Урысые шIэныгъэм и Мафэ ыкIи мы мэфэкIым гуманитар ушэтынхэмкIэ Адыгэ республикэ институтыр шIэныгъэмрэ технологиякIэхэмрэ яилъэсипшI проект зэрэхэлажьэрэм афэгъэхьыгъэу Iэнэ хъурае ащ щызэхащагъ.

«АРИГИ: новое поколение, новые горизонты. Этнонаука будущего» зыфи­Iорэ темэр ары ащ зыщытегущыIагъэхэр. Институтым ишIэныгъэлэжь нахьыжъхэу гъэхъагъэ зиIэхэр ыкIи наукэм апэрэ лъэбэкъухэр щызыдзырэ ныбжьыкIэхэр, еджэпIэшхохэм якIэлэегъэджэ-шIэныгъэ­лэжьхэр, аспирантхэр, студентхэр ащ хэлэжьагъэх.
Iэнэ хъураер шIуфэс псалъэкIэ къызэIуихыгъ философие шIэныгъэхэмкIэ докторэу, институтым ипащэу ЛIыIужъу Адам.
— Урысые шIэныгъэм и Мафэу мэзаем и 8-м хагъэунэфыкIырэм сыдигъуи наукэмкIэ шIэгъэн фэе Iофыбэм уакъыфещэ, — къы­Iуагъ Адам. – Ащ елъытыгъэу, тэри непэ тызэхэгущыIэжьыщт, тызэнэкъо­къущт, наукэм тапэкIэ къырыкIощтым тызэдегупшысэщт. Дунаим хъугъэ-шIэгъэ зэфэшъхьафыбэ щыIэныгъэ лъэныкъуабэмкIэ пхырэкIы. Наукэм илъагъо ахэм зыкIэ ащыщ. Искусственнэ интеллектыр щыIэ хъугъэ, тхылъеджэ­хэм япчъагъэ къыщэкIэ, тха­кIохэр ыкIи шIэныгъэлэжьхэр блогер хъугъэх. ТызгъэгумэкIырэр наукэм тапэкIэ къырыкIощтыр ары. ЗэкIэ тиIоф­шIэнкIэ зэфэтхьысыжьызэ, шIыкIэ-амал тэрэзхэр къэгъотыгъэнхэ фае. Искусственнэ интеллектым усэныр, гупшысэныр, тхэнхэр ыгъэцэкIэщтых. Тэри, технологиякIэхэм яшIуагъэкIэ, наукэм щыхъурэ— щышIэрэр къыдэлъытагъэу, этносым епхыгъэу тшIэщтым егуп­шысэгъэн фае, ар пшъэрылъ къинми. Ары, охътакIэм мурад ыкIи пшъэрылъ инхэр зыфешIыжьых. Ау джыри зэкIэ зэхэфыгъапэу, Iоф­шIэкIэ шапхъэхэр ащкIэ гъэнэфа­гъэхэу щытхэп. Анахьэу шIэныгъэлэжь ныбжьыкIэхэм яшъыпкъэу механизмакIэхэм хэшIыкI афыряIэу хъуным зытырагъэпсыхьан фае.
Философие ыкIи социологие шIэныгъэхэмкIэ докторэу, институтым иотдел ишIэныгъэ IофышIэ шъхьаIэу Хьанэхъу Руслъан апэрэ гущыIэр ратыгъ.

— ЩыIэныгъэр нэгъэупIэпIэгъу­кIэ шIыкIэ-амалыкIэхэм зэрафакIорэр, кIэр сыдигъуи гумэкI горэм зэрепхыгъэр хэти ешIэ. ГущыIэм пае, компьютерхэм тякIуныр, тясэныр хэти ышIагъэп, джы жъи, кIи ар мары агъэ­федэ. Ащ фэд, искусственнэ интеллектэу къытте­кIуатэрэри, — къыIуагъ Р. Хьанэхъум. — А зэкIэми гуетыныгъэ-шъыпкъагъэ, шIэныгъэ-гурышэ лъэш цIыфым къыпкъырыкIэу ящыкIагъ; гур, псэр зытегъэпсыхьэгъэ анахь Iоф къинри, удэлажьэмэ, лъыкIотэщт.
Философие шIэныгъэхэмкIэ докторэу, институтым философиемрэ социологиемрэкIэ иотдел ишIэныгъэ IофышIэ шъхьаIэу Шъаукъо Асфар IофыгъуакIэмкIэ ишIошI-еплъыкIэхэр къыриIотыкIы­гъэх. ТапэкIэ фэмыдэу, анахьэу охътакIэм илъэхъан дунэе цивилизацием щыщ зыпшIыныр лъэшэу ищыкIагъэу кIигъэтхъыгъ. АщкIэ анахь IэубытыпIэшIур шIэныгъэ куухэр ары.
Iэнэ хъураем хэлэжьагъ ыкIи къыщыгущыIагъ филологие шIэныгъэхэмкIэ докторэу, институтым фольклорымкIэ иотдел ишIэныгъэ IофышIэ шъхьаIэу Къуекъо Асфар. «Iоф мыублэм блэ хэс» зэраIорэр гум къыгъэкIэу ар къэгущы­Iагъ.

