Советскэ дзэхэр Афганистан къызыращыжьыгъэхэ мафэр мэ­заем и 15-м хагъэунэфыкIыгъ. Поселкэу Тульскэм щыпсэурэ Хьэшхъуаныкъо Аскэр Кан­дагар ишъолъыр щыкIогъэ зэпэуцужьым хэлэжьагъ, а лъэхъа­ным механик-водителэу БТР-м исэу хьылъэхэр зезыщэщтыгъэ колоннэхэр пхырызыщыщтыгъэхэм ахэтыгъ. Хэгъэгум игъунап­къэхэм ашIокIэу зипшъэрылъхэр
зыгъэцэкIэгъэ дзэкIолIхэм яшIэжь мафэ ипэгъокIэу «Адыгэ макъэр» ащ IукIагъ, игукъэ­кIыжьхэр къыригъэIотагъэх.

ЩыIэныгъэм анахь тхьамыкIагъоу къыхэхъухьан ылъэкIыщтхэм заор ащыщ. Тикъэралыгъо ицIыфхэм ащ фэдэу апэкIэкIыгъэр макIэп. Илъэсибгъум ехъу­рэ кIогъэ Афганистан заом советскэ дзэкIолI, прапорщик ыкIи офицер мин 620-м ехъоу хэлэжьагъэхэм ащыщэу нэбгырэ 880-р Адыгеим икIыгъагъэх, 23-мэ къагъэзэжьыгъэп. Псаоу къэнагъэхэми, щымыIэжьхэми ацIэ пытэу та­рихъым хэхьагъ.
Еджэгъу ужым
ТигущыIэгъу Джэджэхьэблэ гурыт еджапIэр къызеухым Краснодар и ДОСААФ хьылъэзещэ авто­мобилым ыкIи бронетранспортерым яводителэу мэзих курсхэм защеджэм, ыныбжьыкIэ къыте­фэрэ дзэ къулыкъум Темыр Осетием икъалэу Орджоникидзе (джыдэдэм Владикавказ) 1981-рэ илъэсым мэлылъфэгъум и 6-м ащагъ.

— Сикъоджэгъу кIалэу Джарымэкъо Нурбый (Адам зэреджэщтыгъэхэр) сигъу­сагъ къулыкъум тызыщэIэм. ДОСААФ-м щыдгъотыгъэ шIэныгъэр лъэшэу нэужым къытшъхьэпагъ, теджэфэ БТР-60ПБ-р зэрэзэхэлъыр къызэрэтфаIуатэщтыгъэм имызакъоу, анахь пкъыгъо цIыкIум нэсэу зэпкъырытагъэхызэ нэрылъэгъу тфашIыщтыгъ. Ащ ыпэкIи сицIыкIугъом къыщегъэжьагъэу техникэм сыфэщагъэу щытыгъ, сIэ екIущтыгъ, — къыIуагъ Хьэшхъуаныкъо Аскэр.
ЗэныбджэгъуитIум якомендант зэрысыгъэ ВОЛГА-21-р зэкъутэм фашIыжьыгъагъ. Нэужым кIалэхэр къахигъэщыхэу дэгъоу къафыщытыгъ. Афган заом дзэ­къулыкъушIэхэм ащыщхэр ащэнхэ фаеу макъэ къазырагъэIуми, къыдигъэнэнхэ зэрилъэкIыщтыр къариIогъагъ.
— Ащ фэдэ амалыр дгъэфедагъэп, Адам Афганым щыхъурэ-щышIэрэр шIогъэшIэгъонэу, ынэхэмкIэ ымылъэгъумэ мыхъунэу уцугъ. Ар изакъоу згъэкIоныр сэри къезгъэкIугъэп, джащ лъыпытэу 1981-рэ илъэсым мэкъуогъу мазэм къа­лэу Кандагар къухьэлъатэмкIэ тызэпырадзыгъ, — къеIуатэ дзэкIолI-интернационалистым.
