Тхыбзэм илъэгъохэщ агу къагъэкIыжьыгъ

Адыгэ бзэшIэныгъэзехьэу, философэу, усакIоу, ефэндэу ыкIи Iазэу Анцокъо Хьаджыбэч къызыхъугъэр илъэси 180-рэ зэрэхъурэм фэгъэхьыгъэ Iэнэ хъураеу «Бзэр, тхыбзэр, хьарыфылъэр: къиныгъохэр, шIэгъэн фаехэр» зыфиIорэр гуманитар ушэтынхэмкIэ Адыгэ республикэ институтэу КIэрэщэ Тембот ыцIэ зыхьырэм щыкIуагъ.

ТишIэныгъэлэжьхэр, Къэбэртэе-Бэлъкъар Республикэм къикIыгъэхэ Федеральнэ шIэныгъэ гупчэу «Урысыем шIэ­ныгъэхэмкIэ иакадемие и Къэбэр­тэе-Бэлъкъар шIэныгъэ гупчэ» игенеральнэ пащэ игуадзэу Анцокъо Мурат, мы гупчэм икъутамэу «ШIэныгъэ-гъэсэныгъэ гупч» зыфиIорэм иIофышIэу, гъэзетэу «Адыгэ псалъэм» ишIэныгъэ гъуазэу Табышъ Мурат, Анцокъо Хьыджыбэч иIахьылхэр, зыщыпсэугъэ Аскъэлае щыщхэр Iофтхьабзэм хэлэжьагъэх.

Iэнэ хъураер къызэIуихыгъ философие шIэныгъэхэмкIэ докторэу, гуманитар ушэтынхэмкIэ республикэ институтым ипащэу ЛIыIужъу Адам.

— Мыщ фэдэ цIыфхэр тщыгъупшэхэ хъущтэп, зыфэбанэщтыгъэхэм, зыщыгугъыщтыгъэхэм, хахъоу ашIыщтыгъэ­хэм тягупшысэн фае. Ахэр зыкIэхъо­псы­щтыгъэхэр тэ дгъэцэкIагъа, къыддэхъу­гъа къыддэмыхъугъа? Ахэм непэ тарыгущыIэ зыхъукIэ, федэ къыхэтхыщт, — къыщи­Iуагъ ащ пэублэ гущыIэм.

ЗэкIэмкIи Анцокъо Хьаджыбэч ищыIэныгъэ, итворчествэ, Iэпэрытхэу къыгъэнагъэхэм, идунэететыкIагъэм афэгъэхьыгъэу нэбгырипшI нахьыбэмэ гущыIэ къа­шIыгъ. Ары пэпчъ кIэу, джырэ нэс зэхэтымыхыгъэу гъэшIэгъоныбэ къызкъуа­хыгъ. Къуаджэу Лыгъотх щыщэу, Аскъэлае щыпсэугъэ Хьаджыбэч Шъхьащэфыжь ефэндэу зэрэщыIагъэр, ащ щыпсэухэрэм яшIэжь, яIорIуатэ непэ къызэрэхэнагъэм илъэуж ыфыгъ Табышъ Мурат.

— Анцокъо Хьаджыбэч бзэшIэныгъэзехьэу, Iазэу, усакIоу, IорIотэугъоякIоу зэрэщытыгъэм фэшъхьафэу ежьыри IорIуатэм къыхэнагъ. Шъхьащэфыжь тызэкIом, Хьаджыбэч гъэсэпэтхыдэ зе­кIуакIэу къыхэфагъэхэм афэгъэхьыгъэ къэбарэу анахь макIэмэ 15 къэтыугъоижьыгъ, — къыIуагъ Мурат ыкIи ахэм ащыщхэр къыIотагъэх.

Анцокъо Хьаджыбэч Шъхьащэфыжь ефэндэу зыщыIэгъэ лъэхъаным зиунэ исыгъэ Анцокъохэм ялIэужыкIэу, Налщык къикIыгъэ Анцокъо Мурат Iэнэ хъураем хэлэжьэгъ. Непэ ари адыгабзэм хахъо ышIыным дэлажьэ, ау цифрэм илъэу. Гуманитар ушэтынхэмкIэ республикэ институтэу КIэрэщэ Тембот ыцIэ зыхьырэм игъусэу урыс-кIэхэ адыгэбзэ-шъ­хьагъ адыгэбзэ электроннэ гущыIалъэм игъэ­псын дэлажьэх.

