Лъэпкъым ынап

Iоныгъом и 28-р адыгэ лъэпкъ шъуашэм и Маф. Адыгэ Хасэм игукъэкIыкIэ апэрэу мэфэкIыр 2011-рэ илъэсым хагъэунэфыкIыгъагъ. Илъэс 15 хъугъэ ар шъолъырым икультурнэ мэфэпчъ зыхэтыр. ЗэлъашIэрэ IэпэIасэу, АР-м культурэмкIэ изаслуженнэ IофышIэу, искусствэм ылъэныкъокIэ АР-м и Къэралыгъо премие къызфагъэшъошагъэу СтIашъу Юрэ къызыхъугъэ мафэм тефэу ар агъэнэфагъ ыкIи тинепэрэ культурэ пытэу хэуцуагъ. МэфэкIым ипэгъокIэу гущыIэгъу тыфэхъугъ адыгэ шъуашэр дахэу зезыхьэу, бэрэ зыщызылъэхэрэм ащыщэу, республикэ Адыгэ Хасэм ихэсашъхьэ хэтэу Къуижъ Къэплъан.

— Адыгэ гущыIэжъым къыщеIо: «УзэупчIын уимыIэ зыхъукIэ, уипа­Iо гъэтIылъи , еупчI», — къыублагъ Къэплъан зэдэгущыIэ­гъур.Ятэ щыгъыщтыгъэ адыгэ паIор, жъы хъугъэми, яунэ ухъумагъэу зэрилъыр къытфиIотагъ:— Уятэ зэрипэIуагъэр пшIэу чIэбдзыжьына, тиунэ дгъэлъапIэу илъ. Лъэхъанэу зыхэтыгъэр, зэманэу зыкIоцIырыкIыгъэр — ахэр зэкIэ къыдэолъытэ. Ащ о уигупшыси еохьылIэ. Уфаемэ, пшIошъ умыгъэхъу, ау Iоф сыхэфагъэу, хэкIыпIэу фэхъущтыр сымышIэу сегупшысэзэ, джэуапыр къычIэу: «Мары мыщ фэдэу шIы» зыгорэм къыуиIорэм фэд.Къэплъан къызэриIорэмкIэ, ятэу Хьазрэтал мафэ къэс паIор щыгъыщтыгъэп, ау мэфэ хэхыгъэхэм, Iоф ешIэми, дэкIыми, къыдэхьажьыми зыщимыхэу щыгъыщтыгъ. Ащ фэдэу зыкIишIырэмкIэ еупчIынэу бэрэ фэягъ, ау зыкIи еупчIыгъэп.— Сэ къэсшIэжьырэр, заом къызекIыжьым ышъхьэ, ылъакъо уIагъэхэр ателъы­гъэх, гум дэжь лъын­тфэу рыкIорэр щэ къутафэм хъурэябзэу къещэкIыгъэу хъу­гъагъэ. Москва госпиталым Iоф щызышIэщтыгъэ хирургым къыриIогъагъ: «Къыдэтхынэу тызыфежьэкIэ — щынэгъощт». Джар хэ­лъэу псэугъэ, илъэс 85-рэ ыныбжьэу дунаим ехыжьыгъ. Тэ зэшитф тыхъу­щтыгъ: Аслъан, сэры, Бислъан, Къасим, Мурат. Нахьыжъым идунай ыхъожьыгъ. Аслъаныр тхэзыгъ, ау джыри зы Аслъан тиIэ хъугъэ, ныбжьыкIэхэм фитыныгъэ ясти, а цIэр фаусыгъ, — Къэплъан IогушIукIы. — Къорэлъф анахьыкIэм мазэм ехъу ыныбжь, анахьыжъыр илъэсих хъугъэ. Ащи адыгэ шъуа­шэ фадыгъ.

