Лъэпкъ Iэпэщысэхэм яшIын пылъ IэпэIасэу ЛIышэ Ахьмэд Джамбэчые щэпсэу. Пхъэм хишIыкIырэ пкъыгъохэр дунэе искусствэм илъэгапIэхэм алъэIэсых. Лъэпкъ музыкальнэ Iэмэ-псымэу пхъэкIычыр «матрешкэм» фэдэу зэришIыгъэр дунэе хъытыум щытлъэгъугъ ыкIи дгъэшIэгъон икъугъ. «ПхъэкIычашкэр» — джары ащ зэреджагъэр IэпэIасэр. Ахьмэд ишIэныгъэхэр ныбжьыкIэхэм аIэкIигъэхьаным фэхьазыр.
IэпэIасэм ихьэкIагъ «Адыгэ макъэр».

ИIэпэщысэхэр зыщишIырэ кIыщым тычIищагъ. Пхъэ сапэр мэкIайхэм Iу­жъоу ателъ IэпэIасэр бэрэ мыщ зэрэщылажьэрэм ишыхьатэу. Пхъэ бэщхэр дэпкъым кIэшIагъэх, пхъэ упсэфэ хъураехэр джэхашъом алырэгъоу телъых, кушъэ ыкIи Iэнэ лъэкъо ныкъошIхэр мэкIаим егъэкIугъэх. Ахьмэд иIэпэIэсэныгъэ цIыфхэм зэлъашIагъэу зекIохэр ыдэжь къакIохэзэ пхъэм хишIыкIыгъэ пкъыгъо гъэшIэгъонхэр ящагу дагъэуцонхэу е шIухьафтынэу аратынхэу ащэфых. Ащ къызэриIуагъэмкIэ, чъыг лъэпкъхэу кIаир, чъыгаер, акацэр, хэшъаер егъэфедэх.

— Ахьмэд, сыдэущтэу пхъэшIэным укъыфэкIуагъа? Сыд фэдэ сэнэхьата узфеджагъэр?
— СурэтышI-декоратор сэнэхьатыр зэзгъэгъотыгъ, сызщеджэгъэ къалэу Таганрог дэт мебелышI комбинатым илъэ­сыбэрэ сыщылэжьагъ. Я 90-рэ илъэсхэм IофшIапIэр зызэфашIыжьым, сикъуаджэ къэзгъэзэжьыгъ. Красногвардейскэ районым ит мастерской цIыкIу горэм сурэтышIэу сыIухьагъ. Ащ дакIоу сувенир цIыкIухэр сшIынэу сыублагъ. Сиапэрэ IэшIагъэу пхъэкIычыр цIыфхэм зэлъа­шIагъ. А лъэхъаным соми 10 зыосэгъэ IэшIагъэхэр сомэ мин уасэкIэ сщэгъа­гъэх. Джащ къыщыублагъэу пхъэм сыдэла­жьэмэ, сиунагъо зэрэзгъэшхэн слъэкIыщтыр къызгурыIуагъ.
— Шъуиунагъо пхъашIэхэр хэтыгъэха?
— Сятэжъэу Къасполэт пхъэшIэ IэпэIэсагъэу, шыкIэпщынашIэу игугъу къа­шIыжьы, ащ фэдэ сыхъугъ. Пхъэм идэлэжьэн къыздэхъугъэу сэлъытэ. СиныбжьыкIэгъум къыздэсштагъэу, силъэпкъ епхыгъэ пстэуми сагъэгумэкIы. Пхъэр адыгэ щыIакIэм итарихъ лъапсэу щыт. Ащ хэшIыкIыгъэ пкъыгъохэр бэу агъэфедэщтыгъэх. Ащ псэ хэлъэу адыгэмэ аIощтыгъ.
— ОркIэ пхъэ искусствэр сыд фэда?

— Пхъэ искусствэр ины, шъуамбгъо. Ар IэпэIэсэныгъ, дэхагъ, лъэгъуныгъ. Эстетикэр — ар шэн-зекIуакI, хабзэ, гъэ­псыкI. Лъэпкъ пэпчъ ежь ихабзэ иI, ар пхъашIэм ымыукъоу, лъэпкъ тхып­хъэр химыгъэкIуадэу пхъэшIэн фае.
— Сыда пхъэм хэпшIыкIхэрэр?
— Адыгэ Iанэр, кушъэр, пхъэкIычыр, шыкIэпщынэр, пхъуантэр, унагъом ищыкIэгъэ хьакъу-шыкъухэр ыкIи нэмыкI пкъыгъохэр пхъэм хэсэшIыкIых.
