Афганистан зэошхо щэкIо. Ащ къикIыгъэ письмэу зэолI-интернационалистэу Николай Хрипуновым Хьазрэт къыфигъэхьыгъэм итхагъ: «Тыгъуасэ кIодыпIэ сызефэм, сыкъэбгъэнэжьыгъ, тхьауегъэпсэу. БэнэнымкIэ къулайныгъэу сызфэбгъэсагъэхэм яшIуагъэкIэ душман нэбгырищмэ сатекIуагъ. ЗэкIэ тиунагъо исхэмкIэ тыпфэраз».

«Сятэрэ сшырэ ачIыпIэ сыдигъуи уисэгъэуцо, — къыщыреIо самбэмрэ дзюдомрэкIэ секциеу Жьыубгъу къыщызэIуахыгъэм июбилей фэгъэхьыгъэ мэфэкI Iофтхьабзэм бэнэнымкIэ тренерэу, Горскэ еджапIэм ипащэу А. Христиди, — игъом щыIэныгъэ гъогу тэрэз сызэрэтебгъэуцуа­гъэмкIэ «тхьауегъэпсэу» осэIо!» Ар Хьазрэт ыгъэсагъэхэм ащыщ.
«Хьазрэт, уиамалкIэ тиеджэкIо цIыкIухэр хыIушъом пщэхи, исп­унэхэр, псыкъефэххэр, гъэпсэфыпIэхэр, кIэкIэу къэпIон хъумэ, адыгэхэр пасэм зыщыпсэущтыгъэ­хэр къызэрябгъэлъэгъугъэхэм пае ахэм якIэлэегъаджэхэм, янэ-ятэ­хэм «тхьауегъэпсэушхо» къыотэIо. УишIушIагъэ мыкIуасэу бэгъашIэ ухъунэу тыпфэлъаIо, — къетхы Къунчыкъохьэблэ еджапIэм икIэлэ­егъаджэу Къуекъо МулиIэт 2002-рэ илъэсым гъэзетэу «Адыгэ ма­къэм», — еджакIохэм а уахътэм къябгъэлъэгъугъэр осэнчъ!»
Мыщ фэдэу гум къиIукIырэ гущыIэ фабэу Хьазрэт зэхихырэр макIэп.
ЩыIэныгъэм цIыфым къыпигъо­хырэ лъагъохэм зи псынкIэ ахэтэп. Адыгэ къоджэ цIыкIоу Къунчыкъо­хьаблэ щапIугъэ Нэхэе Хьазрэт Мыекъопэ еджэпIэ-интернатым къызчIэкIым, Краснодар дэт монтажнэ техникумыр къеухышъ, къэралыгъом «ударная стройка комсомола» зыфиIоу къалэу Шахты щызэхищагъэм, шэкIышI комбинатыр щызыгъэуцугъэхэм ахэхьэ. Ащ ыуж къулыкъу ыхьынэу дзэм ащэ. ДзэкъулыкъушIэр бэнэным зэрэфэкъулаир командирхэм залъэгъукIэ (Хьазрэт интернатым щеджэ зэхъум зэлъашIэрэ тренерэу Кобл Якъубэ бэнэнымкIэ ыгъасэщтыгъэхэм ахэтыгъ), спорт­ротэм, къалэу Ростов агъакIо. Дзэм къулыкъу щехьыфэ бэнэнымкIэ СССР-м спортымкIэ имастер хъугъэ, СССР-м и УIэшыгъэ КIуачIэхэм ячемпионэу къулы­къур къеухы.
Хьазрэт Мыекъуапэ къызегъэзэжьым, кIэлэегъэджэ-тренерэу СДЮШОР-м аштэ. Мыщ щылажьэзэ, Iоф зыщишIэрэ еджапIэм икъутамэ Къунчыкъохьаблэ къыщы­зэIуахы ыкIи ащ кIозэ икъоджэ кIалэмэ тренировкэхэр щаригъэшIэу еублэ. Ащ дакIоу Хьазрэт сатыушIынымкIэ институтэу Москва дэтым икъутамэу Краснодар щыIэм заочнэу щеджэ.
