Адыгеир. Хэхъоныгъэм игъогу

Илъэс къэс чъэпыогъум и 5-м Адыгэ Республикэр загъэ­псыгъэ Мафэр хэтэгъэунэфыкIы. Адыгэ автоном хэкур Урысыем хэхьэ­рэ республикэ шъхьаф зэрэхъугъэм ар ихьатыр.

Хабзэ зэрэхъугъэу, а мафэм республикэм мэфэкI Iофтхьабзэхэр щырекIокIых, ау а мафэр мэфэкI къодыеп, зэфэхьысыжьхэр шIыгъэнхэм, неущырэр ихъухьэгъэным ­яуахът. АР-м и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат министрэхэм я Кабинет Iофэу ышIагъэмкIэ аужырэ зэфэхьысыжьэу къышIыгъэм къы­зэрэщыхигъэщы­гъэу, Адыгеир ицыхьэ зытелъыжьэу ыпэкIэ лъэкIуатэ.

«Президентэу Владимир Путиным илъэсым иублэгъум дысиIэгъэ зэIукIэгъум респуб­ли­кэм хахъоу ышIыхэрэм осэшIу къафишIыгъ ыкIи лъэныкъо пстэумкIи ткIуачIэ хэд­гъэ­хъонэу къыIуагъ. Хэхъоныгъэмэ алъапсэр — Адыгеим щыпсэухэрэм языкIыныгъ, яIофшIакI ыкIи къэралыгъом пхырищырэ гъогум зэрэдырагъаштэрэр ары. Республикэм щыпсэухэрэм тызэгъусэу, Президентым, Урысыем и Правительствэ, ФедерациемкIэ Советым ыкIи Къэралыгъо Думэм яIэпы-­Iэгъу зэхатшIэзэ, зэхъокIыныгъэшIухэр тэшIых, — къыIуагъ КъумпIыл Мурат.

Республикэм ар къахэзыушъхьафыкIырэ нэшанэхэр, тарихъ шIэжьыр ыкIи шэн-ха­бзэхэр къыухъумэхэзэ, илъэс къэс зехъожьы. ЗэхъокIыныгъэ пэпчъ ыкIыб дэтыр лъэныкъо зэфэшъхьафхэм ащылэжьэрэ цIыфхэр ары.

Къэралыгъом ипащэ къыгъэнэфэгъэ Iофы­гъохэм ягъэцэкIэнкIэ цIыфхэм языкIыныгъэ зынэсырэр блэкIыгъэ хэдзынхэм къаушыхьатыгъ. Адыгеим ихэдзакIомэ янахьыбэм (процент 65,82-м) партиеу «Единэ Россием» амакъэ фатыгъ. Пстэуми апэу зыпкъыи­тыныгъэмрэ лъэгапIэу тызынэсыгъэмрэ ылъапсэхэу хэхъоныгъэ шIыгъэным игъогу ахэм къыхахыгъ.

Экономикэр ыкIи инвестициехэр

Республикэм иэкономикэ зыпкъитыныгъэ хэлъэу зыкъеIэты. 2023-рэ илъэсым ехъулIэу шъолъырым къыщыдагъэкIыжьырэм (ВВП) хахъоу ышIыгъэр проценти 109,8-рэ, иунэе ахъщэ сомэ миллиард 80,4-м нэсыгъ. АщкIэ Къыблэ Федеральнэ шъо­лъырымкIэ апэрэ чIыпIищыр зыубытыхэрэм ясатырэ хэт. Апэ изыгъэшъыхэрэм ащыщых промышленнэ паркэу «Инэмыр», илъэс псаум Iоф зышIэщт зыгъэпсэфыпIэу «Лэгъо­накъэ» ыкIи мэкъу-мэщым ылъэныкъокIэ проектышхо заулэр. ЗэкIэмкIи джырэкIэ проект инэу 20 шъолъырым инвесторхэм щагъэцакIэ, мылъкоу сомэ миллиарди 101-м къехъу. Ащ изэфэхьысыжьэу блэкIыгъэ илъэсым икъэгъэлъэгъонхэмкIэ, ин­весторхэм якъещэлIэнкIэ Лъэпкъ зэгъэпшэным анахь дэгъоу ар зыгъэцакIэу къыхагъэ­щыгъэ 20-м я 19-м Адыгеир щыт. Ахъщэу шъо­лъырым къыхалъхьэрэм хахъо къэс гурыт ыкIи бизнес цIыкIум заушъомбгъуным фэIорышIэ. Республикэм зэкIэмкIи къыщыдагъэкIыжьырэм ахэм яIахьэу халъхьэрэр процент 26-рэ, шъолъырым иэкономикэ щылажьэхэрэм япроцент 43-р гурыт ыкIи бизнес цIыкIум фэгъэзагъэх.

