Урысыем щыпсэурэ лъэпкъхэм языкIыныгъэ и Илъэсэу мыгъэ агъэнэфагъ, лъэпкъишъэ пчъагъэу культурэ ыкIи дин зэфэмыдэхэм арылажьэхэрэр ащ зэрепхых. Обществэр зэкъоуцоным фэлэжьэрэ проектэу мэхьанэшхо зиIэр мэфэкI шIыкIэм тетэу къалэу Шъачэ къыщызэIуахыгъ.

Лъэпкъхэм языкIыныгъэ и Илъэс пстэуми апэу Шъачэ къыщызэIуахынэу фитыныгъэ къаратыгъ. ПсышIопэ артистмэ музыкальнэ-театрализованнэ программэ инэу «Урысыер — ти Хэгъэгу!» зыфиIорэр ащ къыщатыгъ. Ащ хэлэжьагъэх ансамблэхэу «Адыгэхэр», «Шапсыгъэр», «Шапсыгъэ нартхэр» ыкIи «Насыпыр», джащ фэдэу лъэпкъ IэпэщысэхэмкIэ, декоративнэ-прикладной искусствэмкIэ IэпэIасэхэр. Лъэпкъым кIочIэ шъхь­Iэу иIэр, тарихъым «щызэхипхъэгъэ» лъэпкъ ыкIи дин зэфэшъхьафхэм къахэкIыгъэхэм зыкIыныгъэм, культурэ зэмылIэужыгъо­хэм, тихэгъэгу инепэрэ ыкIи инеущрэ апае нэбгырэ пэпчъ пшъэдэкIыжьэу ыхьырэр къагъэлъэгъуагъ. Тэ зэкIэхэми тызэфэшъхьафых, ау тихэгъэгу шIулъэгъоу ыкIи гугъэу фытиIэм, ар джыри нахь лъэш зэрэтшIыщтым ишIоигъоныгъэу къыздетхьакIырэм тызэрапхы.
Къызфаджэрэр къыбгурыIоныр
2026-р лъэпкъхэм языкIыныгъэ и Илъэсэу къэралыгъом ипащэ зегъэнафэм, зыми ыгъэшIэгъуагъэп. Непэрэ мафэм, тихэгъэгу зэбгырызыгъэзы зышIоигъохэм япчъагъэ нахьыбэ зыщыхъурэм, шъхьэ­кIэфэныгъэ зэфэпшIыжьыныр, узэкъотыныр, обществэр гушъхьэ зыкIыныгъэм фэпщэныр, зыч-зыпчэгъоу тисуверенитет къэтыухъумэныр ыкIи тилъэпкъ шIоигъо­ныгъэхэр апэ идгъэшъынхэр — лъэпкъы­бэ зыщызэдэпсэурэ къэралыгъом ылъап­сэх. Тихэгъэгу изыкIыныгъэ, ащ кIуачIэу иIэр къэтыухъумэнхэр нэбгырэ пэпчъ типшъэрылъ. Нэфэшъхьафэу — тыкъэ­нэщтэп, ар зэкIэми къыдгурыIон фае.
Тятэжъ пIашъэхэр тищысэхэу
Хэгъэгум иухъумакIо и Илъэс къыкIэ­лъыкIоу Урысыем щыпсэурэ лъэпкъхэм языкIыныгъэ и Илъэс зэрагъэнэфагъэр акъылыгъэ зыхэлъ унашъу. ХэушъхьафыкIыгъэ дзэ операциер зыщыкIорэ уахътэми дзэ зэкъошныгъэм ылъапсэхэр къыщежьэх.
… «Урысмэ зыкъатырэп!». ГухэкI нахь мышIэми, тилъэхъанэ щыпсэурэмэ ащыщыбэм ашIэрэп а гущыIэхэр тичIыгогъоу, Советскэ Союзым и ЛIыхъужъэу Андыр­хъое Хъусен зэриехэр. 1941-рэ илъэсым шэкIогъум и 8-м Украинэм и Ворошиловградскэ хэку (джырэкIэ Луганскэ хэкум) ит къуаджэу Дьяково псэемыблэжьэу ар щыфэхыгъ. Нэмыцмэ къаухъурэигъэу, «Зыкъэт, урыс!» аIозэ къе­джэщтыгъэх. Политрукэу Андырхъуаем «Урысмэ зыкъатырэп!» ыIуи, гранатэхэмкIэ ежьыри зыкъыгъэожьыгъ, нэмыц нэбгырипшI фэдизи зыдихьыгъ. лIыхъужъныгъэшхо зыхэлъыгъэ а пычыгъоу Хэ­гъэгу зэошхом хэхъухьагъэр лъэпкъыбэу зэхэтыгъэ советскэ народымкIэ тамыгъэ шъыпкъэ хъугъэ.

