Я Хэкужъ зэрагъэлъэгъугъ

Адыгеир зэрагъэлъэгъуныр ямурадэу Стамбул, Анкара, Бурсэ, Бурхание, Чанаккале къарыкIыгъэ хэхэс адыгэхэр тхьамафэрэ республикэм щыIагъэх. Адыгеим къекIурэ гъогур бэшIагъэу къызфызэIузыхыгъэ Хьарэхъу Хьакъ ахэм зекIо дэкIыгъор афызэхищагъ, мэфиблым телъытэгъэ программэр афызэхигъэуцуагъ.

КъэкIогъур республикэм и Мафэ ихэгъэунэфыкIын тырагъэфагъ. Апэрэ мафэм шъолъырым ия 36-рэ илъэс дыхагъэунэфыкIыгъ. Ащ къыкIэлъыкIуагъэхэм адыгэ къуаджэхэм адэхьагъэх, къушъхьэ лъэныкъом щыIагъэх, Мыекъуа­пэ ичIыпIэ дахэхэр зэрагъэлъэгъугъэх, республикэ Адыгэ Хасэм ихьэкIагъэх, ащ итхьаматэу ЛIымыщэкъо Рэмэзан гущыIэгъу фэхъугъэх.ЗэкIэмкIи купыр нэбгырэ 13 хъу­щтыгъ. Бракъыехэр, Шъхьэлахъохэр, ЛIыбзыу­хэр, Ордэнхэр ахэм ахэтыгъэх. ЯлIакъо щыщхэр, ялъэкъоцIэгъухэр зэрагъэгъотыным щыгугъыхэу зэкIэри хэкужъым игъогу къытехьагъэх ыкIи зэкI пIоми хъунэу ар къадэхъугъ.Пстэуми апэу зиIахьылхэм аIукIагъэ­хэр Бракъыехэр ары. Зэшъхьэгъусэхэу Зиярэ Симхьарэ, Зия ышыпхъоу Айщэт Хьатикъуае щыщ Бракъые Иляс нэIуасэ фэхъугъэх. Мыекъуапэ зэращыIукIагъэм фэшъхьафэу зы мафэ афыхихи, ядэжь, чылэм ыщагъэх. Иунагъо нэIуасэ фишIыгъэх, блэкIыгъэм, лIакъом икъэбархэм атегущыIагъэх, къуаджэр, ащ къыпыщылъ чIыналъэхэр зэрагъэлъэгъугъ.— Лъэшэу сигуапэ хъугъэ сиунэкъощ хэкужъым сызэрэщыIукIагъэр. Ащ сыкIэхъопсызэ сыкъэкIуагъ. Ар къыздэхъу­гъэшъ, сыразэу сэгъэзэжьы, — къыIуагъ Бракъые Зия.

ЛIыбзыу Ахьмэд исэнэхьаткIэ философ, Стамбул пэмычыжьэу мэпсэу. Хэкум къэкIоным зыкIэхъопсыщтыгъэр бэшIагъэми, джы, гъэпсэфыгъом зэкIом, ар къыдэхъугъэ къодый ныIэп. КъызишIэжьырэм зигугъу дахэкIэ зэхихыгъэ адыгэ чIыгоу ылъэгъугъэр ыгу хэпкIагъ. Иунэкъощхэу мыщ зыщыIукIагъэхэм ащ шIулъэгъоу фыриIэр къагъэлъэшыгъ. Хэкум щыIэ илъэкъоцIэгъоу зыIукIагъэ­хэм ащыщ зэлъашIэрэ адыгэ пщынаоу ЛIыбзыу Аслъан.— Узщыщэу, ау узпэIэпчъэ хэкум укъэкIонышъ, уиунэкъощхэм уаIукIэныр зэбгъэпшэн щыIэп, — къыIуагъ ащ.Шъхьэлэхъо Эрхьан Чанаккале щэп­сэу, культурэм щэлажьэ, кIэлэцIыкIухэм Iоф адешIэ. Адыгэ къашъохэр егъэуцух, мэфэкI Iофтхьабзэхэм ныбжьыкIэхэр ахегъэлажьэх. Адыгабзэр Iулъ. КъызэриIуагъэмкIэ, яунагъо зэрэщыгущыIэщтыгъэхэр ныдэлъфыбзэр ары. Хэкум къызэрэкIуагъэр апэр, арыти, ылъэгъурэр зэкIэ ыгу лъачIэ нэсэу шIогъэшIэгъо­ныгъ. Атэжъхэм ячIыгу Шъхьэлахъохэм ащыIукIэныр хъопсапIэу зыдиIыгъыгъ ыкIи къыдэхъугъ. АР-м илъэпкъхэм я Унэ итхьаматэу Шъхьэлэхъо Аскэр ар нэIуасэ фэхъугъ.