ЛIый Азэмат: «УзэдэгущыIэныр тхьамыкIагъо къэмыхъунымкIэ апэрэ лъэбэкъу»

Зыпкъитыныгъэ зыхэмылъ лъэхъанэу тызхэтым цIыф зэхэтыкIэ-зэфыщытыкIэхэм язэщыгъэкъонкIэ, обществэм иушIоркъынкIэ тикъэралыгъо ипыйхэм ашIэрэм хагъахъо. Ащ инэшанэхэм ащыщ терроризмэр ыкIи радикализмэр. ГъэдэIонкIэ, гъэIорышIэнкIэ, щынэкIэ, социальнэ хъытыухэмкIэ анахь махэу щыт цIыфхэр агъэфедэхэзэ ахэм зарагъэушъомбгъу. Мыщ фэдэхэр тишъолъыр къыщымыгъэхъугъэнхэмкIэ, апэшIуекIогъэнымкIэ, игъом, пэшIорыгъэшъэу къыхэгъэщыгъэнхэмкIэ ыкIи анахь шъхьаIэр, анахьыбэу ахэм ахэщагъэ хъурэ ныбжьыкIэхэр къэухъумэгъэнхэмкIэ республикэм Iофэу щызэшIуахырэр тизэдэгущыIэгъу къыщиIотагъ терроризмэм пэшIуекIогъэнымкIэ АР-м и Аппарат ипащэу ЛIый Азэмат.

— Радикализацием пэуцужьын, цIыфхэм яшIошъхъуныгъэ зыгъэпытэн ыкIи зыпкъитыныгъэ щыIакIэр зыгъэпсын зылъэкIыщтыр цIыфхэмрэ къэралыгъомрэ якIочIэ зэхэлъ. Анахь мэхапIэ ащкIэ хъухэрэр ныбжьыкIэхэр ары. Къэбар нэпцIыкIэ, гъэIорышIэнкIэ, гъэщынэнкIэ, дунэе хъытыум игъэфедэнкIэ радикальнэ гупшысэхэр ахэм анагъэсых. Арышъ, сэ сиеплъыкIэкIэ, хъурэ-шIэрэр къагурыIоу, яунагъохэр яIэпыIэгъухэу ыкIи щыIэныгъэм зыкъыщагъотышъоу лIэужыкIэхэр пIугъэнхэ фае.

— Сыд фэдэ екIолIэкIэ-шIыкIэха нэрмылъэгъу пыим ыгъэфедэхэрэр?

