебдэщтыр нэрылъэгъу афэсшIыгъ. Уагъэ, шъагъэ зыфэпIощтхэр, «адыгэидагъ» зыфатIорэр ахэм ашIэ, ау бэдзэридэр – тхылъыпIэ Iужъур чIэлъэу зэрэхэтыдыкIырэр ашIэрэп. Тхыпхъэр хьазырэу, хэупкIыгъэу къыздахьи бэдзэридэм ишъэфхэр язгъэлъэгъугъэх. Къы­хэзгъэщымэ сшIоигъор, уагъэм хэшIыкIыгъэ дэнлъэчхэр зым нахьи зыр нахь гъэшIэгъоныжьэу ашIых. Бэдэд зэмы­лIэужыгъоу агъэфедэрэр. Ахэр шъхьарыхъоным ишыгу къыпадэх, кIыцэ зэмы­лIэужыгъохэр фашIых. Ащ фэдиз тэ дгъэфедэрэп, ар гъэшIэгъонэу къахэзгъэ­щыгъ. Ежьхэри яшъэфхэмкIэ тIэкIу къыд­дэгощагъэх. Къытагъэлъэгъугъэ горэхэр тэри дгъэфедэхэзэ джы тшIыщт.
Анкара щыкIогъэ егъэджэн хьалэмэтхэр лIэшIэгъухэр зэзыпхырэ лъэмыджэу хъугъэ. Ащ ишIуагъэкIэ лъэпкъ шъуашэм итеплъэ зэмыхъокIэу IэкIыбыми къыщызэтенэщт, лъэпкъым икультурнэ кIэн ухъумэгъэным ар фэIорышIэщт. Адыгэ къэшъо шъуашэр лъэпкъым инэпэеплъэу тапэкIи лъыкIотэщт.
Тэу Замир.