«1976-рэ илъэсым згъэсэрэ къунчыкъохьэблэ кIэлэеджэкIо нахьыжъхэм колхозым къыщагъэ­хъэгъэ ахъщэмкIэ, — къеIуатэ Хьазрэт, — тхьаматэм тшхыщт лымрэ тызыщэщт автобусрэ къытетыхэшъ, нэбгырэ 34-рэ тыхъоу хы ШIуцIэ Iушъом, Жьыубгъу, мэфэ 12-рэ тыкъэты. Гъэпсэфыгъо уахътэу къыхэкIырэр тренировкэкIэ е адыгэхэм ятарихъ епхыгъэ чIыпIэхэр зэдгъэлъэгъунымкIэ дгъэфэдэщтыгъ. Тыкъэтыфэ зэрэ­псэущтхэ планхэр ежь-ежьырэу кIалэхэм зэхязгъэгъэуцощтыгъ. Чэтэн щэтырхэм тачIэсыгъ.»
Мы мафэхэр ары а псэупIэм и Совет итхьамэтэ гуадзэу В.С. Папазянрэ милицием икъулыкъу­шIэу Г.Е. Татульянрэ апкъ къикIыкIэ Жьыубгъу тренерэу Iоф щи­шIэнэу Хьазрэт зырагъэблагъэрэр. КIыгъу кIалэхэм япсэукIэ, ахэр ащ зэригъэдаIохэрэм, икIэлэ шъып­къэхэм фэдэу зэратегуIыхьэрэм шъхьэкIэфэныгъэ къыфарагъэшIыщтыгъ. Посёлкэм дэс кIэлакIэхэр гъогу пхэндж темыхьанхэм фэшI ар лъэбэкъу дэгъугъ.
Арэущтэу совхоз садым ыцыпэкIэ щыт вагоныр иунэу, тучантесэу мафэрэ Iоф ышIэмэ, пчы­хьэрэ ыпкIэ хэмылъэу «общественнэ нагрузкэкIэ» алъытэзэ тренировкэхэр Жьыубгъу дэс кIэлэцIыкIухэм аригъэшIэу регъажьэ, чылэ гъунэгъухэм адэс кIалэхэри Нэхаем дэжь къэкIох. Мафэр та­къикъ-такъикъэу гощыгъэу, гъэпсэфыгъо уахътэ имыIэу Iоф ешIэ. Хьазрэт къыкIегъэтхъы: «А лъэхъа­ным щыкIагъэ сиIагъэми, сыныбэкIи тIэкIу къысщыкIэщтыгъэми, сыунэнчъагъэми, сэщ нахь насыпышIо щымыIэу слъытэщтыгъ».
Ары. Насыпыр сыд? ШIум фаб­лэрэ гур цIыфхэм зэхашIэ зыхъукIэ ары. ШIулъэгъуныгъэу кIэлэцIыкIухэм апигъохырэр зэрэбагъорэр Хьазрэт ылъэгъущтыгъ, ыгъасэхэрэм шIу дэдэ къалъэгъущтыгъ. «Титренер зэриIоу, къинэп уате­кIоныр, къиныр а текIоныгъэр пIыгъыныр, цIыфыгъэ зепхьаныр ары». Нэхаем игущыIэхэр гушхо­хэу тыди къыщыкIаIотыкIыжьыщтыгъэх. Ары ыкIи Хьазрэт ыгъасэхэрэм янэ-ятэхэм зыкIагъэлъапIэщтыгъэр. Нэбгырэ тхьапш ащ ешъоным, наркотикхэм, бзэджэшIэным аIэкIихыгъэр?! Унэгъо тхьапш сабый сэкъатхэм ащиухъу­магъэр?! Илъэс 14-м тренерэу Хьазрэт Iоф ешIэфэ псауныгъэ пытэрэ шэн гъэтIылъыгъэрэ яIэу нэбгырэ 1000-м ехъу ыпIугъ, ылэ­жьыгъ, ыгъэсагъ. Ар поселкэмкIи, районымкIи, хэгъэгумкIи насыпы­шху.