— ГъэпцIагъэкIэ е ащ фэдизэу къи­кIын щымыIэу къащыхъузэ, хэбзэукъоныгъэшхо зэрахьэ, зыдамышIэжьызэ нахьыбэр ащ хэщагъэ мэхъу. Ахэм ягугъуемылIыныгъэ террористхэмкIэ Iэшэ дэгъу, чIыпIэу зэрыфагъэхэр икъоу къызэрагурымыIорэр Iэрыфэгъу. ЫпшъэкIэ къызэрэсIуагъэу, зыхэр агъэщынэх: «мырэущтэу умышIэмэ, мырэущтэу тшIэщт е уянэ— уятэхэм ятIощт» зыфэпIощтым фэдэу. Ау мэхъу ахъщэ псынкIэ къалэжьыным ныбжьыкIэхэр егушIухэу. Сомэ мин 15 — 20-м пае джащ фэдиз илъэс хъурэ хьапсыр е игъашIэм чIэсынэу пщыныжьыр къалэжьы. Сыда пIомэ IэкIыб къэралхэм, Украинэм яхэушъхьафыкIыгъэ къулыкъу­хэм адэлэжьагъэу къызычIэкIыкIэ, къэралыгъом ыпашъхьэкIэ къумалыгъэ зэрихьагъэу алъытэщт. Сомэ мин заулэ пае уищыIэныгъэ ащ фэдэу зэщыбгъэкъо­ныр тэрэза? Арышъ, ащ фэдэхэр къэмыгъэхъугъэнымкIэ IофшIэным ны-тыхэм къащегъэжьагъэу ащ фэгъэзэгъэ къулыкъухэм, кIэлэегъаджэхэм, психологхэм анэсыжьэу зэкъотэу дэлэжьэнхэ фае. Ау, гукъау нахь мышIэми, шъхьафэу Iоф зыдэпшIэн фэе ны-тыхэри непэ тиIэх. Ясабыйхэр зыдэгущыIэхэрэм, купэу зыхэтхэм, хъытыу нэкIубгъоу зыщытхэхэрэм алъыплъэхэрэп, ыгъэгумэкIхэрэп. Ащ фэдэ кIэлэцIыкIухэр, зыукIыжьын гупшысэхэр зиIэхэр ары ыпэрапшIэу зыкъозыщэхэ зышIоигъохэм къыхагъэщыхэрэр, анаIэ зытырадзэхэрэр. Мы гумэкIыгъом къэралыгъо мэхьанэ иI. Дзэ корреспондентэу Владлен Татарскэр зыукIыгъэ Дарья Треповар зы щыс. Пшъэшъэжъыер хъытыу нэкIубгъохэм ащытхэщтыгъ, зиукIыжьыным тегушIухьэу къащиIощтыгъ. Зыгорэм гу къылъити, цIыкIу-цIыкIоу терактым къырищэлIагъ. Адыгеим джырэ нэс ащ фэдэ хъугъэ-шIагъэхэр щыдгъэунэфыгъэхэп, Тхьэм ыIомэ, тыкъаухьэ.

— Адэ, идунэееплъыкIэ зэрадимыштэрэм къыхэкIэу (идеологиеческэ нэшанэ иIэу) хэбзэ­— у­къоныгъэ Адыгеим щызэра­хьанэу рахъухьэу жъугъэунэфыгъа?

— Гухьэ-гужъ афишIыгъэу, радикальнэ гупшысэхэм арыгъуазэу бзэджэшIагъэ зезыхьагъэ тишъолъыркIэ тыщыIукIагъэп. Ар республикэм щыпсэухэрэмкIэ. Ау Адыгеим къихьэрэр бэ. Мары бэмышIэу къэбарлъыгъэIэс амалхэм къатыгъагъ Дагъыстан щыщ хъулъфыгъэм Украинэм икъулыкъухэм яунашъокIэ Дзэ егъэджэн Гупчэу Мыекъуапэ дэтым иIофшIэн зэщигъакъо шIоигъуагъэу. Джащ фэдэу, къэшъошIэжьмэ, Урысыем ыкIи Германием ягражданинэу Мыекъуапэ щыпсэущтыгъэ кIэлэ ныбжьыкIэу Кевин Лик къаубытыгъагъ. IэкIыб къэралыгъом ихэушъхьафыкIыгъэ дзэ къулыкъухэм къэбар аIэкIигъэхьаным иамал лъыхъущтыгъ. ИбзэджэшIагъэ зыраубытылIэжьым, кIалэм къызэриIуагъэмкIэ, хэушъхьафыкIыгъэ дзэ операцием дыригъаштэщтыгъэп. Ар диверсионнэ-террористическэ лъэбэкъугъэп, ау къэралыгъом ипый IэкIигъэхьащт къэбарыр ыугъоищтыгъ. Мэхъу мэхьанэ зиIэ къэбарымкIэ адэгуа­щэми ымышIэу нэмыкI къэралыгъохэм якъулыкъушIэхэм афатхэхэу, адэгущы­Iэхэу. 2023-рэ илъэсым Мыекъуапэ щыщ пшъэшъэжъыем дзэ комиссариатым ма­шIо кIидзэн гухэлъ ышIыгъэу къыхагъэщыгъагъ. ИIахьылхэм къызэраIуагъэм­кIэ, бзэджашIэ горэм икъыхэгъэщынкIэ тихэушъхьафыкIыгъэ къулыкъухэм IэпыIэгъу афэхъоу ылъытэщтыгъ. ГъэпцIагъэкIэ ащ къезыщэлIагъэхэм ар ышIошъ агъэ­хъугъагъ. Украинэм колл-гупчэ мин пчъа­гъэ чэщи мафи щэлажьэ. Ахэм япшъэрылъ шъхьаIэр Урысыем иныбжьыкIэхэр зыгуащэнхэр ары.Арышъ, мыщ дэжьым усакъын, гуцаф озыгъэшIыщт горэм гу лъыптагъэмэ, ащ фэгъэзагъэхэм алъыбгъэIэсын фае.