…УпчIэ къызэрыкIоу «Советскэ народыр сыдэущтэу пый жъалымым текIошъу­гъа?» иджэуапыгъ я 90-рэ илъэсхэм мэфэкI митингэу Мыекъуапэ щыкIорэм хэлажьэрэмэ ащыщэу «Шапсыгъэм» икорреспондент зыIукIагъэм къыриIогъа­гъэр:
— Сэ сцIэр Сорокин. Сорокин Уцужьыкъо сырикъу…
Заом иветеранэу Блэгъожъ Уцужьыкъо апэрэ шъаоу къыфэхъугъэм дзэм ныбджэгъоу щыриIэгъэ Сорокиным ыцIэ фи­усыгъ. Ахэр танкистыгъэх, анапэ къабзэу заом игъогу рыкIуагъэх, мызэу, мытIоу танкэу стырэм къикIыжьыгъэх, псаоу къэнагъэх, ТекIоныгъэр къыдахыгъ. ЕгъэшIэрэ зэш хъугъэхэ фронтовикхэу бгъэхалъхьэхэр зыхизыгъэхэр жъоныгъокIэ мазэм 1945-рэ илъэсым тхьэрыIо зэдашIыгъагъ язэкъошныгъэ агъэпытэнэу. Илъэсхэр кIуагъэх, Рязань лъэныкъом щыщ урыс кIалэм иапэрэ шъао Уцужьыкъу фиу­сыгъ, иадыгэ къошым, ыпэкIэ къызэрэтIуагъэу — Сорокин.
— Ахэр псаоу щэIэхэфэ зэщыгъупшагъэхэп, зэкъош зэфыщытыкIэр агъэлъэпIагъ, — къеIуатэ фронтовикым икIалэ. — Тинахьыжъ лъапIэхэу ТекIоныгъэр къытфыдэзыхыгъэмэ яшIэжь дгъэлъэпIэным ыкIи тафэрэзэным тэ тыфагъэсагъ.
КIуачIэр зыкIыныгъэм къеты
Лъэпкъхэм языкIыныгъэ и Илъэс бгъэ­нэ­фэным тихэгъэгоу лъэпкъ зэфэшъхьафыбэ зыщыпсэурэмкIэ мэхьанэшхо зэриIэр къыкIегъэтхъы Адыгеим и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат.
«Къэралыгъом ипащэ тытырегъэпсыхьэ анахьэу непэ, сыдигъуи фэмыдэу, зыщыщ лъэпкъым ыкIи динэу ылэжьырэм ямы­лъы­тыгъэу зыкIыныгъэ, мамыр ыкIи зэгурыIоныгъэ тхэлъынхэу, — къыхигъэ­щыгъ шъолъырым ипащэ. — Урысыем щыпсэурэ лъэпкъыбэхэм ялIыкIомэ яIа­хьышхо халъхьэ тикъэралыгъо итарихъ, икультурэ, хабзэу щагъэнафэрэм. Тэ тыкIуачI тызэгъусэхэшъ, тызэдеIэжьхэшъ, Урысые Федерацием хэхъоныгъэ едгъэ­шIыныр зы пшъэрылъэу зэдытиIэшъ. Адыгеим лъэпкъишъэм ехъу мамырэу щызэдэпсэух, шъхьэкIэфэныгъэ зэфашIы, зэфэсакъыжьых. Урысыем щыпсэурэ лъэпкъхэм языкIыныгъэ и Илъэс шIогъа­бэ къызэрихьыщтым сицыхьэ телъ…
Лъэпкъыбэ зыщыпсэурэ Пшызэ шъолъырыр
Къэралыгъом ипащэ игукъэкI шъолъыр­хэм ащ лъыпытэу апхъотагъ. Краснодар краеу лъэпкъ зэфэшъхьафи 160-рэ зэзыпхырэм, гъунэгъу зэфыщытыкIэр агъэ­лъапIэу зыщызэдэпсэухэрэм лъэпкъ зыкIыныгъэм игъэпытэн анахь Iофыгъо шъхьаIэу, уахътэм къыгъэнэфагъэу къащыфэнэжьы.
«Тэ зы чIыгу тыщызэдэпсэух, Iоф щызэдэтэшIэ, сабыйхэр тэпIух, Хэгъэгур шIу ятэгъэлъэгъу, гушIогъо уахътэми гумэкIыгъохэр къызщыкъокIыхэрэми тызэкъотых, тызэдеIэжьых. IэкIыбым къиныгъохэр къекIыхэми, тиунэ щырэхьатыным, щынэгъончъэу щытыным, Урысыем тырикIэгъэкъонэу тыкъэнэжьыным мафэ къэс тэ тыдэлажьэ, — къыхигъэ­щыгъ губернаторэу Вениамин Кондратьевым. — Тэ зэкIэхэми тызэфэшъхьафых, ау тызэзыпхырэр зы — Хэгъэгоу зэдытиер ары».