ПсэолъэшIыным Адыгеим иэкономикэ иIахьышIу хелъхьэ. БлэкIыгъэ илъэсым псэу­пIэ квадрат метрэ 601-рэ атыгъ, хахъор проценти 106-рэ. Илъэс къэс фэтэри 150-рэ кIэлэцIыкIу ибэхэм араты. ПсэупIэ-коммунальнэ хъызмэтым игъэкIэжьын республикэм лъэшэу анаIэ щытырагъэты. Километрэ 79-рэ зикIыхьэгъэ автомобиль гъогу Iахь 38-рэ ыкIи лъэмыджитф агъэцэкIэжьыгъ. Мыекъуапэ къэзыухьэрэ гъогум ишIын макIо. ЗекIонымкIэ инфраструктурэм зеушъомбгъу. ГъэрекIопагъэ ехъулIэу республикэм къи­хьэрэ хьакIэхэм япчъагъэ процент 17 къы­хэхъуагъ.

Республикэ бюджетыр зыпкъ итэу къэ­нэжьы, зыпэIухьащтыр зэхэушъхьафыкIыгъ, социальнэ лъэныкъор ыпэ щырагъэшъы. Лъэпкъ проектхэм яилъэсих пIэлъакIэ блэкIыгъэ илъэсым аублагъ — лъэпкъ проект 12 шъолъырым щагъэцакIэ. Хэхъоны­гъэмкIэ фэшъхьаф амалэу республикэм къыIэкIахьэхэрэм ахэр адалэжьых. ЗэкIэмкIи 2025-рэ илъэсымкIэ лъэпкъ проектхэм сомэ миллиарди 8 апэIухьагъ, къэралыгъо программэхэм — миллиарди 6,5-рэ. Псэолъи 171-мэ IофшIэнхэр ащыкIуагъ. Мы илъэсым Лъэпкъ проектхэм сомэ миллиард 11-м нахьыбэ къафыхагъэкIы. Ащ фэшъхьафэу сомэ миллиарди 5,6-рэ къэралыгъо программэхэм ягъэцэкIэн пэIухьащт. 2025-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу илъэсихым ателъытэгъэ Унэе программэу сомэ миллиарди 6 зыпэIухьащтыр республикэм щыпхыращы. Пшъэрылъыр — хъызмэтшIапIэхэм яшIын, ягъэкIэжьын, къыдагъэкIырэм хэ­гъэхъогъэныр, IофшIэпIэ чIыпIакIэхэр гъэ­псыгъэнхэр.

Мэкъу-мэщыр

Мэкъу-мэщыр республикэм иэкономикэ ылъапсэу къэнэжьы. Мы лъэныкъом зегъэу­шъомбгъугъэнымкIэ блэкIыгъэ илъэсым сомэ миллион 850-м ехъу нахьыбэ пэIуагъэхьагъ ыкIи чIыгулэжьынымкIэ шъолъырым къэгъэ­лъэгъонышIухэр иIэх. 2025-рэ илъэсым бжыхьэсэ коцымкIэ зыфэдэ къыхэмыкIыгъэ гъэбэжъу республикэм щыIуахыжьыгъ (зы гектарым центнер 61,3-рэ). Ар къэралы­гъомкIэ анахь къэгъэлъэгъонышIу. Адыгэ къуаем икъыдэгъэкIын хэхъо. АР-м мэкъу-мэщымкIэ и Министерствэ къызэритырэмкIэ, аужырэ илъэситфым къуаеу ыкIи къое­хэкIэу шъолъырым щагъэхьазырырэр мин 19,4-м къыщегъэжьагъэу тонн мин 32,9-м нэсыгъ, процент 70-у къыхэхъуагъ.

Гъомылапхъэхэм якъыдэгъэкIын гъэрекIо­рэ зэфэхьысыжьхэмкIэ проценти 103,4-м нэсыгъ. ИлъэсиплIым къыкIоцI чIыгулэжьын-къыдэгъэкIыжьын зэхэтым (АПК-м) процент 52,2-у хэхъуагъ. ЧIыгухэм язытет нахьышIу шIыгъэнымкIэ IофшIэным зэпыу фэмыхъоу дэлажьэх. Ащ фэдэу мелиора-­цием ылъэныкъокIэ зэшIушIэгъэхэ чIыгу гектар 662,3-рэ гъэрекIо шъолъырым щалэ­жьырэм къыхэхъуагъ. Мы илъэсым гектар 440-м Iоф адашIэщт.