— КIэлэцIыкIур хабзэм пэшIуе­кIорэ, экстремизмэ, терроризмэ нэшанэ зыхэлъ зекIуа­кIэхэм ахэщагъэ мэхъумэ сыдэущтэу ны-тыхэм агъэунэфы­шъущта?

— «Ны-ты OSINT» аIоу екIолIакIэ бгъэфедэн фае. ЗэIухыгъэ, мыгъэбылъы­гъэ къэбархэмкIэ, зекIуакIэхэмкIэ кIэлэцIыкIум улъыплъэныр ащ къекIы. Ителефон ууплъэкIущт, зыдэгущыIэхэрэр, купэу зыхэтыр зэбгъэшIэщт, зыдакIорэм, ыщэ­фыхэрэм защыбгъэгъозэщт, зыфэщагъэ хъурэм, зызэрэзэблихъурэм, нахь макIэу гущыIэ хъугъэмэ, зызэкIуецIэушъафэмэ гъунэ алъыпфыщт. А зэкIэми унаIэ атебгъэтымэ, гумэкIыгъо щыIэмэ къэплъэ­гъущт.

Щынагъоу щыт субкультурэхэр щыIэх. Ахэм ащыщ «Колумбайн» зыфаIоу еджа­пIэхэм кIэрахъокIэ, шхончкIэ ащыо­хэрэр. Къалэхэу Керчь, Казань, Ижевскэ, Пермь ащ фэдэ хъугъэ-шIагъэхэр ащагъэунэфыгъэх. Iашэ зыIыгъ зы кIэлэцIыкIур екъу тхьамыкIэгъошхо къэхъуным пае. Ащ фэдэхэм Украинэм ихэушъхьафыкIыгъэ къулыкъухэр адэлэжьэнхэ ищыкIагъэп. ЕджапIэм ренэу мыскъарэ щашIымэ, кIэлэцIыкIум Iашэ ыштэным ари иушъхьагъу хъун ылъэкIыщт.

— Мыщ дэжьым сыд фэдэ хэкIыпIа, о уиеплъыкIэкIэ, щыIэр?

— ДунэееплъыкIэ тэрэз яIэу, зекIуа­кIэхэм ямэхьанэ икъоу къагурыIоу ныбжьыкIэхэр ппIунхэ фае. ТхьамыкIагъо, терроризмэр къэмыгъэхъугъэным дэлажьэхэрэм ренэу ясэIо: «Терроризмэм «хьау» етэIо» пIоу мэкъэгъэIушхо огъэ­уцукIэ пэшIорыгъэшъ IофшIэн хъущтэп. Ныбжьым, ашIогъэшIэгъоным елъыты­гъэу, цIыфэу зыгъэдэIошъущтхэр къыдэплъы­тэхэзэ, зы бзэ къадэбгъотынышъ, цIыф­хэм уадэгущыIэн фае. IэхъотегъэкIэу Iофтхьэбзэ пчъагъэ ребгъэкIокIын плъэ­кIыщт, ау ащ шIуагъэ къытыщтэп. ГущыIэм пае, нэмыкI къэралыгъо къикIыгъэу Адыгеим щылажьэхэрэр пштэхэмэ, хэбзэнчъэ зекIуакIэ къахэфэнымкIэ щынагъоу щытхэм ахэр ащыщых, Iоф зэрадэпшIэщтым хэушъхьафыкIыгъэу укъе­кIолIэн фае. Анахьэу зыщызэрэугъоихэрэ чIыпIэхэр, зыщышхэхэрэр, Iоф зыща­шIэрэр къыхэбгъэщыщтых, мамырныгъэ щыIакIэр амыукъоу, тишэн-хабзэхэм арыгъуазэхэзэ псэунхэу зытетхэгъэ тхьапэхэр къачIэбгъэнэщтых. Е мэщытэу зыдакIохэрэм иIимам терроризмэм, экстремизмэм ахэщагъэ мыхъунхэмкIэ хъутбэ къыщишIын ылъэкIыщт. Сэ ащ сычIахьэу сыкъыщыгущыIэн сыфитэп ыкIи къысэдэIущтхэп, ау зигущыIэ къырадзэу, ащ фэдэ амал зиIэхэр мэщытхэм ачIэтых. ЕджакIор кIэлэегъаджэм регъаджэмэ, тхьэшIошъхъуныгъэ зиIэхэм адэгущыIэн фаер Iимамыр ары.

