Мэзаем и 11-р — шIэныгъэм хэт бзылъфыгъэхэм я дунэе маф. ЗыцIэ чыжьэу Iугъэ зэлъашIэрэ
шIэныгъэлэжь бзылъфыгъэхэр адыгэ лъэпкъым иIэх. Ахэм ащыщых КIэрэщэ Зэйнаб, Бэчыжъ Лейлэ, НэмытIэкъо Розэ.

Непэрэ мафэхэр зытштэрэм, адыгэ бзылъфыгъэ цIэрыIоу шIэныгъэхэмкIэ Урысые академием инаучнэ IофышIэ шъхьаIэу мэлажьэ тарихъ шIэныгъэхэмкIэ кандидатэу Нэшъулъэщэ Наимэ. Ар Москва щэпсэу нахь мышIэми, бэрэ Адыгеим къэкIо, Iофтхьэбзэ зэфэшъхьафхэм ахэлажьэ. Ар тиушъхьагъоу шIэныгъэлэжь бзылъфыгъэм гущыIэгъу тыфэхъугъ.
— Наима, сэнаущыгъэ ин зы­хэлъ шIэныгъэлэжь бзылъфы­гъэхэм уащыщ. Пстэуми узэ­лъашIэ. Сыд фэдагъа шIэныгъэм ылъэныкъокIэ апэрэ лъэбэкъоу пшIыгъэхэр, унэрэ уятэрэ шIэныгъэлэжь цIэрыIуагъэх, а лъагъор ахэм къыхыуагъэхыгъа?
— Сянэрэ сятэрэ Адыгэ къэралыгъо университетым кIэлэегъаджэу Iутыгъэх. Сятэу Амин Нао ыкъор физикэмкIэ кафедрэм ипрофессорыгъ. Сянэу Розэ Юсуф ыпхъур урысыбзэмкIэ кафедрэм ипрофессорыгъ ыкIи илъэсыбэрэ ипэ­щагъ. Тысабыйзэ, сшыпхъоу Индирэрэ (ар филологие шIэныгъэхэмкIэ кандидат) сэррэ университетым тыщыпсэущтыгъ пIоми хъущт, илъэсыкIэ мэфэкIхэм яхэгъэунэфыкIын, къэгъэлъэгъон ыкIи литературнэ пчыхьэзэхахьэхэм тахэлажьэщтыгъ.
Сятэжъэу Нэшъулъэщэ Юсыф Къадыр ыкъом лъэшэу ынаIэ къыттетыгъ, педагогикэ шIэныгъэхэмкIэ кандидатыгъ, профессорыгъ, Адыгъэ къэралыгъо кIэлэегъэджэ институтым педагогикэмкIэ икафедрэ ипэщагъ. 1920-рэ илъэсхэм Москва апэу щеджэгъэ ныбжьыкIэхэм ясатыр хэтыгъ. Iэшъхьэмэфэ Даутэ игъу­сэу Адыгэ къэралыгъо кIэлэегъэджэ институтым (джы Адыгэ къэралыгъо университетым) икъызэIухын дэлэжьагъэ­мэ ащыщыгъ. Сятэжъ ригъэджагъэхэм ащыщхэр гурыт еджапIэмэ япащэ хъугъэх, профессорэуи къахэкIыгъэр макIэп. Лъытэныгъэ ин къыфашIыщтыгъ. Джы нэс ащ зэреджэхэрэр «адыгэ кIэлэегъа­джэхэм якIэлэегъадж».
Сятэжъ тицIыкIугъо къыгъэбаигъ. Нарт эпосыр къытфиIуатэщтыгъ, ащ хэтыгъэхэм нэIуасэ тафишIыщтыгъ, сурэтхэр ышIыщтыгъэх, пшысэжъхэр къытфиIуатэщтыгъэх. Саусэрыкъоу мыжъом къыхэкIы­гъэр, зиIашъхьэ нэфынэр къыщепсырэ Адыифыр тэзгъэшIагъэхэр сятэжъ, ар тигъусэу паркыр къэткIухьащтыгъ, краеведческэ музеим тыкIощтыгъ.