— Адыгэ философиемкIэ сыкъи­кIыщт. Мифологиер, философиер пытэу зэпхыгъэх. Адыгэ философиер зыми нахь хъыбэеп, гупшысэшхо хэлъ, — къыIуагъ Асфар.
«Уижъ ыIорэр шIэ, уикIэ ышIырэр шхы» зыфиIорэм имэхьанэ кIигъэ­тхъыгъ ыкIи адыгабзэм изэгъэшIэн, нартхэм ятемэ ныбжьыкIэхэм лъагъэкIотэным хэти илъэкI хилъхьаныр игъоу ылъэ­гъугъ. «Нахьыжъ зыдэщыIэм гупшысэ щыI», — ыIуагъ Асфар. УзгъэгумэкIэу, пшIоIофэу уздэлэжьэрэ Iофыр зэрэлъы­кIотэщтыр ащ къыхигъэщыгъ.
Джащ фэдэу узщыгугъын ныбжьыкIэхэр зэрэтиIэхэр, ахэм гукIочIэпкъ пытэ зэряIэр зэригуапэр Асфар къы­Iуагъ, арышъ, щэч хэлъэп, охътакIэми иIофыгъуакIэхэр зэшIохыгъэ хъущтых нахьы­шIум тетэу. Адыгэ хабзэр ащкIэ анахь узгъэгъозэщтэу, улъызгъэкIотэщтэу, узэзгъэкIущтэу ылъытагъ, мэфэкIымкIэ Iэнэ хъураем хэлажьэхэрэм къафэгу­шIуагъ.
ГущыIэр лъигъэкIотагъ филологие шIэныгъэхэмкIэ кандидатэу, фольклорымкIэ отделым инаучнэ IофышIэ шъхьа­Iэу Нэгэрэкъо Казбек. IорIуатэмрэ IорIотэзехьэмрэ зэрэзэхъулIэхэрэм, шIэныгъэ кIэпсэ цыпэр зэ къызыпIэ­кIахьэкIэ, узIэпищэу узэрэлъыкIуатэрэр къыIуагъ. КъэIотэкIо дэгъум уимурад къызэрэпфигъэпсынкIэрэр, къыIуатэрэм хэлъ гупшысэр игъорыгъоу къыпхахьэзэ, гупшысэ кIапсэр зэрэпкъудыирэр къыхигъэщыгъ. Угу факIоу, пшIоигъоу пшIэрэ Iофым узэрэлъигъэкIуатэрэр, сыдымкIи, сыдигъуи уицыхьэ зытелъыжьын зэрэфаер къыIуагъ.
Гуманитар ушэтынхэмкIэ Адыгэ рес­публикэ институтым тарихъымкIэ инаучнэ IофышIэу Барцо Рустам лIэкъо къэбархэм яхьылIэгъэ къиIотыкIыныр къышIыгъ, уилъэпкъ лъапсэ пшIэныр гупшысакIэм ыкIи лъэпкъ шэн-хабзэм уафэзыпIоу зэрэщытыр кIэкIэу къыIо­тагъ, щысэхэр къыхьыгъ; плъапсэ бгъэунэфызэ, уигъэсэныгъэ зэрэхэбгъахъорэр, патриот узэрэхъурэр къыриIотыкIыгъ.
Джащ фэдэу Iэнэ хъураем хэлэжьагъэ пэпчъ зэфэхьысыжь кIэкI дэгъухэр къа­шIыгъ. Ахэлъ тиныбжьыкIэхэм теубытагъэ ыкIи шIэныгъэ лъапсэ зиIэ еплъыкIэ-шIошIхэр яIэх, тапэкIи яамалхэми нахь ахагъэхъощт. ОхътакIэм, псаухэмэ, уасэ зиIэ лъэбэкъу пытэхэр щашIынхэм игугъапIэ щыI; ахэм ашъхьащытыщтых акъыл-губзыгъагъэр зыхэгощэгъэ на­хьыжъхэр. Арышъ, узфырикъужьэу, «узэдеIэжьмэ, къушъхьэри бгъэкощын плъэкIыщт».
Iэнэ хъураер шIуагъэ къытэу лэжьагъэ: шIэгъэн фэе IофыкIэу къапыщылъым­кIэ анэIу гъэзэгъагъэ, аузэ, игъорыгъоу япшъэрылъыкIэ фэкIощтых.
Мамырыкъо Нуриет.