Кавказым илъэпкъ зыкIыныгъэ къашъом ыбзэкIэ къэзыIотэрэ Адыгэ Республикэм изаслуженнэ артистэу, адыгэ къэшъокIо ансамблэу «Абреки» зыфиIорэм ипащэу ТхьакIумэщэ Налбек гъэхъэгъабэ иI. «Щэбзищ» цIэ зиIэ лъэпкъ адыгэ балетыр апэрэу ыгъэуцугъ. IофшIагъэм тытегущыIэнэу Налбек тихьакIэщ къедгъэблэгъагъ.

ТхьакIумэщэ Налбек щылэ мазэм и 24-м 1989-рэ илъэсым къалэу Мыекъуа­пэ къыщыхъугъ. Творческэ унагъо къы­хэкIыгъ. Ятэу ТхьакIумэщэ Налбый Щэбанэ ыкъор РСФСР-м ыкIи КъБР-м искусствэхэмкIэ язаслуженнэ IофышIэшху, Адыгеим инароднэ артист. Янэу ТхьакIумэщэ Разиет Адыгеим иансамблэ цIэрыIоу «Налмэсым» илъэс 13-рэ къы­щышъуагъ. Джыри гурыт еджапIэу N 32-м щеджэзэ Хьакъуй Ларисэ зэхищэгъэ къэшъокIо кружокым Налбек къыщышъощтыгъ. ЗэлъашIэрэ кIэлэцIыкIу ансамблэу «Мыекъуапэ инэфылъэхэм» илъэс 16 ыныбжьэу къыщышъоныр ыублагъ. Ащ ихудожественнэ пащэу, ­Адыгэ Республикэм инароднэ артистэу Нэныжъ Айдэмыр лъэпкъ къашъомкIэ кIэлэегъа­джэу иIагъ. Адыгэ къэралыгъо университетым июридическэ факультет щеджэзэ къэшъокIо купэу «Нартым» хэхьагъ. Ащ щызыгъасэхэрэ Шагудж Казбек къэшъокIо ныбжьыкIэм исэнаущыгъэ къызэIуихыгъ. 2005-рэ илъэсым Адыгеим лъэпкъ къашъомкIэ и Къэралыгъо академическэ ансамблэу «Налмэсым» ащ дэжьым ипэщэгъэ Къулэ Мыхьамэт ригъэблагъи илъэси 8-рэ ащ къыщы­шъуагъ. 2013-м адыгэ къэшъокIо ансамблэу «Абреки» зэхищагъ. Лъэпкъ театрэм икъэшъокIо кружок илъэсищэ щылэ­жьагъ. Лъэпкъ къашъохэм кIэлэцIыкIухэмрэ ныбжьыкIэхэмрэ афэгъэсэгъэнхэм упылъыныр IэшIэхэп. Налбек ар дэгъоу къыгурыIозэ зыми емыпхыгъэу, ежь-ежьырэу IофшIэныр ыублагъ. Адыгэ Республикэм имэфэкI мафэхэм, IэкIыбым щызэхащэрэ зэнэкъокъухэм, нысэщэ джэгухэм «Абрекхэр» ахэлажьэ. КIэлэцIыкIухэри, зыныбжь икъугъэхэри купым хэтых. Непэ ащ къыщышъохэрэ лъэпкъ зэфэшъхьафхэм къахэкIыгъэ кIэлэцIыкIухэр лъэпкъ искусствэм хэщагъэх. ЩыIэныгъэм сыд фэдэ сэнэхьат къыщыхахыщтми, «Абрекхэм» шIэны­гъэу щызэрагъэгъотыгъэр шIукIэ къызэрятэжьыщтым пащэм ицыхьэ телъ. Адыгеим иансамблэ цIэрыIохэу «Налмэ­сым» ыкIи «Ислъамыем» купым къытIупщыгъэхэм ащыщхэр къыщэшъох. КIэлэцIыкIухэмрэ ныбжьыкIэхэмрэ лъэпкъ искусствэм фэгъэсэгъэнхэмкIэ мыр егъэжьэпIэшIу афэхъу. Лъэпкъ шэн-хабзэхэр ижъырэ мэкъамэхэмкIэ, къашъо­хэмкIэ къаIуатэ, цIыфхэм алъагъэIэсы. 2023-рэ илъэсым ТхьакIумэщэ Налбек «АР-м изаслуженнэ артист» зыфиIорэ щытхъуцIэр къыфагъэшъошагъ.