Сянэжъ-сятэжъхэр зычIэсыгъэхэ унэм охътабэ щыдгъакIощтыгъ. Ар «адыгэ Переделкинэр» пIоми хъущтыгъ. Адыгеим иусэкIо, тхэкIо цIэрыIохэр мыщ щыпсэущтыгъэх — Пэрэныкъо Мурат, Лъэустэн Юсыф, Жэнэ Къырымыз, мэкъэмэ усэу Тхьабысымэ Умар. Сэмэгу Гощнагъуи иIахьыл благъэхэм адэжь хьэкIапIэ къакIощтыгъ. Жэнэ Къырымызэ зыкIэтхэжьыгъэ тхылъхэу иусэхэр зыдэтхэри къытфэнэжьыгъэх. ШIэныгъэм тыпылъынэу тянэ-тятэхэм къытаIощтыгъэу къысфэIощтэп. Сыд фэдэ сэнэхьат къыхэтхыгъэми къыддырагъаштэщтыгъ. Ау унэм зы нэхъой горэ илъыгъ, цIыф гъэшIэгъонхэр щызэблэкIыщтыгъэх, ахэр зэрыгущыIэщтыгъэхэр, тызэджэгъэ тхылъхэм афэгъэхьыгъэ гупшысэхэр зыдатхэщтыгъэ дневник цIыкIухэр, ащ тянэ тыфигъэсэгъагъ – а зэпстэум ишIуагъэкIэ непэ къыхэсхыгъэ гъогум сытетэу сырэкIо.
— Адыгэ Iофыгъуабэмэ афэ­гъэхьыгъэу уиеплъыкIэхэр занкIэу къэоIох. Уитхыгъэхэр цIыфхэм ашIогъэшIэгъоных. УиеплъыкIэхэр зыми фэдэхэп, ахэр шъхьэихыгъэу къэоIох. Лъэпкъ Iофыгъо инхэм бзэ къызэрыкIокIэ гъэшIэгъонэу уакъытегущыIэшъу. Сыдэущтэу ар къыбдэхъура?
— СшIэрэп ар зэрэхъурэр, сызэгупшысэрэр сэтхыжьы. «Сиколонкэхэм» ыкIи социальнэ нэкIубгъохэм къарыстхэрэр Москва иобщественнэ транспорт сесыфэ къэсэугупшысых. Тарихъ тхы­гъэм изы сатырэу хъарзынэщым къыхэпхыжьырэм ушэтын псау пшIыным укIегъэгушIу.
Адыгэ культурэм ылъапсэ итыр намысымрэ шъхьэлъытэжьымрэ. Адыгэ культурэр шэн-хэбзэ къодыеу зэхэтэп, тарихъ лIэшIэгъухэм къахэкIыгъэ хыор. Тинасып къыхьыгъэу, дэхагъэр, акъылыгъэр, зекIокIэ тхыхьагъэр къызхэщырэ лъэпкъ шэныр непэ зэхэтэшIэ, тэлъэгъу. Тятэжъ пIашъэхэм дэхагъэм осэшхо фашIы­щтыгъ, аIэ зынэсыщтыгъэ пстэум ар халъхьан алъэкIыщтыгъ, Iашэм щыублагъэу шъуа­шэм нэсыжьэу, дышъэидэ хьалэмэтхэм, нарт таурыхъхэм къащегъэжьагъэу къэшъо зэкIужьхэм анэсэу. Каир, Иерусалим яадыгэ мамлюк султIанхэм мэщытэу, медрэсэу арагъэшIыгъэхэри тымыгъэшIэгъон тлъэкIырэп. Тлъапсэ зэрэпытэм ар къеушыхьаты ыкIи гушхуагъэ къытхелъхьэ.
— Адыгэ этносым фэгъэхьы­гъэу шIэныгъэр сыдэущтэу лъыкIотагъа, сыдэущтэу непэ ар зэригъашIэрэ ыкIи лъэпкъым инеущырэ мафэ сыд фэдэу къылъэгъурэ?
— Кавказым, адыгэ лъэпкъым гъогушхо къакIугъ. Дунэе тарихъышхом икубзыпIэ итхэу, античностым илъэхъан щыублагъэу лъэпкъым игугъу ашIызэ къыхьыгъ. Я XVI — XVII-рэ лIэшIэгъухэм генуэзцэхэм, нэмыцхэм, инджылызхэм, урыс зекIохэм, дзэ къулыкъушIыхэм, сатыушIыхэм адыгэхэр лъэшэу ашIогъэшIэгъоныгъ. Тыркуем, Осмэн пачъыхьагъум илъэхъан, щаугъоигъэ хъарзынэщхэм адыгэхэм афэгъэхьыгъэу бэ арытыр. Францием ихъарзынэщхэр джыри икъу фэдизэу аушэтыгъэхэп. Октябрьскэ революцием ыуж адыгэ еджагъэхэм ащыщ­хэр Истамбыл язэпырыкIыпIэу ащ икIыжьыгъагъэх. Адыгэ лъэпкъым итарихъ пылъ шIэныгъэлэжьхэм аушэтынэу бэ яIэр, а IофшIэныр илъэс пчъагъэхэм афэхъущт. А хъарзынэщхэм уащыгъозэным, Iоф адэпшIэшъуным, бэмэ зэлъамышIэрэр къыхэуутыным мэхьанэшхо иI.