— Сытхъэжьыгъ. Сиунэкъощ сыIукIагъ, гуапэ хэлъэу бэрэ тыгущыIагъ, — еIо Эрхьан.Якъош чылэм щыIагъэхКупым Тэхъутэмыкъое районым дэкIыгъо зыщыриIэгъэ мафэми Эрхьан илъэкъоцIэгъухэм нэIуасэ афэхъугъ. Ащ зэрэкIохэрэр зашIэм, иунэкъощхэр Тэхъутэмыкъуае къыщыпэгъокIыгъэх, ягуапэу зэдэгущыIагъэх, сурэтхэр зытырахыгъ.Мыщ дэжьым къэIогъэн фае, хэхэс адыгэхэм зы мэфэ гъэшIэгъон Тэхъу­тэмыкъое районым щагъэкIуагъ. Ащ екIурэ гъогум къыдыхэлъытагъэу Адыгэкъалэ къыщыуцугъэх. Гупчэм ит лъэгъупхъэ чIыпIэхэр, мэщытыр, Кавказ заом фэгъэхьыгъэ саугъэтыр ыкIи нэмыкI заохэм ахэлэжьагъэхэм янэпэеплъ саугъэтхэр зэрагъэлъэгъугъэх. Ащ ыуж Щынджые къыщыуцугъэх. ОхътэшIу зыщагъэкIуагъэр Тэхъутэмыкъуай. Мы къуаджэмрэ тыркуе Инегельрэ илъэсипшI хъугъэу зэкъошых. Ащ ишыхьат чъыгэу лъэныкъуитIумэ ялIыкIохэм агъэтIысхьэгъагъэхэм хьакIэхэр акIэрыхьагъэх, Кавказ заом илъэхъан хэкур къаухъу­мэзэ зыпсэ зытыгъэхэм яшIэжь са­угъэт зэрагъэлъэгъугъ. Рахъухьагъэу щымытыгъэми, Тыркуем къикIыгъэхэм ашIогъэшIэгъонэу культурэм и Унэу Тэхъу­тэмыкъуае дэтым еблэгъагъэх. Бысымхэр хьакIэхэм къямыжагъэхэми, къызэкIэкIуагъэхэп, ифэшъуашэу къапэгъокIыгъэх. Пщынаом пхъэкIычаор дежъыузэ, Шъхьэлэхъо Эрхьан игуапэу адыгэ къашъо къышIыгъ. Мэфэ тхъа­гъоу къекIугъэхэм ар ащыщ зэрэхъугъэр хъулъфыгъэм къыхигъэщыгъ.— Тыркуе адыгэхэм адэжь тыкъеблэгъэным сыдигъуи тыфэхьазыр, шъори шъукъа­кIомэ лъэшэу тигуапэ, — къариIуагъ хьакIэхэм Тэхъутэмыкъое районым культурэмкIэ игъэIорышIапIэ ипащэу Хьатит Нурдин ыкIи арырэ Хьарэхъу Хьакърэ шIухьафтынхэмкIэ зэхъожьыгъэх.Тэхъутэмыкъуае ыуж купыр Афыпсыпэ еблэгъагъ. Тыгъужъыкъо Къызбэч ишIэжь агъэлъапIэу исаугъэт кIэрыхьагъэх. Къуаджэхэу Пэнэхэс, Хьащтыку, Псэйтыку зэрагъэлъэгъугъ. Аужырэм ДзэлI Аскэр щигъэпсыгъэ адыгэ унэм еблэгъагъэх.КъокIыпIэм имузей зы мафэмКъокIыпIэм имузееу Мыекъуапэ дэтым джащ фэдэу тыркуе адыгэхэр еблэгъагъэх. Адыгэ шъуашэм и Мафэ ехъулIэу щагъэпсыгъэ къэгъэлъэгъоныр зэрагъэлъэгъугъ. Лъэпкъ шъуашэр ыпэкIэ зэрашIыщтыгъэмрэ непэрэмрэ зэрагъэпшэн амал яIагъ. Экскурсие гъэшIэгъоныр афызэхищагъ музеим иIофышIэу, дышъэ­идэнымкIэ IэпэIасэу Гумэ Ларисэ. Ащ фэшъхьафэу дышъэ зэрибдэщт шIыкIэр хьакIэхэм зэрагъэшIэн алъэкIыгъ. Адыгэ чIыгум иархеологие кIэн бай итарихъ къафиIотагъ ХъуакIо Ларисэ. ТIэн Iоф­шIэнхэу Адыгеим щырекIокIыгъэхэм ялъэхъан къагъотыгъэ пкъыгъо зэфэшъхьафхэм якъэбархэм ащигъэгъозагъэх, нартхэм ялэгъупышхо итарихъкIэ къадэгощагъ.