Чъэпыогъум и 9-р Хэгъэгу зэошхом итарихъ пытэу хэуцогъэ мафэхэм ащыщ. 1943-рэ илъэсым непэ фэдэ мафэм нэмыц техакIохэр Кавказым рафыжьыгъэх. Бэдзэогъум и 25-м 1942-рэ илъэсым къыщыублагъэу мэфэ 442-рэ пыир Кавказым ишъолъырхэм арытыгъ.
Ставрополь ыкIи Краснодар крайхэр, Ростов хэкур, Къалмыкъыр, Дагъыстаныр, Чэчэн-Ингушетиер, Темыр Осетиер, Къэбэртэе-Бэлъкъарыр, Къэрэщэе-Щэрджэсыр, Адыгеир заом зэлъиубытыгъагъэх. Кавказым ишъолъырхэу чIыдагъэр къызщычIащыхэрэр (Грознэр, Мыекъуапэ, Баку) ыкIи хы ШIуцIэм екIурэ гъогур ыштэнхэр ары пыим пшъэрылъ шъхьаIэу зыфигъэуцужьыгъагъэр. Ау фашистхэм ягухэлъ советскэ дзэхэм къадагъэхъугъэп. Къэралыгъом иэкономикэ зэпхыгъэгъэ шъолъырыр Дзэ Плъыжьым къыухъумагъ. Чъэпыогъум и 9-р Урысыем идзэ щытхъу и Мафэу агъэнэфагъ. «Кавказыр къызэригъэгъунагъэм пай» зыфиIорэ бгъэхалъхьэр дзэкIолI 850-мэ къафагъэшъошагъ. Ахэм ащыщ джы зигъугъу къэсшIыщт дзэкIолIыри. Ащ ыцIэ тарихъым къыхэнагъ ыкIи лIыхъужъым фэгъэхьыгъэ къэбарыр къытIэкIэзгъэхьагъэр АР-м и Лъэпкъ музей инаучнэ IофышIэ шъхьаIэу Нелли Нагиевар ары.
Тхыгъэхэм къызэраушыхьатырэмкIэ, Соломко Павел Григорий ыкъор 1924-рэ илъэсым къэхъугъ. 1940-рэ илъэсым Пэнэжьыкъое гурыт еджапIэм ия 8-рэ класс къыухыгъ. 1943-рэ илъэсым я 21-рэ хэушъхьафыкIыгъэ зенитнэ артиллерийскэ дивизионым къулыкъу щихьыгъ. Темыр-Кавказ фронтым и ХышIуцIэ дзэхэм я 107-рэ хыдзэ-десант куп ар хахьэщтыгъ. ТIуапсэ дэжь щыкIогъэ зэуапIэм Павел Соломкэр къыщауIэгъагъ. «ЗэуапIэм щишIыгъэ гъэхъагъэхэм», «Кавказыр къызэригъэгъунагъэм», «Варшавэ шъхьафит зэрашIыжьыгъэм», «Берлин зэраштагъэм» апае зыфиIорэ бгъэхалъхьэхэр къыфагъэшъошэгъагъэх. 1948-рэ илъэсым Пэнэжьыкъуае къыгъэзэжьыгъагъ. Дзэ гъэсэныгъэмкIэ инструкторэу Iоф ышIагъ. 1963-м къыщыублагъэу Красногвардейскэ автомобильнэ хъызмэтшIапIэм экономистэу щылэжьагъ. 1990-рэ илъэсым идунай ыхъожьыгъ.
Павел Соломкэм игукъэкIыжьхэр зэрыт Iэпэрытхэу «Дневник морского пехотинца» зыфиIорэр АР-м и Лъэпкъ музей ихъарзынэщ хэлъ. Кавказ чIыналъэм пыир зэрэрафыгъагъэм фэгъэхьыгъэ нэкIубгъохэр ащ хэтых. ЦIэмэз (Новороссийскэ) зэрэщызэуагъэхэр, Пшызэ ошъогум пыим зэрэщыпэуцужьыгъэхэр, Вермахтым идзэхэр зэрэзэкIафагъэхэр ахэм къащетхыжьых. ДзэкIолIхэр агъэщынэнхэм пае нэмыцхэм агъэфедэщтыгъэ шIыкIэхэм ягугъу къешIы: «Чэщ къэс нэмыцхэр рупорымкIэ къаджэщтыгъэх: «Рус, сабыныр, IэплъэкIыр гъэхьазыр, хым ущыдгъэпскIыщт». ДзэкIолIхэм зыкъарагъэты ашIоигъоу, ащ фэгъэхьыгъэ джэпсалъэхэр зэрыт тхьапэхэр ошъогум къырадзыхыщтыгъэх, ахэр агъэщтэнхэм пылъыгъэх. Щэхэр зыпхырыкIыгъэ пхъэчаишхохэр къухьэлъатэхэм къаратэкъущтыгъэх, ахэр шъуизэ, мэкъэ мэхъэшагъор къапыIукIэу къефэхыщтыгъэх».Къутырэу Веселовки зыфиIорэр пыим къытырахыжьы зэхъум чIыпэ хьылъэу зэрыфэгъагъэхэр Павел Соломкэм къытхыжьыгъ:
«Щэрыо машIом тыхэтэу пшэхъо цIынэм тыкъэзгъэгъунэщт машэхэр щыттIыщтыгъэх. Ащ лъыпытэу нэмыц къухьэлъатэхэр ошъогум къибыбагъэх. Лагъымэу къаохэрэм къапыкIырэ жьы орым къыхэкIэу пшахъом спшъэ нэс сычIиусэягъ. Ерагъэу Iэ джабгъур къычIэсхыжьи, зыкъычIэстIыкIыжьыгъ, нэужым тикомандири. Мэшэ куу зытIыгъэхэр ыкIи зызыуфи етIысэхыгъэхэр чIиухъумагъэх, чIыгур зэщиз къышIыжьыгъ къэбгъотыжьынхэ умылъэкIынэу. А мафэм Веселовкэм щыкIогъэ зэпэуцужьым сичIыпIэгъу нэбгыритIу къыщаукIыгъ — ротэм истаршинау Клименко Александр Максим ыкъор, ар Красногвардейскэ районым ит къутырэу Мелиховым щыщыгъ, рядовоеу Нерсесов (Нерсесян) Вазген Никитэ ыкъор Теуцожь районым ит къутырэу Городскоим щыщыгъ , я 107-рэ хыдзэ-десант щэрыокIо бригадэм иротэ хэтыгъ. Зыпсэ къабзэу, къумалыгъэ зымышIэщтыгъэхэм рэхьатныгъэ агъотыным сыфэлъаIо».
Павел Соломкэм иIэпэрытх къыхэхыгъэ пычыгъохэм Хэгъэгу зэошхом илъэхъан тидзэкIолIхэм къинэу, хьэзабэу ащэчыгъэр къаушыхьаты. Мыщ фэдэ гумэкIыгъохэм къафэдгъэзэжьын тIоу тымышIэу тикъэралыгъо зичэзыу ушэтыпIэ ифагъ. Сыд фэдэрэ лъэхъани Хэгъэгум ишъхьафитыныгъэ фэбэнэрэ лIыхъужъхэм ящытхъу пIоныр, яшIэжь бгъэлъэпIэныр къатефэ.
Тэу Замир.