Адыгеим щыгупсэфыгъэх

Кавказыр зыфэдэ къэмыхъугъэ шъолъыр, мыщ культурэ ыкIи дин зэфэшъхьафхэр щызэхэпхъагъэх, лъэпкъыбэ щызэдэпсэу. «Бзэмэ якъушъхьэкIэ» ушэтакIохэр мыщ еджэщтыгъэх.

А къушъхьэшхом иIахь цIыкIу ти Тэ­хъутэмыкъое район — Адыгеим ирайонэу анахьыбэ зыщыпсэурэмэ ащыщыр. А шъолъырым щызэгурэIох лъэпкъыбэхэм ялIыкIохэр: адыгэхэр, урысхэр, ермэлхэр, белорусхэр, урымхэр, къэндзалхэр, нэмыкIыбэхэр. Тэхъутэмыкъое районым лъэпкъ 30-м ехъу щэпсэу.

Сичинава Петр Николай ыкъомрэ Руруа Маринэ Борис ыпхъумрэ ялъэпкъ­кIэ мингрелых. Къуаджэм а зы унагъор ары ащ фэдэ лъэпкъ къыхэкIы­гъэу щыпсэурэр, ау чIыпIэу къыздикIыгъэхэм елъытыгъэу, ахэр абхъазкIэ алъытэх. Ахэр Тэхъутэмыкъуае къызэрэкощыжьыгъэхэм пылъ къэбарыр гъэшIэгъоны.Петррэ Маринэрэ дунай мамырым хэтхэу щыIагъэх, къалэу Сыхъум дэт гурыт еджапIэхэр къаухыгъ. Уахътэр къызэсым, тIуми медицинэр хахыгъ, Краснодар дэт мединститутым чIэхьагъэх. Апшъэрэ еджапIэр ары нэIуасэ зыщызэфэхъугъэхэр, уахътэ тешIагъэу къэзэрэщагъэх. Институтыр къызаухым, Сыхъум агъэзэжьыгъ, сэнэхьатэу зэрагъэгъотыгъэмкIэ яIофшIэн аублагъ, кIалэхэр къафэхъугъэх — Элисо, Николай ыкIи Давид. Жьыуае къэхъуным, дунаир къызэIэхьаным зи егупшысэщтыгъэп. Арэу щытыгъ 1992-рэ илъэсым нэс. ОшIэ-дэмышIэу зэо-зэутэкIхэр къе­жьагъэх. Грузин-абхъаз зэпэуцужьым зыщагъэзыезэ, якIалэхэр зэо машIом щаухъумэным щыгугъхэзэ, Петррэ Маринэрэ мэкощых. ИнститутымкIэ яныб­джэгъугъэмэ къараIуагъ Адыгеим, Тэ­хъутэмыкъое районым нахь чIыпIэ рэхьат ыкIи ущыпсэункIэ нахь дэгъу амыгъотыщтэу. ЕтIани, врачхэм район гупчэр ащыкIэщтыгъ, IофшIэпIэ чIыпIэ игъом бгъотыными мэхьанэшхо иIагъ. 1993-рэ илъэсым икIымэфэ мазэхэм ащыщ ахэр къуаджэм къэкощыгъэх.

— Апэрэ уахътэм къин тлъэгъугъэ, — ыгу къэкIыжьы Маринэ Борис ыпхъум. — Уихэгъэгу цIыкIоу укъызщыхъугъэр, узщапIугъэр, шIу дэдэ плъэгъурэр къэббгынэныр псынкIагъоп. Лъэшэу тыгумэкIыщтыгъ ыкIи Абхъазым щыхъурэ-щышIэрэмэ талъыплъэщтыгъ. Тэхъутэмыкъуае дэс нэбгырэ пчъагъэ апэрэ мафэхэм IэпыIэгъу къытфэхъугъэх: Зоя Гусаровар, Бракъые Фатимэ, Хъущт Мирэ. Ахэр ары тэ лъэгъохэщэу тиIагъэхэр. Фэтэр унэ къытфагъотыгъ. Рай­оным иврач шъхьаIэ игуадзэу ШъэуапцIэкъо Муслъимэт Чэмалэ ыпхъум медикмэ ясатырэ тыхэуцонымкIэ ишIогъэшхо къы­тигъэкIыгъ. Петр терапевтэу, сэ кIэлэцIыкIу врачэу Iоф­шIэныр районым щылъыд­гъэкIотагъ.ЗэрэкIымафэм ыкIи егъэджэн программэм къызэрэщинагъэхэм апае кIалэхэр ялэгъумэ ауж къинагъэхэп, еджэнымкIэ акIэхьажьыгъэх. ИлъэсищкIэ унагъом ежь иунэе фэтэр зэригъэгъотыгъ. Специалист дэгъухэр тыди щыкIодыщтхэп. Джарэущтэу хъугъэ — зэшъхьэ­гъусэмэ къуаджэм лъытэныгъэшхо къы­щалэжьыгъ. Петр Николай ыкъор Тхьэм къыгъэхъугъэ врачэу алъытэ. Ащ ыгъэуцугъэ диагнозыр зыми риутыжьын ылъэкIыщтэп. Мыщ фэдэ хъугъэ-шIагъэ цIыфмэ агу къэкIыжьы: сымаджэ горэм Петр ыгъэуцугъэ диагнозыр шIомытэрэзэу Москва дэт медицинэ учреждением кIогъагъэ, ау зыIукIэгъэ врачым ащ нэс зэрэкIуагъэмкIэ кIигъэгъожьыгъ: «Ащ фэдэ специалист шIагъо шъуиIэзапIэ щэлажьэмэ, мыщ нэс сыд пае укъэ­кIуагъ? Апэрэ хьарыфым къыщегъэжьагъэу аужырэм нэс шъуиврач къытхы­гъэр тэрэз».