ЗыкIыныгъэр зыщагъэпытэрэ къал
Лъэпкъ зыкIыныгъэм игъэпытэн ыкIи культурэхэм зягъэушъомбгъугъэным мэхьанэу яIэр Шъачи — анахь лъэпкъы­бэ зыщыпсэурэ къалэу шъолъырым итым щызэхашIыкIы. Я 90-рэ илъэсхэм къащыублагъэу лъэпкъ зэхахьэхэм яобщественнэ Совет къалэм щэлажьэ, ащ общинэ 34-рэ хэт. Советым Iофыгъуабэ зэшIуеы – къэралыгъо мэфэкIхэм афэгъэхьыгъэ къэлэ ыкIи район Iофтхьабзэхэм ахэлажьэх, лъэпкъ мэфэкIхэр, фестивальхэр ыкIи спартакиадэхэр зэхащэх, къэлэ администрацием зэпхыныгъэ дыряIэу Iоф дашIэ, ухъумэкIо къулыкъухэм ягъусэхэу щынэгъончъэным лъэплъэх, ныбжьыкIэхэр терроризмэм ыкIи экстремизмэм ахэщагъэхэ мыхъунхэм пае пэшIорыгъэшъ Iофтхьабзэхэр зэрахьэ.
— Шъачэ — лъэпкъишъэмэ ялIыкIохэр зыщыпсэухэрэ къал. Ар щысэ шIагъу, зэгурыIохэу, мамырэу лъэпкъхэр зэкIэ щызэдэпсэух. Тэ типшъэрылъ шъхьаIэр а зыпкъитыныгъэр къэтыухъумэныр, зэмызэгъыныгъэхэр ыкIи зэутэкI Iофыгъохэр къэмыхъунхэм тафэIорышIэныр ары…», — къыкIигъэтхъыгъ Шъачэ ипащэу Андрей Прошуниным.
Гъэ къэс фестивалэу «Этно-Сочи» зыфиIорэр къалэм щырагъэкIокIы. Ащ лъэпкъхэм ящагухэр къыщызэIуахы, творческэ купмэ лъэпкъ зэфэшъхьафмэ якультурэ нэIуасэ тафашIы.
Къэлэ администрацием къызэрэщыхагъэщыгъэмкIэ, зыкIыныгъэм ыкIи зэкъот­ны­гъэм ямэхьанэ аужырэ уахътэм цIыфмэ нахь зэхашIэ хъугъэ. Къэлэдэсмэ ягумэкIыгъохэр, упчIэу къэуцухэрэр зэIукIэхэм, Iэнэ хъураехэм ыкIи конференциехэм ащызэхафых. ЕджэпIэ заулэмэ лъэпкъ литературэр, лъэпкъхэм ятарихъ ыкIи якультурэ, Шъачэ щыпсэурэмэ яшэн-хабзэхэр ащызэрагъашIэ. Джырэ уахътэм Шъачэ зикъалэу хъурэ лъэпкъ зэфэшъхьафхэр зы Iофыгъом зэкъуигъэ­уцуагъэх — хэушъхьафыкIыгъэ дзэ операцием хэлажьэхэрэм ыкIи ахэм яунагъохэм IэпыIэгъу афэхъугъэныр.
IофшIэныр лъытэгъэкIуатэ
— Лъэпкъхэм языкIыныгъэ и Илъэс лъэпкъ зэгурыIоныгъэм ылъэныкъокIэ Iофэу тшIэрэр дгъэлъэшыщт. А пшъэры­лъыр дгъэцэкIэным пае зэхэт культурнэ проектхэр дгъэнэфагъэх, — къыIотагъ къалэм ипащэу Андрей Прошуниным.
ЗыкIыныгъэм и Илъэс Iофтхьабзэу рагъэкIокIыщтхэм яплан агъэхьазыры, ащ фэгъэхьыгъэ IофшIэныр ыкIэм фэкIо, джащ фэдэу 2036-рэ илъэсым нэс Шъачэ щагъэцэкIэщт лъэпкъ политикэм и Стратегие зэхагъэуцо.
– Шъачэ ыкIи ТIопсэ районым яобщественнэ организациехэр зыфэла­жьэхэрэр ялъэпкъ культурнэ лъапсэхэм якъэухъумэн, джащ фэдэу лъэпкъ зэгуры­Iоныгъэрэ зыпкъитыныгъэрэ щыIэнхэр ары. Джы хы ШIуцIэ шапсыгъэмэ я Адыгэ Хасэ Урысыем илъэпкъхэм языкIыныгъэ фытегъэпсыхьагъэу Iоф ышIэщт, Iофтхьабзэу зэхищэщтхэр ащ епхыгъэщтых, — къыIуагъ шапсыгъэмэ яобщественнэ парламент итхьаматэу КIа­кIыхъу Мэджыдэ.
Ныбэ Анзор.