— Сыда ансамблэм ыцIэ къызхэкIыгъэр? «Абреки» адыгабзэкIэ къикIырэр — «хьаджрэтхэр».
— Ижъырэ лъэхъаным адыгэ хьадж­рэтхэм лIыгъэ ахэлъыщтыгъ, цIыфхэм IэпыIэгъу афэхъущтыгъэх. КIэлэцIыкIу­хэр тилъэпкъ рыгушхохэу, тишэн-хабзэхэм арыгъуазэхэу пIугъэнхэр пшъэрылъ зыфэтшIыжьыгъ. «Абреки» Адыгеим, Тыркуем, Израиль, Темыр Кавказым ишъолъырхэм къэгъэлъэгъонхэр къащитыгъ. Тилъэпкъ къашъом иамалкIэ дунаим щытэгъэлъагъо.
— Адыгэ кIэлэцIыкIу закIа жъугъа­сэхэрэр?
— Лъэпкъхэм языкIыныгъэ ыкIи язэкъошныгъэ ансамблым ыушэтыгъ пIоми хъущт. Адыги, урыси, ермэли, къэндзали, IэкIыбым къикIыжьыгъэ ти­лъэпкъэгъухэри тикуп къыщэшъох.
— «Абрекхэм» яIофшIэн сыдэущтэу агъэпсыра?
— Пшъэрылъэу зыфэдгъэуцужьырэр хэукъоныгъэ хэтымышIыхьэу, ижъырэ къэшъуакIэм, гъэпсыкIэм, пэсэрэ къэIуа­кIэм, къэIукIэм атетэу Iоф тшIэныр ары. Шъыпкъэ, непэрэ уахътэм диштэу кIэ горэ хэтымыгъэхьан тлъэкIыщтэп, дунаир зэхъокIы, ау къекIоу, егъэлыегъащэу щымытэу ары. Ахэм мэхьанэ ясэты. Джыри кIалэхэр цIыкIухэзэ тэ ахатлъхьэ­мэ, тихабзэрэ тинамысрэ кIодыщтхэп. Джащ фэд шъуашэхэмкIи. Ижъырэ шап­хъэм темыкIэу непэ шъошакIэхэр тэгъэ­хьазырых. Ары пакIошъ, сишъхьэгъусэ шъуашэхэр зыщидыщт дапIэ къызэIуихыгъ. Тыхэмыукъоным амалэу тиIэр етэхьылIэ. ШэкIым ышъоу зэхэтлъхьащт­ми тыфэсакъы. Къолэныщэ мыхъуным тынаIэ тетэгъэты. Тхыпхъэхэми мэхьанэшхо яI. Ахэм яшIынкIи хэшIыкI фызиIэхэм зафэтэгъазэ: Лъэпкъ музеим, тхылъхэм, шIэныгъэлэжьхэм, хъарзынэщхэм, IэпэIасэхэм.
— ЗэрэхъурэмкIэ, лъэпкъ адыгэ балетыр уипроектыкI. Ащ изэхэщэн сыдэущтэу угу къэкIыгъа?
— Лъэпкъ адыгэ балетыр сипроектыкI. КъэгъэлъэгъоныкIэм лъэпкъ искусствэм ибаиныгъэ къыреIотыкIы. Адыгэ лъэпкъ искусствэр цIыфхэм нахьышIоу алъыдгъэIэсыныр тимурад шъхьаI.
— «Щэбзищ» зыфиIорэ апэрэ къэгъэлъэгъонэу жъугъэхьазырыгъэм игугъу къытфэшIба. Сыда ар зыфэгъэхьыгъэр? Едзыгъо тхьапш хъура?