Ащ фэдэ щысэу бэ къэпхьын плъэ­кIыщтыр. Петр Николай ыкъор зэрэIазэр зэкIэми аушэтыгъ, цыхьэ фашIы.

Ишъхьэгъусэу Маринэ Борис ыпхъур зигъэпсэфынэу тIысыжьыгъэ. Ащ илъэс пчъагъэхэм медсестрау Iоф дишIагъ Шъхьаплъэкъо Зарэ. А уахътэр ащ шIукIэ ыгу къэкIыжьы:

— Маринэ Борис ыпхъум цIыфхэм анаIэ атырегъэты, къадекIокIы, шIу зэрафишIэщтым ыуж ит. Анахьэу сабыймэ захахьэкIэ, ар нэрылъэгъу мэхъу. Сихъярыгъуи сикъиныгъуи ар ренэу сигъусагъ. ЗгъэшIа­гъорэмэ ащыщ дыуахь къызытхьырэм, тэ тидин имытми, къыд­дыригъаштэзэ ыIэхэр къызэриIэтыхэрэр, тэщ фэдэу «Амин!» зэриIорэр.

Сабыйхэр къэхъугъэх. Тэхъутэмыкъое еджапIэр Сичинавэмэ яунагъо рэгушхо, ахэм якIэлэцIыкIухэм еджапIэм игугъу дэгъукIэ гъогогъу пчъагъэрэ рарагъэ­Iуагъ. ЗэкIэми медалькIэ еджэныр къаухыгъ: Элисо — дышъэ, Николайрэ Давидрэ — тыжьыных. Ны-тымэ афэдэу ахэми медицинэм ящыIэныгъэ рапхыгъ.

Элисо Пшызэ медицинэ академиер къыухыгъ, Инэм дэт сымэджэщым илъэс 20 хъугъэшъ кардиологэу щэлажьэ, поселкэми IофшIапIэми щагъэлъапIэ. Ащ ишъхьэгъусэу Пандйа Конарк врач-диагностэу Краснодар краим икIэлэцIыкIу сымэджэщ Iоф щешIэ. Элисо ыкIи Конарк япшъашъэу Шати джащ фэдэу еджапIэр дышъэ медалькIэ къыухыгъ, Сеченовым ыцIэ зыхьырэ Медицинскэ академиеу Москва дэтым ия 6-рэ курс щеджэ. ЯкIалэу Дакшес я 9-рэ классыр аттестат плъыжькIэ къыухыгъ, джырэ уахътэм я 10-м ис.

Зэшъхьэгъусэхэ ХъокIо Анзауррэ Мирэрэ зэсымаджэхэм, илъэс пчъагъэ­хэм къяIэзагъэр Элисо Петр ыпхъур ары.

— Элисо сымаджэмэ зэрапы­лъыр, иIоф зэригъэцакIэрэр гущыIэкIэ къэпIон плъэкIыщтэп, — къеIуатэ Мирэ. — Нэбгырэ пэпчъ ынаIэ зэрэтыригъэтырэр, ишIуагъэ ригъэкIыным зэрэпылъыр, Iэзэгъу къызэрэфигъотырэр зымыуасэ щыIэп. Си­шъхьэгъусэ (дунаим ехыжьыгъ) ар Тхьэм къыгъэхъугъэ врачэу, гъэсэныгъэшхо иIэу ылъытэщтыгъ».

Николай Мыекъопэ къэралыгъо технологическэ университетым хэхьэрэ Медицинскэ институтыр къыухыгъ. Ар врач-невролог. Ау ащ къыщыуцугъэп. Уахътэ зытешIэм, Николай игъэсэныгъэ хигъэхъуагъ, сэнэхьатитIум — юристым ыкIи хьакIэщ бизнесым афеджагъ, джырэкIэ апшъэрэ гъэсэныгъэр къэзыушыхьатырэ дипломищ ащ иI. Москва щэпсэу, IэзапIэм щэлажьэ, ишъхьэгъусэу Нателлэ фармацевт.