ШIэныгъэхэмкIэ Урысые академием игупчэ ыкIи ишъолъыр институтхэм кавказ-адыгэ тарихъхэмкIэ академическэ еджапIэ ащызэхэщагъ. Советскэ лъэхъа­ным шIэныгъэм нахьыбэу щагъэфедэщтыгъэ къэтхыхьаныр ушэтынхэм къя­бэкIы, мылъку къэкIуапIэхэм якъыхэгъэ­щын, шIэныгъэлэжь ныбжьыкIэхэм ягъэ­хьазырын ахэм ащызэшIуахы. Мыщ фэдэ еджапIэхэм ахэхъо. ГущыIэм пае, тарихълэжьэу Анри Чедия итхылъэу «ТыгъэкъохьэпIэ Кавказыр я XVII — XIX-рэ лIэшIэгъухэм Осмэн пачъыхьэгъум иполитикэ зэрэхахьэщтыгъэр» зыфиIорэр шIэныгъэхэмкIэ Урысые академием тыгъэкъокIыпIэ лъэныкъомкIэ иинститут къыщыдагъэкIынэу агъэхьазыры. Тарихъ шIэныгъэхэмкIэ докторэу Илья Зайцевым гъэрекIо къыдигъэкIыгъэ тхылъым ишIуа­гъэкIэ, адыгэ тарихъым фэгъэхьыгъэу Нэгъумэ Шорэ иIэпэрытхыхэу арапыбзэкIэ, тюркыбзэкIэ ытхыгъэхэу джы нэс амышIэщтыгъэхэр шIэныгъэм хэхьагъэх.
— Краснодар краим и Адыгэ Хасэ, Адыгеим ибзылъфыгъэхэм я Союз, Адыгэ Республикэм ыкIи Пшызэ шъолъыр ащыпсэурэ быслъымэнхэм я ДиндэлэжьапIэ зэхащэрэ Iофтхьабзэхэм чанэу уахэлажьэ. Гущы­Iэм пае, адыгэ тарихъым ыкIи культурэм адыгэ бзылъфыгъэм чIыпIэу щиубытырэм фэгъэ­хьыгъэ лекцие щылэ мазэм зэхэпщагъ. Ар Лъэпкъ музеим щыкIуагъ. Джырэ этносым, лъэпкъым ипсэукIэ къыхэхыгъэу сыда шIэныгъэм ыушэтырэр, зэхифырэр?
— Адыгеим ибзылъфыгъэхэм я Союзрэ ащ ипащэу Вэрэкъо Хьалимэтрэ бэ
мышIэу нэIуасэ сафэхъугъ. Мы организацием кIуачIэ хэлъ ыкIи тапэкIэ гъэхъэ­гъэшIухэр ышIынхэу сыхаплъэ. Зэщы­гъор, IэхъотегъэкIыр щагъэзые, гумэкIыгъо Iофыгъохэр къаIэтых. ТапэкIи садэлэжьэнэу симурад.
Адыгэ бзылъфыгъэм ипсэукIэ фэгъэ­хьыгъэ Iофыгъуабэхэр шIэныгъэлэжьхэм къаIэтых. Илъэси 100-кIэ узэкIэIэбэжьмэ адыгэ бзылъфыгъэр зыфэдагъэм, ар унагъом зэрэщапIущтыгъэм тыщыгъуаз — пщэрыхьаным, дэн-бзэным, хэдыкIыным, хьакIэ пэгъокIыным, унагъом исхэм тэрэзэу къадекIокIыным ар фагъасэ­щтыгъ. Шъхьэзакъоу къызынэрэм, ишъхьэгъусэ зыхэкIыжьырэм, чIэнагъэ зыфэхъурэм ыгу ихъыкIыщтыгъэм, мыщ фэдэ къиныгъохэм къазэрэхэкIыжьыщтыгъэм икъоу тащыгъуазэп. Ау джырэ шIэныгъэм бэ зэхифырэр. ГущыIэм пае, этнографэу Текуй Мадинэ къытхыжьыхэрэмкIэ, блэкIыгъэ лIэшIэгъухэм адыгэ бзылъфыгъэм изытетыгъэр нэм къыкIегъэуцо — зиIажэщтыгъэ нахь мышIэми, ишэн зэфэшъхьафэу къыгъэлъагъощтыгъ, зэхашIэхэр ыгу щызэпэуцущтыгъэх…
Адыгэ тарихъым гъэшIэгъонэу дэлажьэхэрэм ащыщ Хъоткъо Самир. Ащ къызэриушыхьатырэмкIэ, адыгэ зэшъхьэгъусэхэм сурэт зытырарагъэхы зыхъу­гъэр я ХХ-рэ лIэшIэгъум икъежьапI ныIэп. ЛъэхъаныкIэхэм къыздахьырэ зэхъокIыныгъэхэм ар ятамыгъэу щытыгъ.