— Ижъырэ таурыхъыжъхэмрэ тхыдэжъхэмрэ ядунэе хьалэмэтэу нартхэмрэ гурыт лIэшIэгъухэм псэущтыгъэ адыгэхэмрэ зэзыпхыхэрэр гъэшIэгъонэу, узIэпищэу балетым къыщызэIухыгъэ хъугъэ. Лъэпкъ адыгэ балетэу «Щэбзищым» дэгъоу тынэгу къыкIегъэуцо пшъэ­шъэ ищыгъэхэм яIуплъэ гуахь, кIалэхэм яблэнэгъэ-пытагъэ, а пстэуми къа­хэхъожьы узэлъызыштэрэ лъэпкъ мэкъа­мэхэу тхьакIумыр зыгъашIохэрэр, шъуа­шэхэри нэплъэгъум къыредзэх гур къы­дащаеу. ЩыIэныгъэм анахь шIогъэ инэу хэлъхэм алъыхъузэ, адыгэ кIалэм ушэтыпIабэ зэпечы, а пстэури философие гупшысэ куухэр уагъэшIэу сценэм къыщытыгъэх. Балетыр едзыгъуищэу зэхэт. Артист IэпэIэси 100-м ехъу зыхэ­лэжьэрэ къэгъэлъэгъоным цIыфыбэмэ агу ыщэфыщт, ыгъэгушхощтых. Къыхэз­гъэщмэ сшIоигъу, къэшъокIуи 100-ми хореографическэ сэнэхьат яIэп.
— «Щэбзищыр» сыда къызхэкIыгъэр?
— Лъэпкъ балетым тиадыгэ культурэкIэ мэхьанэшхо иI. Адыгэу дунаим тетхэр зэрыгушхохэрэ быракъ уцышъоу жъогъо 12-рэ зэблэдзыгъэ щэбзищырэ зытешIыхьагъэр тихэгъэгу цIыкIу итамыгъ, ижъыкIэ къыщегъэжьагъэу тарихъ хэбзэ-бзыпхъэу тиIагъэхэм, тикультурэ языкIыныгъэ ащ къегъэлъагъо. Адыгэ хореографическэ балетэу «Щэбзищ» зыфэтыусыгъэм лъэпкъ къашъомрэ шъуа­шэмрэ ядэхагъэ къыщытэгъэлъа­гъох. Щэбзэщэ зэтедзэгъищыр зыкIыныгъэм, зэгурыIоныгъэм, унагъом, хэгъэгум ятамыгъэу зэрэщытым имэхьанэ ­етпхыгъ. Адыгэ быракъыр дунаим тет лъэпкъ тамыгъэхэм къахэлыдыкIы, ар тэгъэлъапIэ. Тибыракъ зэкIэми тынап, лъагэу тIэтэу, дгъэдахэу, ащ тычIэтэу, тызэрэадыгэм тырыгушхоу зэкIэри тыпсэун фае. Щэбзищым тизыкIыныгъэ къырегъэлъэгъукIы. Щэбзищыр пштэмэ, зы щабзэм — унагъор, ятIонэрэм — намысыр, ящэнэрэм — хэгъэгур къикIэу зэблэтыдзыгъ.
— Балетым дэлажьэхэрэм ягугъу къытфэшIба.
— Къэгъэлъэгъоным лъэпкъ къэшъокIо ансамблэу «Абрекым» хэт нэбгыри 100 фэдиз хэлажьэ. Къохъужъ Амирхъан, Хъот Алинэ, Андро Гукасян балетым исолист шъхьаIэх. Ащ нэмыкIэу орэдыIохэу Абасэ Долэт, АР-м ыкIи Къэ­бэртэе - Бэлъкъарым язаслуженнэ артистэу ДышъэкI Артур, ТIэшъу Рус­лъан, къэшъокIо купхэу «Нарт», «Мамлюк», «Алкъэс» зыфиIохэрэр къэгъэлъэгъоным хэлажьэх. Музыкальнэ аранжировкэр зиехэр Рами Дарока, Шэуджэн Рустам, Увыжъ Анзор, ансамблэу «Мыст», Тимур Лосановыр. Шагудж Казбекрэ Алыбэрд Махьмудрэ балетым игъэуцункIэ Iэпы­Iэгъу къытфэхъугъэх. Шъуашэхэр сурэт зышIыгъэхэр Даур Людмила, ахэр зыгъэхьазырыгъэр ТхьакIумэщэ Ирин. СурэтышI постановщикыр — Сихъу Рэмэзан, балетмейстерыр — Блэгъожъ Саид. Хъот Симэ къэгъэлъэгъоным иадминистратор. Режиссер-постановщи­кыр сэры.