Я 70-рэ гвардейскэ хэушъхьафыкIыгъэ мотострелковэ бригадэм хэфэгъэ кIалэхэм зэу прививкэхэр ахалъхьагъэх, сыда пIомэ, заор зыщыкIорэ чIыпIэм зэпахырэ узхэу емынэр, тифыр къыщекIокIыщтыгъэх. Ежьхэм анэмыкIэу мыщ адыгэ кIэлабэ щыIагъ.
Апэрэ гукъэкIыжьхэр
— Зэу зэкIэми зэхэтшIагъэр пчэдыжьыпэм ты­зэмысэгъэ фэбэшхоу щыIэр ары. Шъолъырым итыгъэ псэупIэхэр мыжъо-етIэ зэхэлъым хэшIыкIыгъэ «ду­валхэмкIэ» къэшIыхьагъэ­хэу щытыгъ. Щэрыон ма­къэхэри дэгъоу зэхэтхыщтыгъэх, — къеIуатэ дзэ­кIолI-афганцэм.
Хьэшхъуаныкъо Аскэр игукъэкIыжьхэм пытэу къа­хэнагъ километрэ 300 — 400 фэдизкIэ пэчыжьэу щытыгъэ электростанциеу душманхэм зэхакъутагъэр агъэцэкIэжьынэу ябригадэ зэрэкIогъагъэр. Ащ
пае колоннэу агъэпсыгъэм тех­никэ 50 фэдиз хахьэщтыгъ: танкхэр, бронетранспортерхэр, лъэсы-
дзэм идзэ машинэхэр, «Уралхэр», ГАЗ-66. Тхьамафэм къыкIоцI афганскэ дзэкIолIхэр ягъусэхэу электростанциер зыпкъ рагъэуцожьи, гъогу къытехьа­жьыгъэх.

— Электроэнергиер бгъуитIуми ящыкIагъэу щытыгъ, ащ къыхэкIэу тызэрыкIо­рэ гъогур душманхэм ашIэзэ, тыбла­гъэ­кIыгъагъ. Ау къызытэгъэзэжьым ты­къа­дзыхьагъ. ДжабгъумкIэ гъогубгъум Iуты­гъэ унэжъ цIыкIум ахэр исыгъэх, адрэмкIэ километритIу фэдиз хъурэ къушъхьэ цэкIэ лъагэр машинитIоу ущызэдэхын умылъэкIынэу щытыгъ. А бгъу­зэм колоннэр дэхьагъэу, ащ хэтхэм Iашэу аIыгъыгъэ пстэумкIи щэрыоныр къызэIуахыгъ. Апэ бензо­возым къеохи, мэшIошхо къыкIани стыгъэ, ащ къыкIэлъыкIохэрэр къы­зэтеуцуагъэх. ТIоу ты­къызэрагощыгъэр командирым къы­зыгурэIом, IэпыIэгъу зэрэтищыкIагъэр авиацием фиIопщыгъ. Къухьэлъэтэштурмовикхэм яшIуагъэкIэ а чIыпIэм ты­къы­хэкIыжьынэу хъугъэ, стыгъэ машинэр лъа­гъэкIуати, колоннэр ежьэжьыгъ. Ау а зэпэуцужь хьылъэм нэбгырабэ щыхэ­кIодагъ ыкIи къыщауIагъ, — къеIуатэ Аскэр.
Тын лъапIэр къыкIэкIуагъ
А зэпэуцужьым къелыгъэхэр ягъогу техьажьыгъэхэу, Хьэшхъуаныкъор зэрысыгъэм ыпэ ит БТР-м икIо къызэрэщыкIагъэм гу лъатагъ. Рулым Iусыгъэ Энем щыщ кIалэм рациемкIэ къариIуагъ двигателитIум яз екIурэ пкъыгъом ащыщ къызэрэпызыгъэр.