Адыгэхэм тыркубзэкIэ афэтхэЭршан Лидер купым анахьыжъэу ахэтыгъэхэм ащыщ. Непэ ар тхэкIо цIэрыIу, тырку литературэмкIэ кIэлэ­егъаджэу лэжьагъэ. ЖъоныгъуакIэм и 9-м 1945-рэ илъэсым Татван Лидер къыщыхъугъ (унагъом «МазэкIэ» еджэщтыгъэх). ЯнэкIэ убых. КъызэриIуагъэм­кIэ, ятэжъ пIашъэхэр непэрэ Шъачэ дэжь щысыгъэ чылэу Уардан щыщыгъэх. Кавказ заом илъэхъан, хыикIыжьыр джыри къемыжьэзэ, яхэку къабгынэ­гъагъ (унагъом ежь ушъхьагъу иIагъ). Ихэку пэчыжьагъ нахь мышIэми, ишэн-хабзэхэр ышIэхэу къэхъугъ. КъызэриIуагъэмкIэ, ащкIэ зишIуагъэ къэкIуагъэр ян. Къыз­хэкIыгъэ адыгэ лъэпкъыр ащ зы мафи щыгъупшагъэп, адыгэ шхынхэр ыупщэрыхьыщтыгъ, убыхыбзэкIэ гущыIэ­щтыгъ, исабыйхэм зыщыщыр къафиIуа­тэщтыгъ. Ным илъэпкъ фыриIэ шIулъэгъур Лидер щыщ хъугъэ. ИныбжьыкIэгъум къыщегъэжьагъэу адыгэу зы­IукIэхэрэм (Тыркуем фэшъхьафэу нэмыкI къэралыгъохэми арысхэм) яунэгъо къэбархэр къаригъэIуатэзэ бэ ыугъо­игъэр. Анахьыбэ къыфэзыIуатэщтыгъэр янэшыпхъу нахьыжъ ары. А пстэур адыгэм фэгъэхьыгъэ романхэу, Iотэжьхэу тыркубзэкIэ къыдигъэкIыгъэ­хэм алъапсэ хъугъэ. ГущыIэм пае, аужырэм къыхиутыгъэхэм ащыщ романэу «Сэтэнай».— «Сэтэнаим» хъугъэ-шIэгъэ шъыпкъэу сянэшыпхъум къысфиIотэжьыгъагъэр ылъапс. Адыгэ зэшыпхъуитIу хъухэу атыгъухи, ащагъэх. Зыр тырку пачъыхьэм иордэ унэ чIэсынэу ащэфыгъ, Сэтэнаир дзэм хэтыгъэ генерал горэм ращагъ. Уеджэмэ, угу ыгъэузынэу щыт. Сэтхыфэ сынэпсхэр къакIозэ сыкIэрыкIэуи хъугъэ, загъорэ сыфэчэфэуи пысыдзэжьыщтыгъ, ау романыр сымыухэу сыгупсэфыгъэп. Адырэ ситхылъхэм афэдэу «Сэтэнаири» сисабый папкIэу шIу сэлъэгъу. Зыщыщ лъэпкъым ыкIи Сэтэнэе гуащэм ялъы кIуачIэу хэлъым ихьатыркIэ ар къины­гъохэм апэуцужьыщтыгъ, — еIо тхакIом.Лидер итхылъ заулэ хэкум къыздищагъ. АР-м и Лъэпкъ тхылъеджапIэ ахэр ритыгъэх. ТыркубзэкIэ тхыгъэр адыгэ литературэм хэхьан ылъэкIыщтмэ ышIэ­рэп. Ау зыщыщ лъэпкъым фитхыгъэ IофшIагъэ республикэм итхылъеджэпIэ шъхьаIэ ихъарзынэщ зэрэхэлъым ащ ыгу ыгъэфэбэщт.Купым Тыркуем ыгъэзэжьыгъ, ау агухэр, ежьхэм къызэраIуагъэмкIэ, «хэ­кум къыщанагъ». Джыри шIэхэу къызэрэкIощтхэр ащыщхэм къыхагъэщыгъ.Анцокъо Ирин.