Лъэпкъ гупшысэм, зэхэшIыкIым, шIэныгъэм афэлэжьагъ

(Анцокъо Хьаджыбэч къызыхъугъэр илъэси 180-рэ зэрэхъурэм фэгъэхьыгъ)

«Къогъанэ ымышIэу иакъылкIи ыкIуачIэкIи лъэпкъэу къызыхэкIыгъэм фэлэжьагъэр насыпышIу. Адыгэ лъэпкъ гупшысэм, зэхэшIыкIым, шIэныгъэм ыгукIи ыпсэкIи етыгъэу фэлэжьагъэхэу тилъапIэхэм, зыцIэ ­лъагэу къэIэтыгъэн фаехэм Анцокъо Хьаджыбэч зэу ащыщ». Шъхьэлэхъо Абу (АМ, 06.12.2001)

Анцокъо Хьаджыбэч 1846-рэ илъэсым къуаджэу Лыгъотх къыщыхъугъ. Къызэрыхъухьагъэр лэжьэкIо унагъу. Хьаджыбэч шырэ шыпхъурэ иIагъэх. КIэлэ пстэуми анахьыжъыгъ шIэныгъэзехьэ хъущтыр. Хьаджыбэч илъэсий нахь ымыныбжьэу ятэ Кавказ заом хэкIодагъ. Бэ темышIэу ыши мэфыкъо. 1857-рэ илъэ­сым Хьаджыбэч янэрэ ышыпхъоу Къутасэрэ кIыгъухэу Къулэкъохьаблэ щыпсэурэ янэшэу Джэнчэтэ Елмызэ дэжь мэкIожьых. Янэшмэ илъэс пчъагъэрэ ар шахъоу яIагъ. 1870-рэ илъэсым Хьаджыбэч ятэшэу Аскъэлае дэсым дэжь къэ­кIожьыгъагъ.

1874-рэ илъэсым Хьаджыбэч Аскъэлае щыщ Шэмбэтыкъор аIоу арапыбзэри къурIаныбзэри дэгъоу зышIэхэу, сыма­джэмэ яIэзэнми фэIэпэIасэм нэIуасэ фэхъу. ШIэныгъэзехьэ хъущтым ар Iустаз шъхьаIэу иIагъ, нэужым ятэнэпIос хъу­жьыгъагъэ. КъызэраIотэжьырэмкIэ, Хьаджыбэч тхылъ тхынымкIи IэзэнымкIи шIэныгъэу къыIэкIэхьагъэм Шэмбэты­къом къыритыгъэр ублапIэу фэхъугъэмэ ащыщыгъ.Хьаджыбэч узыбэми яIазэщтыгъэу къаIотэжьы: чыйузи, тхьакIумэузи, пэузи, нэмыкIхэми. КIышъо бэгыгъэхэри шъэ­жъые ахимыIэу ыгъэхъужьыщтыгъэх. Сымэджэщэу иIагъэр ибгъэнышъхьэ унэ цIыкIу арыгъэ. Сымаджэу уз хьылъэм IэкIихыжьыгъэмэ ащыщыгъ зэлъашIэрэ адыгэ баеу Трэхъо Лыу. Ар зегъэхъужьым къыриIогъагъ: «ЕгъашIэм адыгэ горэм ымылъэгъугъэ унэ пфэсшIыщт» ыIуи, ау Хьаджыбэч а «шIухьафтыныр» щигъэзыегъагъ. Хьаджыбэч фэягъэп баи хъунэу. «Зы нэбгырэ горэ тхьамыкIэу убаиныр емыкIу» ыIощтыгъ ащ.

ЦIыфмэ афишIэрэм къыхэкIыкIэ, Хьаджыбэч ежь ышъхьэ пылъыжьынэу уахътэ иIагъэп. Аужыпкъэм унагъо имыIэзэ илъэс шъэныкъом блэкIыгъагъ. Шъао къызыфэхъум, илъэс шъэныкъорэ хырэм итыгъ. КIалэм Нухь фаусыгъагъ пегъымбарым ыцIэкIэ. Нухьэ шыпхъухэу Гощэфыжьрэ Къадырхъанрэ, ышэу Исмахьил иIагъэх.