ЗэкIэмэ анахьыкIэ Давид Пшызэ медакадемиер къызеухым ыуж Москва кIожьыгъэ, ащ кардиологэу щэлажьэ. Илъэс 18-рэ Iоф ышIагъэу ащ медицинэ шIэныгъэхэмкIэ кандидатыцIэр къыгъэшъыпкъэжьыгъ. ДжырэкIэ Давид Петр ыкъор къалэу Москва зэхэт поликлиникэхэу N 6-м иврач шъхьаIэ IэзэнымкIэ игуадз. Ащ къэлэ шъхьаIэм дэт поликлиники 9 ыIэ илъ. Ишъхьэгъусэу Натия юрист, якIалэхэу Тимур ыкIи Моника кIэлэеджакIох, ахэр гъэ къэс янэжъ-ятэжъхэм адэжь къэкIох, щэIэх. Унагъом фэбэ дэдэу къытегущыIэ кIэлэегъэджэ-тарихълэжьэу Зоя Гусаровар:«Мы унагъом ис кIалэхэр зэкIэ синэплъэгъу итхэу къэтэджыгъэх. Элисо Мыекъуапэ щеджэ зэхъум, сипшъашъэу Ане фэтэрым дисыгъ. Мафэ горэм Iалъмэкъхэр сIыгъхэу ядэжь сыкIуагъ, Ане лъэшэу гушIуагъэ, ау Элисо зэрэгумэкIырэр къыхэщыщтыгъ. КъызэрэчIэкIыгъэмкIэ, ар Москва щыкIощт конференцием хэлэжьэнэу рагъэблэгъагъ, ау уахътэу къыфэнагъэр мэкIагъэ, хьазырыгъэп. Элисо гуетыныгъэ зэриIэм, дэгъоу зэреджэрэм сыщыгъозагъ. Тызэгъу­сэу тхылъеджапIэм тыкIуагъ, сыдэIэпыIэзэ ищыкIэгъэ литературэр къыхэтхыгъ, зы чэщ закъокIэ десэхэр ыгъэхьазырыгъэх ыкIи дипломант хъугъагъэ.

ЯкIалэхэу Николайи Давиди гъэса­гъэх, ягухэлъхэм афэшъыпкъэх, зыфежьэхэрэ Iофыр кIэухым нагъэсы. Унагъор зэгурыIоу, щытхъур къылэжьызэ мэпсэу. 2025-рэ илъэсым имэкъуогъу мазэ ятэрэ ятэжърэ цIэ лъапIэу «Адыгэ Республикэм псауныгъэм икъэухъумэнкIэ изаслуженнэ IофышI» зыфиIорэр къафагъэшъо­шагъ, ар зэкIэми ягопэшхо хъугъэ.

Джащ тетэу Абхъазым егъэзыгъэкIэ къикIыгъэ унагъом ылъапсэ Адыгеим щигъэпытагъ ыкIи янэбгырэ пэпчъ гъэ­хъагъэ щишIыгъ. Мыщ ахэр гупсэ щыхъугъэх. Петррэ Маринэрэ къуаджэм ныбджэгъубэ щыряI. Ахэм ащыщых Мэзыхьэ Аскэр, АкIэгъу Заур ыкIи ЖэнэлI Нурбый яунагъохэр. Адыгэмэ ахэсхэзэ зэшъхьэгъусэмэ зэхашIагъ: ежьхэмрэ адыгэхэмрэ зэфэдэныгъэу бэ ахэлъыр. Хабзэхэр, шэн-зекIуа­кIэхэр, фэшъхьафыбэ зэтефэх. Джары псынкIэу чIыпIэми щыпсэухэрэми зыкIясагъэхэр.

— Тэ тэгушIо Адыгеим икъуа­джэу Тэхъутэмыкъуае тыкъызэрэкIожьыгъэр. Мыщ гуфэба­гъэкIэ къыщытпэгъокIыгъэх, тыщагъэшIуагъ, къиныгъоу тыз­хэтыгъэр къыщытфагъэ­псынкIагъ. Тэхъутэмыкъуае щыпсэурэмэ зэкIэмэ тафэраз, тхьаегъэпсэух! — къыIуагъ кIэухым Маринэ Борис ыпхъум.

Ащ тетэу зэфэхьысыжь тшIын: цIыфыр фэшъхьаф цIыфым зэрэфэгумэкIырэр лъэпкъ нэшанэп. Ар нэмыкIхэм агу изытет зэхэпшIэныр ыкIи джэуапэгъу уафэхъун плъэкIыныр ары.

АкIэгъу Разиет,Тэхъутэмыкъуай.