— Сыд фэдэ пкъыгъор ара зишIын анахь хьылъэр?
— Адыгэ кушъэр ары. Ащ шIуагъэу пылъыр адыгэмэ зэлъашIэ. Унагъом къихъухьэрэ сабыир мыщ хаппхэмэ, зэрэгупсэфыщтым щэч хэлъэп. Лъэпкъ тхыпхъэ гъэнэфагъэхэр кушъэм тесэлъхьэ. Сикушъэ шIыгъэхэм зы хэушъхьафыкIыгъэ нэшанэ яI — зэ зыбгъэхъыекIэ, унэмысэу 18-рэ зегъэхъые.
— ПхъэкIычым ишIыкIэ къытфэIуатэба.
— ПхъэкIычыр къужъ чъыгым, кIаим, бзыфым, хэшъаем, нэмыкIхэм ахэсэшIыкIы. Ар пхъэ пIокIэ упсыгъэ цIыкIу заулэ мэхъу, шъокIэ зэтепхагъ. Зы пхъэкIычыр пхъэ пIокIэ заулэ хъун ылъэкIыщт. Пэсэрэ лъэхъаным къыщегъэжьагъэу пхъэ­кIычымкIэ шыкIэпщынэм, къамылым адежъыух. Пщынэр адыгэмэ яIэ зэхъум, пхъэкIычыр нахьыбэрэ агъэфедэу ауб­лагъ. Непэрэ мафэм музыкальнэ Iэмэ-псымэр цIыфхэм бэу ащэфы.
— Лъэпкъым пхъэкIычыр сыдигъуа иIэ зыхъугъэр?

— Адыгэ мэкъэмэ Iэмэ-псымэмэ ягугъу апэу зыхэдгъуатэрэр Нарт къэбархэр ары. «Нарт Ащэмэз къамылымрэ пхъэкIычэмрэ къызэрэхихыгъэр» зыфиIоу ХьадэгъэлIэ Аскэр ытхыгъэм IупкIэу къыщеIуатэ Нарт Ащэмэз къамылымрэ пхъэкIычымрэ ышIынхэу зэрэхъугъэр, ащ гулъытэ лъапсэу фэхъугъэр, пхъэ лъэпкъэу зыхишIыкIыгъэр, шIыкIэ-хэкIыпIэу ыгъэфедагъэр.
— Дунэе хъытыум щытлъэ­гъугъ, пхъэкIыч «матрешкэ» пшIыгъэу. Ар сыдым угу къы­гъэкIыгъа?
— Адыгэ лъэпкъым итарихъ ехьылIэгъэ IэшIагъэхэр щыIэныгъэм къып­къырэкIых. IэпэIасэ пэпчъ пхъэм хишIыкIыщт пкъыгъом егупшысэзэ, пхъэ лъэп­къэу ыгъэфедэщтыр къыхехы. Нартмэ япхъэкIычэ метрэм ехъу иинагъэу сшIы­гъэу сиI, ар зекIохэм лъэшэу ашIогъэшIэгъон. Урысмэ «матрешкэ» яIэмэ, сыда тэ адыгэхэм «пхъэкIычашкэ» зыкIытимыIэн фаер сIуи, сигукъэкI сшIыгъэ. Анахь пхъэкIычышхом сантиметрэ 50 икIы­хьагъ, ащ кIыкIэлъыкIорэм — 25-рэ, ящэнэрэм — 12,5-рэ, анахь цIыкIур — сантиметри 6 мэхъу. Ахэр: ныжъыр, пхъур, пхъорэлъфыр, пхъорэлъфым ыпхъур. IэшIагъэм мэхьанэ куу хэс­лъхьагъ. Унагъом илIэ­ужхэм язэпхыныгъэ пытэ къырызгъэлъэ­гъуагъ.
— Адыгэ лъэпкъ IэшIагъэм ибаиныгъэ ухъумэгъэнымкIэ ыкIи хэгъэхъогъэнымкIэ илъэсипшI пчъагъэхэм гъэпсэф уимыIэу удэ­лажьэ. Фэдз щыублагъэу хы ШIуцIэ Iушъо Шапсыгъэм нэсыжьэу уиIэшIагъэхэр агъэфедэ.
— СиIэшIагъэхэр Тыркуеми, Иорданиеми анэсыгъэх. ЕтIани сызэрыгу­шхорэмэ ащыщ Иорданием ипщэу Али Бин Аль Хусейн сикушъэ шIыгъэ шIухьафтынэу зэрэратыгъэр.
— УиIэшIагъэ лIэужыкIэм еогъашIа?