Непэ пхъэшъхьэ-мышъхьэхэм, мэткIо лъэпкъхэм чIыгу гектар 7300-рэ зэлъаубыты, ащ щыщэу гектар 2000-р джырэ шап­хъэхэм адиштэрэ екIолIакIэхэмкIэ къагъэ­кIырэ чъыгхатэх. Непэрэ чIыгулэжьын-къыдэгъэкIыжьын IофшIэн зэхэтыр губгъо ыкIи былымIыгъыпIэ къодыеп. Ар — техникэр, къыдэгъэкIыжьыныр, гъомылапхъэм иIугъэ­кIын, иухъумэн. Агропромышленнэ комплексым хахъо езыгъэшIыхэрэм ащыщых инвес­торхэм ахъщэ зыхалъхьэрэ проектхэр. Ахэм ащыщ Агробиотехнопаркэу, «Кластер Ва­вилов» зыфиIорэр ыкIи нэмыкIхэр.

ЗекIоныр ыкIи чIыопсыр

Адыгеим хахъо езыгъэшIырэмэ ащыщ зекIоныр. ЧIыопсыр шъолъырым ибаиныгъэ шъхьаIэхэм яз. Къушъхьэхэр, псыхъохэр ыкIи псыкъефэххэр, мэзхэр, псы фабэхэр, Лэгъонэкъэ бгытешъор — а пстэумэ рес­публикэм изекIон къагъэпсы. Ау непэрэ зекIомкIэ чIыопсым ибаиныгъэ закъо макIэ. Мыекъуапэ зекIо IункIыбзэр щыпхыращы. Хъугъэ-шIагъэхэм япхыгъэ Iофтхьабзэхэр бэмэ агу рехьых. Адыгэ къуаем ифестиваль цIэрыIо фэшъхьафэу Адыгэкъалэ шхыныгъохэм яфестивалэу «Зэкъошныгъэм иджэныкъу» зыфиIорэр мыгъэ щыкIуагъ. Шъо­лъырым зекIоным зыщырагъэушъомбгъу. ХьакIэщыкIэхэр агъэуцух, цIыф кIуапIэхэр непэрэ мафэм диштэу зэтырагъэпсыхьэх, хьакIэпэгъокIыным пылъ фэIо-фашIэхэм зарагъэушъомбгъу. Ащ изэфэхьысыжьэу, гъэрекIопагъэ ехъулIэу республикэм къи­хьэрэ хьакIэхэм япчъагъэ процент 17 къы­хэхъуагъ.ХьакIэщхэм федэу ашIырэм процент 12 къыхэхъуагъ ыкIи сомэ миллиарди 3,7-м нэсыгъ. ХэбзэIахьэу республикэм ибюджет кIорэм фэдитIу къыхэхъуагъ, сомэ миллион 227-рэ хъугъэ. БлэкIыгъэ илъэсым зекIонымкIэ хэбзэIахь тыгъэным Адыгеим щиублагъ. Сомэ миллион 27,6-рэ ащ къыкIэ­кIуагъ. Зэрэрахъухьагъэм тетэу илъэсым къыкIоцI Iоф зышIэщт зыгъэпсэфыпIэу «Лэгъонакъэ» ишIын макIо. ШъолъырымкIэ ащ мэхьанэу иIэм къыщигъакIэрэп ДжэгокIо гъэхъунэм игъэпсын. ЧIыопс ыкIи культурнэ кIэн баеу ахэм зэрахьэрэм шъолъырым изекIонкIэ амалыбэ къыфызэIуахы. Ащ пстэумэ адакIоу чIыопс ыкIи культурнэ баиныгъэу Адыгеим иIэр ухъумэгъэныр шъхьаIэу къэнэжьы.