Тренер Iофым дакIоу сатыушIынымкIэ институтыр Хьазрэт къеухы, Жьыубгъу дэт «Курортторгэу» тучан 43-рэ хъоу, нэбгырэ 220-м ехъу зыщылажьэрэм апэ щакIоу, етIанэ заведующэу, нэужым пащэу Iоф ащешIэ. Сыд фэдэ Iоф фагъэ­загъэми, гуетыныгъэшхо зыхэлъ адыгэ кIалэу пшъэрылъэу фашIырэр игъом ыкIи уигъэразэу зыгъэ­цакIэрэм Iэшъхьэтетхэм анаIэ къытырадзэ. Псауныгъэр зыщагъэ­пытэрэ комплексэу «Ямал», «ЗАПСибгазпромым» ипансионат итхьаматэ игуадзэу, ТПП-у «Фыщтым», нэужым АО-у «Макарым» япащэу ащылэжьагъ. 1993-рэ илъэсым къыщегъэжагъэу ОАО-у «НК «Роснефть — Туапсенефтепродукт» зыфиIорэм игъэстыныпхъэ игъэхъопIи 4-мэ япащэу Iоф ешIэ.
Апэрэ мафэу зызэхащагъэм щегъэжьагъэу шапсыгъэмэ я Адыгэ Хасэ иIофшIэн хэлэжьагъ, ащ и Хэсашъхьэ хэтыгъ. 2006-рэ илъэсым Дунэе Адыгэ Хасэм изэIукIэ шапсыгъэхэм ялIыкIоу щыIагъ. Мызэу, мытIоу ТIопсэ районымкIэ народнэ депутатхэм я Совет хадзыгъ.
Нэхэе Хьазрэт тыдэ щылэжьагъэми, шъыпкъэныгъэ ин хэлъэу зэрэщытым къыхэкIэу НК-у «Рос­нефтим» и Щытхъу тхылъ дат­хагъ. ТIопсэ, Теуцожь районхэм яадминистрациехэм ШIуфэс е Рэзэныгъэ тхылъ лъапIэхэр, шапсыгъэмэ я Адыгэ Хасэ и Щытхъу тхылъ, фэшъхьафхэри къыфагъэшъоша­гъэх.
ЦIыфым иIэнатIэ — акъыл ушэтыпI, IофшIагъэу иIэхэр – игъэ­шIэ нап. Нэхэе Хьазрэт ыпшъэкIэ зыцIэ къетIогъэ IофшIапIэхэм за­щылажьэрэм щегъэжьагъэу зэрэ­адыгэр, республикэ зэриIэр, Теуцожь районым къызэрикIырэр, Къунчыкъохьаблэ зэрэщыщыр зы такъикъкIи зыщигъэгъупшагъэп. IофшIэныр зыщыгъотыгъуаем Адыгеим щыщ нэбгырэ пчъагъэмэ IофшIапи чIыгуи ТIопсэ районым къыщараригъэтыгъ.
1990-рэ илъэсым Адыгеим телевидение щызэхащэ зэхъум, ТПП-у «Фыщтрэ» АО-у «Макаррэ» ацIэкIэ Хьазрэт IэпыIэгъу къафэ­хъугъ. Адыгеимрэ Шапсыгъэрэ арашIыхьэгъэ мэщытхэм, ТIопсэ районым щашIыгъэ чылысхэм ащыщхэм ягъэуцункIэ адеIагъ. 1993 — 1994-рэ илъэсхэм электричествэр чэзыу-чэзыоу агъэкIуа­сэ зэхъум, къуаджэм дэсхэм фэтагын афигощыгъ. Джащ фэдэу илъэс пчъагъэрэ гъэзетэу «Адыгэ макъэр» ТIопсэ районым ит тхылъеджэпIи 9-мэ, адыгэ унагъохэм къафыритхыкIыгъ. Адыгэхэм яхьылIэгъэ фильмхэу «Черкесия», «Адыгэ хабз» зыфиIохэрэм якъы­дэгъэкIынкIэ IэпыIэгъушхо ари­тыгъ, иамалкIэ адеIагъ.
НыбжьыкIэми Хьазрэт адэлэ­жьагъ. Мэфищ программэ «Насып шъогъот!» ыIоу ТIопсэ районым, ядэжь щишIи, нэбгырэ 34-рэ щиугъоигъагъ, ахэм зэкIэмэ уна­гъохэр яIагъэхэп, ащ щызэрэшIагъэх, нэужым къэзэрэщагъэхэри къахэкIыгъэх. Джащ фэдэ Iоф пчъагъэ зэшIуихыгъ. Ахэм ащыщ тилъэпкъэгъухэр къухьэу «Седовым» исхэу Христофор Колумб Америкэр къызхигъэщыгъэр илъэс 300 зыщыхъурэм ехъулIэу гъогу техьанхэ зэхъум гъомылапхъэкIэ зэрадеIагъэр. Чабэм къикIыжьырэ нэбгырэ 43-р чэщ-мэфитIум ихьэкIагъэх — яавтобусэу къутагъэр ашIыжьыфэ алъыплъагъ.