— ДОСААФ-м тикIэлэегъэджагъэм ащ изэхэтыкIэ дэгъоу тигъэшIагъэу щытыгъ. Щэрыоным зыкъызщиIэтыгъэ чIыпIэм псынкIэу тикIыным фэшI а къутагъэр дэзгъэзыжьын зэрэфаер къыз­гурыIуагъ. Тыкъэмыуцоу, сэ къызгосыгъэ взводым икомандир лейтенантыр рулым IузгъэтIысхьи, люкым сыкъипкIыгъ. Щэрыоным сыпымылъэу БТР къутагъэм зытесыдзагъ, кIо пэтзэ проводыр пысшIэжьи, зэу икIон ригъэхъужьыгъ, — еIо Аскэр.
ТигущыIэгъу ишIуагъэкIэ колоннэр къызэтемыуцоу игъогу пидзэжьыгъ. ЛIы­гъэу къыхэфагъэм фэшI бгъэхалъхьэу «За отвагу» зыфиIорэр къыфагъэшъошагъ.
Хьэшхъуаныкъо Аскэр гъэшIэгъоныбэ къытфиIотагъ. Щэгъогогъурэ кIодыпIэ чIыпIэхэм ар арыфагъ. Фугас ыкIи лагъымэ къаохэм зэрысыгъэ машинэр ахэфагъ. Ахэм ащыщым ылъэкIэн щызэпиутыгъагъ.
Джащ фэдэу ежь къыхигъэщыгъэхэм ащыщ кIэлэ ныбжьыкIэр рулым Iусэу а машинэшхор къушъхьэ лъагэм ышъхьапэ, дисыгъэхэр къикIыхи, зэрэдифые­шъугъагъэр.
— УкъызеплъыхыкIэ, БТР-р — сырныч къэмланым, цIыфхэр — къамзэгухэм афэдэхэу цIыкIужъыехэу плъэгъущты­гъэх. Сыщымысэу, рулым сыIутэу ащ сыдэкIоегъагъ, сыда пIомэ а машинэр къызызэтеуцокIэ къефэхыным ищынагъо щы­Iэти, зэу укъипкIыжьын фэягъ. ТыныбжьыкIагъ, щынэ зыфаIорэр тшIэщтыгъэп, тлъэгъурэр зэкIэ тшIогъэшIэгъоныгъ, — игукъэкIыжьхэм ахэтэу къе­Iуатэ Аскэр.
Джащ тетэу илъэсрэ зэныбджэгъуитIур Афган заом хэтыгъэх, нэужым якъулыкъу туркмен къэлэ цIыкIоу Кизил Арват (джыдэм Сердар) щаухыгъ.
Ащ дэжьым плъыр-стырыгъом хэтыгъэ кIэлэ ныбжьыкIэхэу илъэс 19 нахь зымыныбжьыгъэхэм бэп къыгурыIощты­гъэр. А лъэхъаныр непэрэ щыIакIэм фэда­гъэп. Хьэшхъуаныкъор къызхэ­хъухьэгъэ лIэ­ужыр патриотизмэм илъэ­гапIэ диштэу апIугъэу щытыгъ. Къулыкъоу ахьырэр зыфэдэр кIэлэ ныб­жьыкIэхэм ашIэ­щтыгъ. Лъэпкъ зэфэ­шъхьафхэм зэгурыIоныгъэу ахэлъым ыгъэгушхощтыгъэх, япшъэрылъхэр зэ­рагъэцэкIэщтхэм пылъыгъэх.
Милицием щыпидзэжьыгъ
Дзэ къулыкъур къыухи Аскэр къызэ­кIожьым, Iоф зыщишIэщтым иупчIэ къэу­цугъ, милицием хэхьанэу рихъу­хьагъ. Джаущтэу къулыкъушIэныр ащ щыпи­дзэжьи, IофшIэн зэфэшъхьафхэр ыгъэцэкIагъэх. Мыекъопэ районым и Къэралыгъо автоинспекцие хэтэу подполковникэу Хьэшхъуаныкъор пенсием тIы­сыжьыгъэ. Унагъо ышIагъ, ишъхьэгъу­сэрэ ежьыррэ кIэлитIу зэдапIугъ, ахэри ящыIэныгъэ гъогу къыхахыгъэу рэкIох.
Iэшъынэ Сусан.