ЩыIэныгъэм гушIуагъуи гумэкIи сыдигъуи щызэгот, щызэпэIут, ау сыд фэдэрэ лъэхъани цIыфым ищыIакIэ къыфигъэпсынкIэу орэдыр, адыгэ пщынэ мэкъэ жъынчыр къыготыгъэх ыкIи къыготых. Ижъырэ адыгэ къэшъо орэдхэр лъэпкъымкIэ джы къызнэсыгъэм псэпыгъэкIэжьых. Мы зэкIэм япхыгъэу зигугъу къэсшIыщтыр пщынэо IэпэIасэу щытыгъэ Аулъэ Олэгъэй. Ащ ипщынэ мэкъэ жъынч зэ зэхэзыхыгъэм, ныбжьырэу ыгу къинэщтыгъ.

Я ХIХ-рэ лIэшIэгъум ия II-рэ ныкъом къушъхьэчIэсхэм ямузыкальнэ щыIакIэ урыс музыкэ Iэмэ-псымэхэр къыхахьэхэу ригъэжьэгъагъ. Мы уахътэм пщынэр къежьагъ ыкIи псынкIэу адыгэхэми къа­нэсыгъ. ПщынэонымкIэ искусствэм икъежьапIэ щытыгъэх адыгэ музыкант цIэрыIохэу Хьагъэудж Мыхьамэт, Былымыхьэ Пагор, Аулъэ Олэгъэй, Джамырзэ Ибрахьим, нэмыкIхэри.
Аулъэ Олэгъэй къуаджэу Хьакуры­нэхьаблэ 1886-рэ илъэсым мэкъумэщышIэ-лэжьэкIо унагъо къыщыхъугъ. КъызэраIотэжьырэмкIэ, Аулъэхэм яунэ сыдигъуи пщынэ орэд макъэр къиIукIыщтыгъ. КIэлэцIыкIум янэ-ятэхэр ыкIи ятэшыпхъухэр дэгъоу ащ еощтыгъэх. ЯтэкIэ ятэжъэу Тхьайшъау къамылэпщэ бэлахьыгъ. КъызэраIорэмкIэ, орэдыжъхэу «Мэзгуащ», «Цырацэ иорэд», «Хьэ­сасэ иорэд», «Къэрэкъамыл», (ахэр лъэпкъым ыусыгъэхэу аIоми) ахэлъ гущыIэхэм ар яавторыгъ. Олэгъэй джыри сабый дэдагъ орэд-пщынэ макъэ зэхихмэ, кIэдэIукIэу зырегъажьэм. Ащ гу лъызытэгъэ янэ ыкъо цIыкIу Тхьэм пщынэошхо хъунэу къызэригъэхъугъэм еджэнджэшыгъэп. Пасэу хэлъ зэчыйри Олэгъэй къэнэфагъ. Ятэу Къасполэт ащ ыгъэгушIощтыгъ, тыжъым илъагъо зэ­рэрыкIощтыр игопагъ.
КIалэр Iофыр икIасэу, IорышIэ-хъуп­хъагъ, ятэ лъэшэу хъызмэтымкIэ дэIэпыIэщтыгъ. IофшIэгъу мэфэ кIыхьэм ыуж пщынэр къыштэти, цIыкIу-цIыкIоу мэкъа­мэхэр къыхыригъадзэщтыгъэх. ПсынкIэ дэдэуи гъэхъагъэхэр ышIыгъэх. Анахьэу ащкIэ зишIуагъэ кIалэм къекIыгъэр зэлъашIэрэ пщынаоу Былымыхьэ Пагор яунэ бэрэ къызэрихьэщтыгъэр ары. Ащ ипщынэ макъэ кIэдэIукIызэ, Олэгъэй пщынэ къегъэIокIэ шIыкIэ-хабзэр къы­IэкIэхьэгъагъ. ЛIы Iушэу, гъашIэр зылъэ­гъугъэ Пагом Олэгъэй ыгуи ыпси музыкэм пытэу зэрэфаблэрэм гу лъитагъ ыкIи ихъупхъэгъэ-шIыкIэшIуагъэ пае ежь ипщынэ къыритыгъагъ.

Адыгэ лъэпкъ пщынэр нэмыкI Iэмэ-псымэ горэми хэкIокIэнэу щымытэу, амал-лъэкI ин зэриIэр хэткIи къэнэфагъ. Пщынэр зыфэдэм, мэкъамэу къытырэр зэрелъытыгъэр ашIэщтыгъ IэпэIасэхэм, ащ пае пхъэ лъэпкъ анахь дэгъухэр, тхылъыпIэр ащ ишIынкIэ агъэфедэщтыгъэх. ПщынэмкIэ анахь уасэ зиIагъэр мэкъамэхэр къабзэу, чанэу, жъынчэу, къикIынхэр ары. Аулъэ Олэгъэй ипщынэ Краснодар дэсыгъэ IэпэIасэу В. Зотовым елъэIухи рагъэшIыгъагъ.
Ижъырэ адыгэ мэкъамэхэр Олэгъэй ыгу нэсыпагъэхэу, хэпкIагъэхэу щытыгъ. Пщынэ дэгъуи иIэу, ыгукIэ фаблэу, джащыгъум пщынэуакIэр егугъоу зэригъэшIагъ, ежь игузэхашIэхэм пщынэ макъэр адиштэу, гъэпсыкIашIоу, орэдыр къыригъэжъгъэжъыкIы мэхъу. Пщынэр зыIэмкIэ ыIыгъэу, зэ ышъхьэкIэ лъагэу Iэтыгъэу, орэд дэхабэр къыригъэпшIыкIутIукIыщтыгъ. Адыгэ музыкэр, лъэпкъ къэшъо орэдыбэр зэрэдэхэ дэдэхэр зэхыуигъашIэу ыгуи ыпси пщынэм хилъхьэщтыгъ.