Зыбзэ тхылъы зышIыгъэмэ илъэс пчъагъэкIэ ауж тыкъызэринэрэр Хьаджыбэч лъэшэу ыгу къеощтыгъ. Ащ къыхэкIэу адыгэ Iелфыбэ зэхигъэуцонэу хъугъэ. Ащ ыпшъэ рилъхьажьыгъэр зыфэдэр дэгъоу къыгурыIощтыгъ. Мыпшъыжьэу шIэныгъэ­лэжьышхор илъэпкъ фэлэжьагъ.Хьаджыбэч щыIэныгъэ гъогу хьылъэ къыкIугъ. Ежьыр лъэшэу гумызагъэти, бэмэ агъэгумэкIыщтыгъ, къыдэмыхъу­хэрэми агъэгупсэфыщтыгъэп. А зэкIэми Хьаджыбэч ипсауныгъэ зэщагъэкъуагъ, алэжьагъ.

Мэлылъфэгъум и 5-м, 1921-рэ илъэсым Хьаджыбэч идунай ыхъожьыгъ, зыдэсыгъэ къуаджэу Аскъэлае щагъэтIылъы­жьыгъ.

Мэрэтыкъо Къасимэ къызэрэхигъэунэфыкIырэмкIэ, «Анцокъо Хьаджыбэч цIыф гъэсэгъэшхощтыгъэ. Арапыбзэр дэгъу дэдэу ышIэщтыгъ. КъурIаным къыпкъырыкIырэ шIэныгъэхэм осэшхо ариты­щтыгъ, ау шIэныгъэ куу зэбгъэгъотынымкIэ, гъэсэныгъэм илъэгапIэхэм уанэсынымкIэ лъэпкъым еджэкIэ-тхакIэ егъэшIэгъэн зэрэфаер Хьаджыбэч къыгурыIощтыгъ».

Алфавитыр къыхихыным ыпэкIэ Анцокъом бзабэхэм язэхэтыкIэ-гъэпсыкIэ нэIуасэ зафишIыгъагъ, алфавит зэфэшъхьафыбэу щыIэхэр зэригъэшIэгъагъ. Ахэм ащыщэу адыгабзэмкIэ анахь Iэрыфэгъу хъущтым хэтыщт макъэхэм ягъэнэфэн екIолIакIэу фишIыщт амалхэм бэрэ яусагъ. Ащ къыгъэлъагъорэр Хьаджыбэч шIэныгъэлэжь къызэрыкIоу зэрэщымытыгъэр ары, телъадэу, теурыкIуагъэ къызхимыгъафэу зыпыхьагъэр Iоф хьы­лъэу зэрэщытыр къыгурыIоу алфавитэу рихъухьагъэм гупшысабэ рихьылIэзэ дэлажьэщтыгъ. Зэфэхьысыжь инхэр зешIым ыуж макъэу хэтхэмкIэ адыгабзэр анахь зыпэблагъэу къыхихыгъэр арапыбзэр ары. Ащ техыгъэу иалфавити 1878-рэ илъэсым зэхигъэуцуагъ, ау изэхэтыкIэ-гъэпсыкIэ ымыгъэразэу, нахь къызэ­рыкIо, нахь гурыIогъошIу хъуным Хьаджыбэч илъэс 40-м ехъурэ етIани Iоф дишIэжьыгъ. Джарэущтэу мыпшъы­жьэу а шIэныгъэлэжьышхор илъэпкъ фэлэжьагъ.

Алфавитым изэхэтыкIэ-гъэпсыкIэ къы­зэрыкIоу щытыгъ. Арапыбзэр дэгъу дэдэу зышIэщтыгъэ ХьатIэнэ Абдул къызэритхыжьырэмкIэ, «ащ хьарыф 68-рэ хэтыгъ. Джы непэ дгъэфедэрэ адыгэ алфавитри а пчъагъэм зэрэшIокIырэр хьарыфитIу ныIэп. Ежь Хьаджыбэч адыгабзэм хэт макъэхэр къыритынхэу хьарыф 63-рэ къыхигъэщыгъагъ, ау а пчъагъэм зэкIэ макъэхэр къызэримыубытырэр къыгурыIуи, арапыбзэм хьарыфитф къыхихыжьыгъагъ. Джарэущтэу адыгабзэм хэт макъэхэр зэкIэ къызэлъызыубытрэ алфавитыр Анцокъом зэхигъэуцогъагъ».

Хьаджыбэч иIэпэрытх къызэриушыхьатырэмкIэ, лъэпкъ Iофыгъо зэфэшъхьафыбэмэ яхьылIэгъэ тхыгъэхэри, усэу дэтхэри зы Iофыгъо шъхьаIэ фэкIожьых: лъэпкъыбзэр тхылъыбзэ шIыгъэным къы­фэджэх. Ащ фэдэ усэх «Адыгэ тхьаусыхэ гъыбз», «Лъэпкъ гукъау», «Е адыгэ делэ тхьамыкIэх» ыкIи нэмыкIхэу усакIом иIэпэрытх тхылъ дэхьагъэхэр.

