ХэбзэухъумакIохэм якъэбарлъыгъэIэс Гупч

1918-рэ илъэсым РСФСР-м хэгъэгу кIоцI IофхэмкIэ и Лъэпкъ комиссариат иунашъокIэ къэбарлъыгъэIэс къулыкъухэр агъэпсыгъагъэх. Ащ къыщежьэ УФ-м хэгъэгу кIоцI IофхэмкIэ и Министерствэ икъэбар­лъыгъэ­Iэс Гупчэ итарихъ.

Илъэси 108-рэ ныбжьыр мыгъэ хэзыгъэунэфыкIырэ къулыкъум хэгъэгум бзэджэшIагъэу щызэрахьэрэм ипчъагъэ, ахэр зыфэдэхэр, анахьыбэу зэрахьэрэр, нэмыкI къэбарэу пылъхэр къыугъоинхэу, ытхынхэу, ыIыгъынхэу, Iофхэр зэрэлъы­кIуатэхэрэм лъыплъэнэу, зы гущыIэкIэ къэпIон хъумэ статистикэм фэгъэзэ­гъэнэу пшъэрылъ иIагъ. 1970-рэ илъэсым подразделениехэр хэгъэгу кIоцI IофхэмкIэ Министерствэм икъэбарлъыгъэIэс Гупчэ ашIыжьыгъэх.Адыгеир Краснодар краим къыхэкIыжьи, республикэ статус иIэ зэхъур ары ащ фэдэ Гупчэ зыщагъэпсыгъэр. Апэрэ пащэу иIагъэр подполковникэу Владимир Шипиленкэр ары. Ащ ыуж а IэнатIэм Iутыгъ полковникэу Татьяна Королевар. 2003-рэ илъэсым къыщыублагъэу ащ ипащ Юрий Нестеровыр. Ясэнэхьат мэфэкI ипэгъокIэу ащ гущыIэгъу тыфэ­хъугъ. Гупчэм непэ пшъэрылъэу иIэхэм, фэIо-фашIэу ыгъэцакIэхэрэм, илъэсхэм зэхъокIыныгъэу яIофшIэн къыфашIыгъэ­хэм ар къатегущыIагъ.— Хэгъэгу кIоцI IофхэмкIэ Минис­терствэм ыкIи нэмыкI хэбзэухъумэкIо ­къулыкъухэм ящыкIэгъэ къэбарыр аIэкIэгъэхьэгъэныр ары пшъэрылъ шъхьаIэу къэбарлъыгъэIэс Гупчэм иIэр, — къе­Iуатэ ащ. — ХэбзэухъумэкIо ыкIи хьыкум системэхэм зэпхыныгъэ адытиIэу Iоф адэтэшIэ. Ахэм къашъхьэпэщт къэбарыр къэтэугъоишъ, зыщящыкIагъэм алъытэгъэIэсы. А зэпстэумэ анэмыкIэу, цIыфхэм къэралыгъо фэIо-фашIэхэр афэтэгъэцакIэх.— Ахэм нахь игъэкIотыгъэу уакъытегущыIагъэмэ дэгъугъэ.— Къэралыгъо фэIо-фэшIи 5 дгъэ­цакIэрэр. ЦIыфым иIоф хьыкумым ыIыгъыгъэмэ е ымыIыгъыгъэмэ, ащ пшъэ­дэкIыжьэу тырилъхьагъэр ыпщыныгъэмэ, тырахыжьыгъэмэ, уголовнэ Iоф къыфызэIуахыгъэу лъэхъухэмэ е ар тырахыжьыгъэмэ къэзыушыхьатырэ тхылъхэр ятэтых. IэкIыб къэрал кIощтхэм «апостиль» афытегъэуцогъэныри тэ тиIофшIэн хэхьэ. Джащ фэдэу наркотик зыхэлъ е цIыфым ипсихикэ зэIэзыгъэ­хьэрэ пкъыгъохэр псауныгъэм емыпхыгъэу зыгъэфедагъэу административнэ пшъэдэкIыжь зэрагъэхьыгъэхэм справкэхэр афэтэгъэхьазырых. Политическэ репрессиехэм къахиубытагъэхэм яреабилитацие пае тхылъхэр ятэтых. Хъарзынэщым къыхэхыгъэ къэбар, «архивные справки» тызэряджэрэр, зищыкIагъэхэм ятэты.— «Апостилыр» сыда?— ЦIыфэу Урысые Федерацием игъу­напкъэ зэпичынышъ, IэкIыб къэрал кIощтым идокументхэр зэрэмынэпцIхэр къэзыушыхьатырэ штампыр ары «апостиль» зыфаIорэр. ФэIо-фашIэу дгъэцакIэ­хэрэр зэкIэ пштэмэ, а зыр ары къэралыгъо пошлинэ зыпылъыр. Адрэ­хэр ыпкIэ хэмылъэу афэтэгъэцакIэх.— «Архивнэ справкэхэр» пIуа­гъэ. Ахэр сыд фэдэ тхылъхэр ара?— Хэгъэгу кIоцI IофхэмкIэ Минис­терствэм къулыкъу щихьыгъэу отставкэм кIуагъэхэр ары ахэр анахьыбэу зэттыхэрэр. Пенсиер агъэпсыным пае илъэс пчъагъэу хэбзэухъумакIохэм ясатыр зэрэхэтыгъэр, командировкэм зэрэщыIагъэр, зыдэщыIагъэр къэзыушыхьатырэ тхылъхэр ары зигугъу тшIырэр. Офицерыр отставкэм зыкIокIэ, ащ къэбарэу пылъыр хъарзынэщым халъхьажьы, ищыкIагъэ хъумэ тэ къыхэтэхышъ, ятэты.