Iэрыфэгъу щыIакIэр

ГъэцэкIэжьыгъэ гъогухэр, аужырэ шап­хъэхэм адиштэрэ зыгъэпсэфыпIэхэр, спорт чIыпIакIэхэр, агъэнэфыгъэ урамыр — мыхэм е афэдэ зэхъокIыныгъэхэр ары Iэрыфэгъу щыIакIэр къэзыгъэпсырэр. Къалэхэм ыкIи районхэм цIыф кIуапIэу щыт чIыпIэхэр ащашIых, коммунальнэ ыкIи транспорт инфраструктурэр ащагъэкIэжьых. БлэкIыгъэ илъэсым псыубытыпIэу тIурэ джащ фэдиз псырыкIуапIэрэ ашIыгъ; гумэкIыгъо къызыпыкIырэ псырыкIопIэ Iахь 14 километри 10 икIыхьагъэу Мыекъуапэ щагъэцэкIэжьыгъ. Псым иIущынкIэ джыри чIыпIитIу щагъэтэ­рэзыжьыщт. Тэхъутэмыкъое ыкIи Красногвардейскэ районхэм зашъохэрэ псыр цIыфхэм ягъэгъотыгъэнымкIэ IофшIэнхэр ащэкIох. Ахэм янахьыбэр лъэпкъ проектэу «ЩыIэныгъэм пае инфраструктурэр» зыфиIорэм къыдыхэлъытагъ.ГъэрекIо цIыф кIопIэ чIыпIэ 24-рэ рес­публикэм щызэтырагъэпсыхьагъ, урысые зэ­нэ­къокъум изэфэхьысыжьхэмкIэ чIыпIи­тIумэ мылъку къафатIупщыгъ. Мы илъэсым общественнэ чIыпIэ 19-рэ къатыбэу зэтет унэхэм ящагуи 3-рэ зэтырагъэпсыхьагъэх. Къэлэ цIыкIухэм язэнэкъокъу пхырыкIыгъэ проектищ джащ фэдэу республикэм щагъэцэкIэщт. ЦIыфхэм яшIоигъоныгъэхэр къыда­лъытэзэ чIыпIэхэм язэтегъэпсыхьанкIэ Iоф­шIэнхэр зэшIохыгъэнхэр АР-м и ЛIышъхьэ сыдигъуи шъхьаIэу къыхегъэщы. ЦIыфхэм яахъщэ зэхэлъкIэ агъэпсырэ мылъкур ащкIэ амалышIу мэхъу. ЗэкIэмкIи 2018-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу цIыфхэм ягукъэкI проект  213-у сомэ миллион 381,5-рэ зыпэIухьагъэр гъэцэкIагъэ хъущт.

Социальнэ лъэныкъор

Социальнэ лъэныкъом зегъэушъомбгъугъэныр, зищыкIагъэхэм IэпыIэгъу афэхъугъэныр республикэ хабзэм шъхьаIэу ынаIэ зытыригъэтырэмэ ащыщ. БлэкIыгъэ илъэсым шъолъырым ибюджет ипроцент 66-рэ ащ пэIухьагъ. Социальнэ ухъумэным сомэ мил­лиарди 6,3-рэ фэкIуагъ, псауныгъэр къэу­хъу­мэгъэным — миллиард 13,5-рэ, мы илъэ­сым — миллиард 14,8-рэ. ГурытымкIэ цIыфхэм къагъашIэрэр гъэрекIо илъэс 76,65-м нэсыгъ. УрысыемкIэ гурыт къэгъэлъэ­гъонхэм ар ашъхьадэкIы, республикэмкIэ анахь пчъэгъэ ин. АщкIэ IофшIэнэу респуб­ликэм щызэшIуахырэм ишIуагъэу къакIорэр къэхъухэрэм япчъагъэ къегъэлъагъо: унэгъо Iужъухэм ахэхъо.

Iофыгъо шъхьаIэхэм ащыщ фэгъэкIотэнхэр зиIэхэм Iэзэгъу уцхэр ягъэгъотыгъэнхэр. Аужырэ илъэситфым ахэм апэIухьэрэ ахъщэу республикэ мылъкум къыхахырэр фэдитIукIэ нахьыбэ хъугъэ. БлэкIыгъэ илъэсым — сомэ миллион 775-рэ. Мыгъэ — миллион 785,3-рэ. Ащ фэшъхьафэу, ахъщэ тедзэу сомэ миллиони 100 джыри а лъэныкъом пэIуагъэхьанэу рахъухьагъ. Ащ ишIуагъэкIэ фэгъэкIотэнхэр зиIэхэу Iэзэгъу уцхэр зыте­фэхэрэр зэкIэ къызэлъаубытынхэ алъэ­кIыщт.Шъолъырым игъэсэныгъэ утегущыIэн зыхъукIэ, мы лъэныкъом блэкIыгъэ илъэсым сомэ миллиарди 9,8-рэ фатIупщыгъ. 2019-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу гурыт еджэпIэ 12, кIэлэцIыкIу IыгъыпIэ 18 ыкIи ахэм апа­шIыхьэгъэ уни 4 республикэм щагъэуцугъ. 2026-рэ илъэсым еджэпIитIурэ кIэлэцIыкIу IыгъыпIи 6-рэ ашIыщт.