Хьазрэт искусствэр, театрэр икIасэх, Iаджыри тижурналистхэр, шIэныгъэлэжьхэр, тхэкIо-усакIохэр ихьэкIагъэх, гупыкI ащкIэ иI. ИскусствоведениемкIэ кандидатэу, гуманитар ушэтынхэмкIэ респуб­ликэ институтым иIофышIэу Къуекъо Марьетрэ ежьыррэ зэдагъэ­хьазырыгъ адыгэ орэди 100 фэдиз зыдэт тхылъэу «Адыгэ орэдхэр» зыфиIорэр. Ар бэмэ афигощыгъ, ащ хэфагъэх хэхэс адыгэхэри.
ИIофшIэн епхыгъэми е ежь игукъэкIыми Хьазрэт хэгъэгу пчъа­гъэмэ ащыIагъ, хэхэс адыгэмэ ащаIукIэу, ахахьэу хъугъэ, я Адыгэ хасэхэми къащыгущыIагъ, ягу­гъэ-гупшысэхэр зэдагощыгъэх.Хьазрэт иIофшIакIэ республикэм уасэ фишIыгъ — 2016-рэ илъэсым «Адыгеим и Щытхъузехь» зыфи­Iорэ цIэ лъапIэр фагъэшъошагъ.
Мэзаем и 20-м Нэхэе Хьазрэт ыныбжь илъэс 70–рэ мэхъу. ИщыIэныгъэ гъогу ежь зэреплъы­жьырэм тыкIэупчIагъ.
— Сянэ-сятэмэ куцIэу, гъэсэныгъэу къысатыгъэмкIэ сафэраз, — еIо ащ. — Интернатым шIэныгъэу къыщысатыгъэмкIэ кIэлэегъа­джэхэм сафэраз. СиIахьылмэ, сишъэогъумэ сигупшысэхэмкIэ къызэрэздырагъаштэрэм, ежьхэри ядунэееплъыкIэкIэ къызэрэздэгуа­щэхэрэмкIэ сафэраз.
— Адэ, сыд джыри узкIэхъо­псырэр? — теупчIыгъ.
— Адыгэ лъэпкъым хахъорэ зэгурыIоныгъэрэ иIэныр, адыгэ хэхэсхэр мыщ фэдизэу къэдгъэгъунэгъэ чIыгум къыщепсыхынхэр, зы цыпэ горэ щаубытыжьыныр, ар агъэлэжьэныр, зыми тыщымыгугъэу, тишъыпкъэу тшъхьэ ты­фэлэжьэжьыныр ары, — къыддэгуащэ ар игугъэхэмкIэ.
О силъэпкъ! УигъашIэ бай, унапэ дахэ, уишъуашэ къекIу, уихабзэ зафэ, уишхын къабзэ, ау сыда Дунэешхом удэмыхъугъ? Гъэр къызихьэкIэ, тегъэгушхо, тигупшысэмэ къахэплъэ, гугъапIэ къытеты, «сыда джыри тфэгъэхъэ­щтыр?» тэIо. Ти Тхьэ лъапIэ тэжъугъэлъытэ, уасэ фэтэжъу­гъэшI, тежъугъэлъэIуи тилъэIу къытфишIэн.
«Адыг — амал — акъыл» сэIо.
Псы — псэ — опсэу,
О тикъош, о ухэта? — сэупчIэ.
О тикъош, уадыга?
О тикъош, уакъылышIуа?
О тикъош, уамалышIуа?
Джа зэкIэмэ яджэуап сылъэхъу, сежэ…
Джары Нэхэе Хьазрэт игупшысэ зынэсырэр.
ИмэфэкIкIэ Хьазрэт тыфэгушIо, упчIэрэм джэуап ыгъотыжьэу хабзэшъ, ащи Тхьэм IуигъэкIэжьын.
Ныбджэгъухэр.