Аулъэ Олэгъэй ипщынэ мэкъэ жъынч зэ зэхэзыхыгъэм ныбжьырэу ыгу къи­нэщтыгъ, Iэмэ-псымэр ащ къыгъэгущыIэщтыгъ. Пщынэ Iапэм анэс-анэмысэу, мэкъэмэ дэхэ дэдэм ащ зыригъэушъом­бгъущтыгъ, зэхэзыхырэр мэкъэмэ-пшысэм хищэщтыгъ. Олэгъэй джэгур ыгъэджэгу зыхъукIэ, пчэгум ит къэшъуакIохэм ямызакъоу, ащ еплъэу Iутхэм зэкIэми зафэмыубытыжьэу алъакъо къагъашъощтыгъ. Ащ фэдэ пщынэо дэгъу дэдэр цIыфхэм лъэшэу якIэсагъ. Ар зыхэмыт джэгур джэгукIэ алъытэщтыгъэп, джарэу адыгэ лъэпкъым ар илъэпIагъ.
Аулъэ Олэгъэй иIэпэIэсэныгъэ ин лъэпкъ мэкъамэхэр зэрикIэсэ дэдэхэр мыгъуа­щэу, ыгуи ыпси хэлъэу джэгур ыгъэджэгущтыгъ, нэхъой ини хэлъыгъ. Москва, Ростов-на-Дону ыкIи нэмыкI къалэхэми ащыкIощтыгъэ концертхэм Аулъэр ахэлажьэщтыгъэу къаIотэжьы. Ау мыхэм шыхьат афэхъурэ документхэр щыIагъэ­хэп. УзэмыпцIыжьынэу щытыр, Аулъэ Олэгъэй СССР-м шIэныгъэмкIэ и Академие илIыкIо купэу Москва къикIыгъэм зэрэпэгъокIыгъагъэр ары. Ащ ишIуагъэкIэ гуманитар ушэтынхэмкIэ Адыгэ респуб­ликэ институтэу Т. КIэращэм ыцIэ зы­хьырэм ифонотекэ музыкантым къыригъэIогъэ мэкъэмэ 50-м нахьыбэ ыкIи ащ иансамблэ исурэттехыгъабэ къыхэнагъ.
1972-рэ илъэсым пщынэо IэпэIасэхэм язэнэкъокъу Мыекъуапэ щызэхащэгъагъ, Олэгъэй ащ илауреат хъугъагъ.
Пщынэм къегъэIогъэнымкIэ Тхьэм къыхилъхьэгъэ IэпэIэсагъэмкIэ Олэгъэй ащ фэдэ зэчый зыхэлъ кIэлакIэхэм адеIэщтыгъ. Ахэр: Сихъу Аскэрбый, Иныхъу Юр, Зэфэс ГощлъапI. Джащ фэ­дэу пщынэеуакIэр нахь тэрэзэу ашIэмэ ашIоигъоу ащ нэбгырабэ къыфа­кIо­щтыгъ, ахэм бзылъфыгъэхэр ахэтыгъэх — Аулъэ Цурэрэ Боджэкъо Кадетрэ.
Ижъырэ адыгэ орэдхэр Олэгъэй къы­ригъаIохэзэ тыратхэгъагъэх Адыгэ ыкIи Къэбэртэе-Бэлъкъар научнэ-ушэтэкIо институтхэм ыкIи Адыгэ хэкум ижэрыIо творчествэ и Унэ яIофышIэхэм.
ШышъхьэIум и 16-м 1981-рэ илъэсым, илъэс 95-рэ ыныбжьэу Аулъэ Олэгъэй идунай ыхъожьыгъ. ЗыщылIэщт дэдэм, ар къялъэIуи, пщынэр аIихыгъ ыкIи бэрэ ыбгъэ тетэу къыригъэIуагъ, аужырэу пщынэм зэрэтеIэбэжьырэр ышIэщты­гъэм фэдагъ. Аулъэ Олэгъэй ыцIэ адыгэ лъэпкъ культурэм итарихъ ныбжьырэу къыхэнагъ иIэпэIэсагъэкIэ; «ЗэфакIу», «Ислъамый» «Удж» ыкIи мыхэм анэмыкI ижъырэ къэшъо мэкъамэхэр дэгъу дэдэу къыригъаIощтыгъэх. Ыгуи ышъуи ипщынэ мэкъэ жъынч диштэу ар гъэ­псыгъагъ, шIукIэ агу къинагъ.
АР-м и Лъэпкъ музей иэкспонат анахь лъапIэхэм ахалъытэу Олэгъэй ипщынэ ащ чIэлъ. Адыгэ музыкальнэ искусствэр зикIасэхэр, музыкант цIэрыIохэу адыгэхэм къахэкIыгъэхэр зышIэмэ зышIоигъохэр музеим чIахьэхэмэ Аулъэ Олэгъэй идунэееплъыкIэ гъэшIэгъоныгъэкIэ шIэныгъэу къычIахын алъэкIыщтыр бэ. ЛIэшIэгъу гъашIэм лъыкIигъахьэу адыгэ лъэпкъ орэдхэм тэмэ пытэ язытыгъэ Олэгъэй адыгэхэм сыдигъуи шIукIэ агу илъыщт.
Мамырыкъо Нуриет.