Аскъэлаехэм, – Еутых Юсыф, Еутых Шумаф, Гедыоджэ Хьис, Анцокъо Хьазрэт, Анцокъо Алик, Емыж Нурбый, Емыж Руслъан, Тхьаркъохъо Юныс Анцокъо Хьаджыбэч шIукIэ агу къэкIыжьыщтыгъ, дахэ щэхъу къыраIуалIэщтыгъэп. Аужыпкъэм, гущыIэжъ хъужьыгъэу Аскъэлайи, нэмыкI адыгэ чылагъохэми адэлъ: «Гъэ­жъуанэ орэдыр еусы, Хьаджыбэч сэуатэр хелъхьажьы». Шъхьэлэхъо Абу мырэущтэу къетхы ащ фэгъэхьыгъэу: «Мэзаем и 28-м, 1935-рэ илъэсым Теуцожь Цыгъо къыIуи Цэй Ибрахьимэ ригъэтхыжьыгъэу «Гъэжъуанэ иорэд» зыфиIорэм гущыIэ щэрыоу Хьаджыбэчрэ Гъэжъуанэрэ афэгъэхьыгъэр икъэIуакIэкIэ тIэкIу текIэу къыхэфэ: «А Гъэжъонэ мыгъом сиорэд гущэ къеусы, / Хьаджыбэч къынэсыгъэшъы сэуатэр къыхелъхьэ гущ». Шъхьэлэхъо Абу гупшысэр лъегъэкIуатэ: «Сыдэущтэу орэхъу фаеми, Iуагъэ хъугъэр къэуубытыжьын плъэкIыщтэп, орэдым хэтэу къежьагъэми, шъхьафэу къежьагъэми а гущыIэ щэрыом, цIыфхэм уасэу Хьаджыбэч фашIырэр, щэч хэмылъэу, къеушыхьаты».

Шъыпкъэ, Хьаджыбэч ытхыгъэхэм ащыщэу къыднэсыжьыгъэр бэшхоп. Ахэм ащыщэу апэу зыцIэ къепIон плъэкIыщтыр «Мэмэт иорэд» гуадзэу иIэр ары.

Нафэу зэрэщытымкIэ, Мэмэт ехьылIагъэу орэдитIу щыI. Зыр Мэмэт зыубырэ, ащ кIэнэкIэрэ лакъырд орэдыр ары. Мэмэт лэжьэкIо хьалэлэу, гъукIэ Iазэу, гушхоу, игущыIэкIи, изекIуакIэкIи Iофым икIыпIэ къыфэзыгъотэу щыт нахь мышIэми, ащ изекIуакIи, игущыIи мыхъункIэ, тэрэзыджэу къэзыгъэлъагъо зышIоигъо­хэм зэхалъхьагъэр ары.

ЯтIонэрэр Мэмэт раIолIагъэхэр зэрэмытэрэзхэр, етIани ащ янэ имыхьакъкIэ зэрэхагъэхьагъэр къэзыIуатэрэр ары. Ар зыусыгъэр Анцокъо Хьаджыбэч. Мэмэт кIыщым чIахьэмэ, гъучIым псэ къыпегъа­кIэ, пхъэшIэным фежьэмэ — фэдэ IэпэIасэ огъот, хьакIэ къыфыдахьэми, шъхьэкIафэ рихын елъэкIы. Ащ фэдэ цIыфым укIэнэкIэныр Хьаджыбэч емыкIоу елъэгъу. «Лэжьэн зимыкIасэхэр о къыпфэусэх» еIошъ, Мэмэт гоуцо, ыгу къыдещае. УсакIом емыкIушхоу ылъытэрэр Мэмэт янэ, ГъукIэлI япхъу, орэдым зэрэхалъхьагъэр ары.

ОрэдыIо купэу «MYST-м» мы орэдым джыри зэ псэ къыпигъэкIэжьыгъ. Ахэмэ хип-хоп/рэп жанрэм ралъхьагъэу къызэраIорэ шIыкIэм музыкальнэ платформэхэу Apple Music, Яндекс Музыке, Zvuk.com уащядэIун плъэкIыщт.

Хьаджыбэч къызыхъугъэр илъэси 180-рэ зыщыхъурэ мафэр 2026-рэ илъэсым организацие зэфэшъхьафхэм игъэкIотыгъэу хагъэунэфыкIы. Ащ къеушыхьаты Анцокъо Хьаджыбэч ишIушIагъэхэр цIыфхэм зэращымыгъупшагъэхэр, дахэкIэ агу зэрилъыр, шIукIэ агу къызэрэкIыжьырэр. Ар пстэуми анахь саугъэт лъапI!

Анцокъо Сурэт.