— ФэIо-фашIэу жъугъэцакIэ­хэрэм ащыщэу сыда анахьыбэу къызкIэупчIэхэрэр?— ЦIыфым иIоф хьыкумым ыIыгъыгъэмэ е ымыIыгъыгъэмэ, ащ пшъэ­дэкIыжьэу тырилъхьагъэр ыпщыныгъэмэ, тырахыжьыгъэмэ, уголовнэ Iоф къыфызэIуахыгъэу лъэхъухэмэ е ар ты­рахыжьыгъэмэ къэзыушыхьатырэ тхылъхэр ары анахьыбэу къызкIэлъэIухырэр. Илъэ­сэу тызыхэтым имэзи 8 пштэмэ, ащ фэдэу тхылъ мин 16-м ехъу яттыгъ. КъыкIэлъэIугъэхэм ащыщэу мин 13-мэ къэралыгъо фэIо-фашIэхэм япортал къызфагъэфедагъ, адрэхэр къэралыгъо ыкIи муниципальнэ фэIо-фашIэхэр зыща­гъэцакIэхэрэ Гупчэм екIолIагъэх. Наркотик зыхэлъ ыкIи цIыфым ипсихикэ зэIэзыгъэхьэрэ пкъыгъохэр псауныгъэм емыпхыгъэу зыгъэфедагъэу административнэ пшъэ­дэкIыжь зыхьыгъэхэм апае справкэхэм ятIонэрэ чIыпIэр аубыты. IофшIэпIэ чIыпIэ Iухьанхэм фэшI ар на­хьыбэрэмкIэ зыфаштэрэр. Политическэ репрессиехэм къахиубы­тагъэхэм апае тхылъхэм непэ къа­кIэупчIэжьыхэрэп пIоми хъущт. Ежь ышъхьэкIэ къахиубытагъэхэр дунаим ехыжьыгъэх, ялъфы­гъэхэу хэбзэгъэуцугъэм къыщыдэлъы­та­гъэхэм зэкIэми реабилитациер афагъэпсыгъах. Мы илъэсым тIогъогогъу ныIэп ащ фэдэ справкэ къызэрэкIэ­лъэIугъэхэр.— Ахэм анэмыкIэу учет шIыными шъуфэгъэзагъ.— Ары. Хьыкумыр зиIоф хэплъа­гъэхэр, административнэ хэукъоныгъэ зышIыгъэхэр, бзэджэшIагъэ зэрихьагъэу зылъыхъухэрэр учет тэшIых. Лъыхъон Iофхэм язэхэщэни чанэу тыхэлажьэ. ЦIыфым зэрэлъыхъухэрэмкIэ макъэ къагъэIугъэмэ, чэщ-зымафэ нахьыбэ темышIэу зэкIэ шъолъырхэм а къэбарыр алъытэгъэIэсы.— Непэ электроннэ шIыкIэм шъуиIофшIэн лъэшэу къегъэ­псынкIэ, цIыфхэр тхылъэу ящыкIагъэми ар агъэфедэзэ къы­кIэлъэIух, ащ тетэуи аIэ­кIэшъогъахьэх. 1993-рэ илъэсым мы подразделением уикъулыкъу зыщеогъажьэм ащ фэдэ амал щыIагъэп.— Ар шъыпкъэ. Уахътэм зэхъо­кIыныгъэшIухэр къыздихьыгъэх, тэ тиIофшIэни къыхилъхьагъэх. Мыщ с­иIофшIэн зыщезгъэжьэгъэ илъэсхэм пстэумкIи компьютерищ тиIагъ, ахэм акIуачIэ непэ телефонэу тIыгъхэми акIахьэщтыгъэп. Справкэхэм яхэутын ныIэп зэрэдгъэфе­дэщтыгъэхэр, нэмыкIэу къызэ­рэп­шъхьэпэнхэ щыIагъэп. Арэу щытми, ащ тыщыгушIукIыщтыгъ, сыда пIомэ, хэтыутынышъ ищыкIагъэм фэдиз къыдэдгъэ­кIын амал тиIагъ. Тхылъ горэ ищыкIагъэу къытэуа­лIэхэрэр чэзыум хэсынхэ фаеу хъущтыгъ. Джы ахэр щыIэжьыхэп, тифэIо-фашIэ зищыкIагъэм зыдэщысым щысэу къызIэкIигъэхьан елъэкIы, тэри нэмыкI шъолъырхэм якъэбарлъыгъэIэс гупчэхэм зэпхыныгъэ адытиIэу, электроннэ шIыкIэм тетэу тищыкIэгъэ къэбарыр зэтэгъэгъоты, алъытэгъэIэсы.— Нэбгырэ тхьапш непэ Гуп­чэм щылажьэрэр?— ПстэумкIи нэбгырэ 34-рэ мэхъу. Ахэм ащыщэу 18-р офицерых, 16-р гражданскэкIэ макIох. Нахьыбэр бзы­лъфыгъ.— Шъуисэнэхьат мэфэкIкIэ уиIофшIэгъухэм сыда къяпIомэ пшIоигъор?— Непэ къыздэлажьэхэрэми къулы­къум иветеранхэми тисэнэхьат мэфэкIкIэ сафэгушIо, псауныгъэ пытэрэ щы­IэкIэшIурэ яIэнэу, яунагъохэм адатхъэхэу щыIэнхэу сафэлъаIо!ХЪУТ Нэфсэт.