Вэрэкъо Хьалимэт – Адыгеим ибзылъфыгъэхэм я Союз итхьамат:

- Бзылъфыгъэмэ я Союз шIэныгъэлэжьмэ яIофшIэн осэшхо фешIы. Iофыгъоу къэтIэтырэм шIэныгъэ лъапсэу иIэр зыбгъэфедэрэм хэукъоныгъэ уимыгъэшIэу Iофым изытет дэдэр пIэкIэлъэу удэлажьэ, кIуачIэ къыуеты, цIыфхэмкIэ нахь гурыIогъошIу мэхъу. УпчIэу къэуцухэрэр хэбзэ IофышIэхэм нахь IупкIэу япхьылIэн олъэкIы. Гуманитар ушэтынхэмкIэ Адыгэ республикэ институтым иIофышIэхэр бэрэ упчIэжьэгъу тэшIых, зэхатщэрэ Iофтхьабзэхэм ягъэхьазырын, ярегъэкIокIын къыхэлажьэх. Бзылъфыгъэ шIэныгъэлэжьхэу гъэхъэгъэшIу зиIэхэм, Нэшъулъэщэ Наимэ фэдэхэм, тигопэ дэдэу тадэлажьэ, тарэгушхо. Наимэ джырэблагъэ зэIукIэгъу дытиIагъ. Адыгэ бзылъфыгъэмэ яшэн-хабзэхэм лъапсэу яIэр, тымышIэрэ гъэшIэгъоныбэ къытфызэIуихыгъ. Зы зэIукIэгъур ашIомакIэу, тибзылъфыгъэхэр Нэшъулъэщэ Наимэ джыри зыIуагъакIэмэ ашIоигъоу  къыкIэлъэIугъэх, ежьыми гугъапIэ къытитыгъ.

МэщылIэ Руслъан – Краснодар краим и Адыгэ Хасэ итхьамат:- ШIэныгъэхэмкIэ Урысые Академием цивилизационнэ ыкIи шъолъыр ушэтынхэмкIэ и Гупчэ инаучнэ IофышIэ шъхьаIэу, тарихъ шIэныгъэхэмкIэ кандидатэу, Москва и Правительствэ лъэпкъ IофхэмкIэ и Совет иушэтакIоу Нэшъулъэщэ Наимэ Краснодар краим и Адыгэ Хасэ илъэсищ хъугъэу  дэлажьэ. Мы илъэсхэм зэIукIэ, Iэнэ хъурэе пчъагъэхэр Мыекъуапи, Краснодари ащыкIуагъэх, онлайн – конференциехэр къалэу Краснодар истудентхэм апае зэхэтщагъэх. Адыгэ шIушIэным ихабзэхэм, адыгэ унагъом изэхэтыкIэ, адыгэхэм ислъам диныр алэжьы зэрэхъугъэм итарихъ, хьадж гъогухэм, адыгэ ефэндыхэм, адыгэ бзылъфыгъэм иIэдэбыгъэ, идэхагъэ ахэр афэгъэхьыгъагъэх. Краснодар краим и Адыгэ Хасэ ихъытыу нэкIубгъохэм ахэр арытых. Мы зэIукIэгъухэм ахэлэжьэрэ ныбжьыкIэхэм Наимэ упчIэхэр фагъазэщтыгъэх. Краснодар щеджэрэ студентхэм Нэшъулъэщэ Наимэ идесэхэр, икурсхэр зэрашIогъэшIэгъонхэр сыдигъокIи дгъэунэфыщтыгъ. Наимэ ныбжьыкIэхэр зэдэгущыIэгъум къыхещэх, тарихъым, культурэм афэгъэхьыгъэ шIэныгъэу яIэхэр къызэIуахын алъэкIы. Тигуапэу шIэныгъэлэжьым тыдэлажьэ. НыбжьыкIэхэм шIэныгъэ икъухэр агъотынымкIэ ишIогъэшхо къызэригъакIорэмкIэ лъэшэу тыфэраз.