— Адыгэ къашъом къешIэкIыгъэ хабзэхэр сыд фэдэха? Адыгэ лъэпкъ балетым ахэр дештэха?
— Адыгэ къашъом къешIэкIыгъэ хаб­зэхэр хьалэмэтэу гъэпсыгъэх. Ижъырэ лъэхъанхэм къащегъэжьагъэу непэ къы­з­нэсыгъэм адыгэхэм хэбзэ гъэнэфагъэхэр къяшIэкIыгъэх. Адыгэ лъэпкъ балетым а хэбзэшIухэм язы Iахьэ къы­щытэгъэлъагъо.
— Непэ лъэпкъ культурэм мэхьанэу ратырэм зэрэхэхъуагъэр гъэнэфагъэ, гу лъымытэн плъэкIырэп. Къашъохэр, орэдыжъхэр нахь жъугъэу тлъэгъухэ, зэхэтхыхэ хъугъэ. О сыдэущтэу плъы­тэра?
— Лъэшэу хэхъуагъ. ЕтIанэ къыхэзгъэщымэ сшIоигъор, ар зышIогъэшIэгъо­ныр адыгэ закъор арэп. Мары тикупхэм тимылъэпкъэгъухэр бэу ахэтых. Тикъа­шъохэр, тиорэдхэр агу рехьых. ЕтIанэ сценэм къыщашIырэ къашъомрэ народнэмрэ зэрэзэтекIырэр тиныбжьыкIэхэм зэхашыкIын фае. ТигъэгушIоу лIэужыкIэр дахэу къэшъо.
— ПроектыкIэхэр жъугъэцэкIэнхэмкIэ хэта IэпыIэгъу къышъуфэхъухэрэр?
— АпэрэмкIэ, тикуп хэт къэшъуа­кIохэмрэ ахэм янэ-ятэхэмрэ лъэшэу сафэраз. Сыд фэдэрэ проектыкIи ахэм къыздырагъаштэ. АР-м и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат ишIуагъэ къытегъэкIы. Джащ фэдэу Адыгэ Республикэм культурэмкIэ иминистрэу Аулъэ Юрэ, Краснодар краим щылэжьэрэ Адыгэ хасэм ипащэу Руслъан Машитлевым, общественнэ организациеу «Адыгэ Хасэм» итхьаматэу ЛIымыщэкъо Рэмэзан, «Адыгеим иныбжьыкIэхэр» зыфиIорэм ипащэу Абрэдж Заур, Мыгу Бислъан тхьашъуегъэпсэу ятэIо.
— Ансамблэр къэгъэлъэгъон зэфэшъхьафхэми ахэлажьэ. Сыда шъуапэкIэ шъуимурадхэр?
— Концертхэри къэтэтых, къэгъэлъэ­гъон зэфэшъхьафхэми тахэлажьэ. Рес­публикэ общественнэ движениеу «Адыгэ Хасэр» кIэщакIоу гъэмэфэ зыгъэпсэфыгъо лъэхъаным адыгэ джэгухэр Мыекъопэ гупчэ паркым щызэхэтэщэх. ТапэкIэ проектэу «Щэбзищыр» апэ Адыгеим, нэужым IэкIыбым къащыдгъэ­лъагъомэ сшIоигъу. Ащ ыуж сятэ игъо зыфимыфэгъэ гухэлъыр згъэцакIэмэ сшIоигъу. «Нартмэ яджэгукIэхэр» зыфиIорэ пьесэу Къуекъо Налбый ытхыгъэм техыгъэ мюзикл згъэуцу сшIоигъу.

Лъэпшъыкъо
Фатим.