— КъэбарлъыгъэIэс амалхэм тхьамыкIагъо къыгъэхъун гухэлъ зиIагъэр хэбзэухъумакIохэм къыхагъэщыгъэу къызатырэм, зышIошъ мы­хъухэрэр къахэ­кIых. Сыда ащ иушъхьагъур, о уиеплъыкIэкIэ?

— АшIошъ мыхъумэ сыда, къалэу Бислан къыщыхъугъэ тхьамыкIагъом фэда за­жэхэрэр? ГъэрекIо е гъэрекIопагъэ Свято-Михайловскэ чылысым ипащэ машIо кIэзыдзэ зышIоигъуагъэм игухэлъ къыдагъэхъугъэп. Ыгъэстынышъ, КъокIыпIэ Благъэм икIыжьынэу фэягъ, ау хэбзэухъумакIохэм ащ игъогу пабзыкIыгъ. Арышъ, ащ фэдэ къэбархэр пшIошъ зэрэмыгъэхъущтыр къызгурыIорэп. Контр­террористическэ щыIакIэм республикэр зыкIи зэрэтемыхьагъэр Урысыем щынэгъончъэнымкIэ и Федеральнэ къулыкъоу Адыгеим щыIэм иIофшIэн къыкIэкIуагъ. КъежьапIэм дэжь, игухэлъ ыгъэцэкIэным ыуж имыхьэхэзэ бзэджашIэхэр къыхагъэщых, щынэгъошхор тшъхьэщахы.ПэшIорыгъэшъ IофшIэнышхо мы лъэныкъомкIэ зэшIуахы. Ар къэлъагъорэп, ау зэпымыоу ренэу макIо. Непэ типый лъэшы, ащ ыкIыб дэтхэри тэшIэ, арышъ, убэлэрэгъынэу щытэп. Щынэгъошхомэ ащыщ IэрышI акъылыр, ар умыгъэIоры­шIэжьышъуни ылъэкIыщт. Ары, гупсэф, Iэрыфэгъу, ау гупшысакIэр цIыфым IэкIехы. «Ящэнэрэ ны-тыкIэ» еджэх, сыда пIомэ кIэлэцIыкIухэм упчIэжьэгъу ашIы. Ау джа IэрышI акъыл дэдэр типыйхэр къытэбэнынхэмкIэ агъэфедэ. Зыкъуащэрэ ныбжьыкIэхэр зэрагъэщынэхэрэ къэбар нэпцIхэм ягъэхьазырынкIэ ар къызфагъэ­федэ. Арышъ, ыпшъэкIэ къызэрэщысIуа­гъэу, ныбжьыкIэхэм уадэгущыIэныр профилактическэ екIолIэкIэ шъхьаIэу сэлъытэ. ТхьамыкIагъо къызэхъулIагъэр, ащ идэгъэзыжьын хэлэжьагъэр ахэм агухэм зэранэсыщтэу мэкъэгъэIухэу тхьапэхэм атептхэхэрэр, тхылъхэр зэха­шIэщтхэп.

Анцокъо Ирин.