— Публицистэу, общественнэ IофышIэшхоу Кусэ-Цухъо Сульетэ этноконфессиональнэ ушэтынхэм афэгъэзэгъэ Гупчэ Москва щызэхищэгъагъ. Ти­еплъыкIэхэм, тишэн-хабзэхэм, титарихъ афэгъэхьыгъэу гъэшIэгъоныбэ ащ къыриIотыкIыщтыгъ.
— Десэ гъэшIэгъонхэр къытфыщинэнхэу охътэ кIэкIкIэ ар тилъэхъан къыхэхьагъэ фэдагъ. Ащ ыIогъагъэр сыгу къэ­кIыжьы: «Глобализацием ижьыбгъэ тытыримылъэсыкIыным пае, тилъхъонч пытэу зыхэдгъэнэн фае». Гупшысэ зэфэшъхьафхэр ащ уегъэшIых. Гъэнэфагъэу ащ фэдэ «лъхъонч» зыгъотырэмэ алъап­сэхэр къаухъумэщтых ыкIи пытэу алъэ тетхэу ыпэкIэ лъыкIотэщтых.
— Адэ, адыгэ ныбжьыкIэхэр шIэныгъэм фэщагъэха? ШIэныгъэм илъагъо къыхэзыххэрэр щыIэха?
— ШIэныгъэм сыдигъокIи бэп фэщагъэ хъурэр. Апшъэрэ еджапIэр къэзыухырэ пэпчъ аспирантурэм зэрэмыкIорэр бгъэ­шIэгъонэу щытэп. Зэрэ дунаеу ары зэрэщыхъурэр. Ау апшъэрэ еджэпIэ дэгъум студент пэпчъ ушэтын IофшIэнымкIэ амалышIухэр къыреты. Ащ щигъотырэ шIэныгъэр лъэныкъуабэхэм —къэралыгъо IофшIэным щыублагъэу унэе бизнесым изэхэщэн нэсыжьэу — къащышъхьапэн ылъэкIыщт. Арышъ, зыще­джэхэрэ апшъэрэ еджапIэхэм къатырэ амалхэр ныбжьыкIэхэм агъэфедэнхэу, шIэныгъэ проектхэм Iоф адашIэнэу, конференциехэм, сэнэхьат семинархэм ахэлэжьэнхэу сыкъяджэ.
ШIэныгъэм гъэхъэгъэшIухэр щызышIын зылъэкIыщт ныбжьыкIэхэр бэу сэшIэх. Ахэм медицинэр, тарихъыр, юриспруденциер, техническэ шIэныгъэхэр къыхахыгъэхэу Москва иапшъэрэ еджэпIэ анахь дэгъухэм ыкIи иакадемическэ институтхэм ащеджэх. Экономическэ шIэныгъэ­хэмкIэ докторэу Къэрэмырзэ Ренат Бэрэсбый ыкъом бэмышIэу Москва нэIуасэ сыщыфэхъугъ. ШIэныгъэхэмкIэ Урысые академием Африкэм и Институтэу хэтым докторскэр къызщегъэ­шъыпкъэжьым илъэс 30-м ехъу ыныбжьыгъэр. Джащ фэдэу сиIофшIэгъу ныбжьыкIэхэм ащыщ бэмышIэу Рим иуниверситет иаспирантурэ чIэхьагъ. Джыри зы нэбгырэ Кельн иуниверситет цашIэу щеджэ. Арышъ, гъунапкъэхэр нахь зэIухыгъэ мэхъух.
Лабораториехэм къащызэIуахырэ шъэ­фэу, хъарзынэщ сапэр зытелъ горэу шIэныгъэр ахэм къащыхъурэп. Шъып­къэр пIощтмэ, шIэныгъэр творчествэ шъып­къэу щыт, гукъэкIхэмкIэ узэхъожьыным, бэшIагъэу къыхагъэщыгъэм нэмыкIынэкIэ уеплъыжьыным ащ уфегъасэ, гъэхъэгъэ инхэм якъэкIуапI.
Тэу Замир.