Джащ фэдэу адыгэ тхыбзэм илъэгъо­хэщэу Анцокъо Хьаджыбэч иIофшIагъэхэм адыгабзэм изэгъэшIэн чIыпIэу щиубытырэм къытегущыIагъ филологие шIэныгъэ­хэмкIэ докторэу Бырсыр Батырбый. Ихьарыфылъэу арапыбзэм илъыр, Iэпэрытхэу, нэмыкIэу зыдэлэжьагъэу АР-м и Лъэпкъ музей ихъарзынэщ хэлъхэр, ахэр къазэрэIэкIэхьэгъэ шIыкIэр къыIотагъ музеим тарихъымкIэ иотдел ипащэу Кудай Марет. Илъэс 30-кIэ узэкIэ­Iэбэжьмэ бзэшIэныгъэзехьэм фишIыгъэгъэ телекъэтыным игъэхьазырын ушъхьагъу фэхъугъэр, Хьаджыбэч иIахьылхэу зыIукIагъэхэм якъэбар, ахэм къыфаIотагъэхэр ыгу къэкIыжьыгъэх АР-м искусствэхэмкIэ изаслуженнэ IофышIэу Шъхьэ­лэхъо Светланэ. Хьаджыбэч итхыгъэхэу Пшызэ шъолъырым ыкIи Адыгеим яхъар­зынэщхэм ахэлъхэр къызэхифыгъэх, къащыIуагъэхэр къыIотагъэх ГУАРИ-м тарихъымкIэ иотдел ишIэныгъэлэжьэу Барцо Рустам. Ащ фэшъхьафэу, я 19 — 20-рэ лIэшIэгъухэм аугъоигъэ документальнэ тхыгъэу хъарзынэщхэм ахэлъ­хэм Анцокъо лIакъом икъэбар къазэрэхафэрэр ащ къыIотагъ. Адыгэ орэд цIэрыIоу «Си Мэмэт» зыфиIорэм иусыгъохэм ащыщэу Анцокъо Хьаджыбэч ытхыгъэм къытегущыIагъ ГУАРИ-м IорIуа­тэмкIэ иотдел ишIэныгъэлэжь нахьышъхьэу Нэхэе Саидэ.

— Апэрэ конференциеу 1955-рэ илъэ­сым Мыекъуапэ щызэхащэгъагъэм фэшъхьафэу, Анцокъо Хьаджыбэч фэгъэ­хьыгъэ зэIукIэу рекIокIыгъэхэм зэкIэми сащыIагъ. Ау непэрэм фэдэу игъэкIотыгъэу, ащ фэгъэхьыгъэ къэбарыкIэхэр къыщаIуагъэхэу сыхэфагъэп. Арышъ, Хьаджыбэч икъэбарыбэ сянэ къысфи­Iотэжьыщтыгъ нахь мышIэми, зэхэсхыгъэр ыкIи слъэгъугъэр зэкIэ згъэшIэгъуагъэ. Лъэпкъ пстэуми зэдагъэфедэшъунэу зы хьарыфылъэ зэхэбгъэуцон плъэкIыщтэу Хьаджыбэч ыIощтыгъэу сянэ къыIотэжьыщтыгъ. Японыбзэми китаибзэми ар къе­кIущтэу ылъытэщтыгъ. Ащ къегъэлъагъо Хьаджыбэч гупшысэкIэ ямышIыкIэ зэрэ­хэлъыгъэр. ЗэкIэми «тхьашъуегъэпсэу», — къыIуагъ Анцокъо Хьаджыбэч ип­хъорэлъфэу Хьакъунэ Мирэ.

Аскъэлэе кIэлэцIыкIу пщынэ-пхъэкIычэо купэу «Жъогъобыным» къыригъэIогъэ мэкъэмэ дахэхэмкIэ зэIукIэр аухыгъ.

Анцокъо Ирин.