Культурэм хахъо егъэшIыгъэным сомэ миллиарди 2,8-рэ пэIуагъэхьагъ. Культурэм иунэхэм яшIынкIэ, ягъэцэкIэжьынкIэ ыкIи ящыкIагъэр ягъэгъотыгъэнымкIэ IофшIэнхэр лъэкIуатэх.2018-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу спорт псэолъи 186-рэ кIэу Адыгеим иIэ хъугъэ. Къэралыгъо программэу «Урысыем испорт» зыфиIорэм игъэцэкIэн ыкIи нэмыкI IофшIэнхэм яшIуагъэкIэ илъэситфым спортым пылъ цIыфхэм япчъагъэ процент 13-кIэ нахьыбэ хъугъэ. Ар Адыгеим щыпсэухэрэм япроцент 60,8-рэ. Къэралыгъом иныбжьыкIэ политикэ шIуагъэ къытэу зыщылэжьэрэ урысые шъо­лъырипшIымэ гъэрекIо Адыгеир ахэфагъ.

Баиныгъэ шъхьаIэр

Сыдигъуи къэгъэлъэгъонышIухэм акIыб дэтых цIыфхэр. Ахэр Адыгеим ибаиныгъэ шъхьаI. Лъэпкъ зэфэшъхьафишъэм къехъоу республикэм щыпсэухэрэм хьакIэпэгъокIыным ыкIи зэфыщытыкIэшIухэм яхабзэхэр агъэлъапIэу къаухъумэх. Ащ ишыхьатых Урысыем илъэпкъхэм языкIыныгъэ и Илъэс къыдыхэлъытагъэу шъолъырым щырекIокIырэ Iофтхьабзэхэр. 2025-рэ илъэсыр Хэ­гъэгу зэошхом ТекIоныгъэшхор къызщыдахыгъэр илъэс 80 зэрэхъугъэм итамыгъэ чIэтэу кIуагъэ. АР-м и ЛIышъхьэ къызэрэхигъэщыгъэмкIэ, анахь шъхьаIэр зэо зэпэуцужьхэм, хэушъхьафыкIыгъэ дзэ операцием яветеранхэм ыкIи ахэм яунагъохэм IэпыIэгъу ягъэгъотыгъэныр ары. Мы лъэныкъом, хэу­шъхьафыкIыгъэ дзэ операциер зыщаублагъэм къыщегъэжьагъэу, сомэ миллиарди 6-рэ миллион 961-рэ пэIухьагъ. Ветеранхэм IэпыIэгъу ягъэгъотыгъэным епхыгъэ Iофтхьэ­бзэ зэфэшъхьафхэр республикэм щызэ­шIуахых, Урысые фондэу «Хэгъэгум иухъума­кIохэр» зыфиIорэм ишъолъыр къутамэу Адыгеим щыIэр ахэм адэлажьэ. Джащ фэдэу хэушъхьафыкIыгъэ дзэ операцием хэлэжьагъэхэм щыIэныгъэм чIыпIэ къыщагъотынымкIэ амалышIухэр апагъохых. Ащ дэлэжьэрэ программэу «Адыгеим и ЛIыхъужъхэр» зыфиIорэр шъолъырым щыпхыращы. Адыге­им гъунэ зылъифырэ Херсон хэкум Iэпы­Iэгъоу республикэм ригъэкIырэр зэпыурэп. ШIушIэ Iофтхьабзэхэр, партиеу «Единэ Рос­сием» пхырищыхэрэри хэтхэу, ащ щырекIокIых. ЗэкIэмкIи хэушъхьафыкIыгъэ дзэ операциер зыщыкIорэм шIушIэ IэпыIэгъоу тонн 6000-м нахьыбэ ащагъ.

Республикэм щыпсэухэрэри ахэм Iэпы­Iэгъу афэхъунхэм зэрэфэхьазырхэр мызэу къагъэлъэгъуагъ. Арышъ, Адыгеим инеущырэ мафэ лъэпсэшIу иI — ахэр ицIыфхэу, Хэгъэгум, шъолъырым къарыкIощтым ыгъэ­гумэкIыхэрэр ары.

Экономикэм зегъэушъомбгъугъэныр, къэ­лэ ыкIи къоджэ щыIакIэр нахьышIу шIыгъэ­ныр, IофшIэпIакIэхэм ягъэпсын, гъэсэны­гъэм, псауныгъэм икъэухъумэн хахъо ягъэшIыгъэ­ныр, бизнесым IэпыIэгъу фэхъугъэныр ыкIи зекIонымкIэ инфраструктурэр гъэпытэгъэныр республикэм непэ ипшъэрылъ шъхьаIэх. Адыгеим непэ щыпсэурэ ыкIи щыла­жьэхэрэм аIэхэмкIэ, яшIэныгъэрэ яIофшIэн­рэкIэ инэкIубгъуакIэ непэ егъэпсы.