— Кавказым ыкIи Адыгеим ащызэхащэрэ фестивальхэм, ермэлыкъхэм ыкIи нэмыкI Iофтхьабзэм сахэлажьэ. Лъэпкъ IэшIагъэхэр къэухъумэгъэнхэм ыкIи ахэр лIэужыкIэм нэгъэсыжьыгъэнхэм сыпылъ. Ау ыгукIэ фаблэу пхъэм дэлэжьэн гу­хэлъ зиIэ ныбжьыкIэ джыри къысихьылIагъэп. Сикъорэлъфэу Анзаур пхъэшIэныр шIогъэшIэгъон хъугъэшъ сэгушIо, семызэщэу сыдэлажьэ.
— Лъэпкъ IэпэщысэхэмкIэ цехым ипащэу Боджэкъо Бэлэ кIэщакIо зыфэхъугъэ IэпэIасэмэ я Гупчэ ори ухэлажьэ.
— IэпэIасэмэ я Унэ лъэшэу тищыкIэгъагъ, ар лъэныкъо зэфэшъхьафхэмкIэ мэлажьэ. Егъэджэн сыхьатхэр гъэшIэгъо­нэу ныбжьыкIэхэм афызэхэтэщэх. Культурнэ кIэным уасэ фашIынымкIэ егъэджэн десэхэм мэхьанэшхо яIэу сэлъытэ. Адыгэ лъэпкъ Iэпэщысэхэм якъэухъумэн ыкIи яхэгъэхъон егъэджэнхэр тегъэ­псыхьагъэх. Пэсэрэ адыгэхэм яIэшIагъэ­хэр цIыфхэм алъыдгъэIэсыжьыным тыпылъ. Лъэпкъыр, республикэр дунаим нахьышIоу щашIэнхэм Гупчэр фэлажьэ.
— Къоджэ пчэгум кIыщ къыщызэIупхыгъ…
— ЕгъэшIэрэ къоджэ тучанэу тиIагъэр ащэжьы зэхъум, къэсщэфыжьыгъ. СиIоф­шIэн лъызгъэкIотэным ыкIи кIыщым гъэ­цэкIэжьынхэр есшIылIэнхэм афэшI социальнэ IэпыIэгъу сищыкIагъ, ащкIэ къэралыгъом ишIуагъэ къысигъэкIыным лъэшэу сыщэгугъы, тхьапэхэри згъэхьазырыгъэх. КIыщым пхъэшIэ ныбжьыкIэхэр щезгъэ­джэнхэу гухэлъ сиI.
— НыбжьыкIэхэу пхъэшIэныр зышIогъэшIэгъонхэм сыда къяпIощтыр?
— Лъэпкъ шэн-хабзэр, тарихъыр цIыфым ибаиныгъэ шъхьаIэх. ЩыIэныгъэр лъыкIуатэ къэс лIэужыкIэм икультурнэ кIэн шIогъэшIэгъонэу нэIуасэ фэхъу. Непэ ныбжьыкIэхэу пхъэшIэным фежьагъэхэм щэIэныгъэ къызхарэгъаф. Адыгэ Iэпэщысэм искусствэм идунай хищэщтых.
— Сыд фэдэ IэшIагъа уздэлэжьэнэу бгъэнафэрэр?
— Джырэ уахътэм пхъэкIыч 50-м яшIын сыдэлажьэ. ТапэкIэ адыгэ къухьэу ижъыкIэ щыIагъэм фэдэ сшIынэу исхъу­хьагъ. Ар хьалэмэтэу шIыгъагъэу тарихъ тхылъхэм къахэзгъотагъ. Францием дэт музеим адыгэ къухьэм имакет чIэтэу къысаIуагъэшъ, джащ тешIыкIыгъэу, къу­хьапэм пчэнышъхьэрэ бжъэкъуитIурэ тетэу, пэпцIэ къэгъэщыгъэу сшIынэу си­гухэлъ.
— ЛIэужыкIэм пхъэр шIогъэшIэгъон хъуным фэшI сыда тшIэн фаер?
— Лъэпкъ IэпэIасэхэм яджэмакъэ къызэхахэу, лъэпкъ Iэмэ-псымэхэм яшIын еджапIэхэм зачIалъхьэкIэ, лъэпкъ сэнаущыгъэхэм зыкъызэраIэтыжьыщтым щэч хэлъэп. ПхъэшIэ IэпэIасэхэр нахьыбэ хъущтых. ЦIыф пэпчъ сэнаущыгъэ горэ хэлъ, ар къэбгъэущын фае. Адыгэхэр къэзыгъэдахэрэр тиIэшIагъ, лъэпкъым зыгорэ къыфэнэн фае.
Лъэпшъыкъо Фатим.