— Шъуашэр ябгъэшIынэу сыдым угу къыгъэкIыгъа, сыд фэдэ илъэсыгъа?— Лъапсэу иIэр зэрэслъытэрэмкIэ, ХасэмкIэ апэрэ зэхэсыгъохэр тиIэхэу, тызэхахьэу, тызэкъоуцоу зетэгъажьэр ары. Респуб­ликэ тиIэ зыхъугъэм къыщегъэ­жьагъ пIоми хъущт. А зэманыр къин дэдагъ, ау тызэрэзэхэтым ишIуа­гъэкIэ бэ къыдэтхыгъэр. Хасэм ихьатыркIэ адыгэ быракъым, шъуашэм, ныдэлъфыбзэм, къэзгъэзэжьырэ ти­лъэпкъэгъухэм ямэфэкI мафэхэр аштагъэх, къэшъокIо куп пчъагъэхэр Хасэм иIэпыIэгъукIэ зэхащагъэх. Ахэр зэкIэ шэн-хабзэхэм якъэухъумэн фэIорышIэх. Лъэпкъ шъуашэу непэ тызэрыгущыIэрэри ахэм зэу ащыщ.Апэдэдэ адыгэ паIохэр зэрядгъэдыгъагъэхэр сыгу къэкIыжьы. Урамэу Про­летарскэм шэкIхэр зыщащэщтыгъэ тучанышхо тетыгъ. Ащ шъом ехьыщырэу бзыхьафхэр къыщытщэфыхи, паIохэр хядгъэшIыкIыгъагъэх ЦIыкIушъо Аслъан, сэры ыкIи нэбгырэ зытIущ тыхъоу. Ар тщыгъэу Налщык тызэкIом, сурэттеххэр тауж итыгъэх, ташIогъэшIэгъоныгъ. ЕтIанэ, амал тиIэ зэхъум, шъуашэр зэрэщытэу ядгъэшIыгъагъ. Ащ фэдэу щэгъогогъо шъуашэр язгъэдыгъ, аужырэр Нэгъуцу Симэ иIэшIагъ. Джы къыз­хэпхын щыI, хъурышъо паIохэр зышIырэ IэпэIасэхэри бэ мэхъух. Адыгэ хъулъфыгъэ шъуашэм ищыкIэгъэ пстэури — хьазырхэри, шъо бгырыпхыри, къамэри зэбгъэгъотынхэр къинэп. Хэсашъхьэм хэтхэм адыгэ шъуа­шэр яIэн фаеу унашъо тшIыгъэ ыкIи зэкIэми арагъэдыгъ: ЛIымыщэкъо Рэмэзани, МэщфэшIу Нэдждэти, ЦIыкIушъо Аслъани, Хъот Юныси, Нэхэе Аслъани, Тэу Аслъани, ХъокIон Хьамеди, Хьаблаукъоми, нэ­мыкIхэми.Къэплъан къыIорэм сырегъэгупшысэ: шъуашэр тызэрэзэхэтым, тызэрэзэкъотым, лъэпкъ тарихъым, лъапсэм шъхьэ­кIафэ зэрафэтшIырэм ишыхьат. Ар нахь лъэшэу къэдгъэлъагъо тшIоигъо зыхъукIэ зыщэтэлъэ. Тятэжъхэм къытфыщанэгъэ шъуашэр тисабыйхэм, тиныбжьыкIэхэм шIу ядгъэлъэгъун фае. Ятэжъ щыгъ шъуашэр къорэлъфыми ыгъэлъэпIэщт. Ар къаушыхьаты зисурэтхэр къидгъэхьэгъэ Къуижъ Къэплъанрэ икъорэлъф нахьыжъэу Рустамрэ. Шъуашэр лIы­гъэм ынап. ЗекIо щыIэхэми, зэуапIэм Iутхэми ар ащыгъыщтыгъ. Зишъхьафитныгъэ ренэу къэзыухъумэщтыгъэ лъэпкъым адыгэ цыер итамыгъэ лъапI. Къош абхъазхэм яшъхьафитныгъэ фэбэнэгъэ Къуижъ Къэплъан ар къегъэшъыпкъэжьы.— Шъуашэм и Мафэ сыдэсыщтэп. Iоныгъом и 30-м Абхъазым ТекIоныгъэм и Мафэ щыхагъэунэфыкIы. Ащ ишъхьафитныгъэ фэбанэхэзэ фэхы­гъэхэм яунагъохэм сынаIэ атет, хэлэжьагъэхэри сигъусэхэу тырагъэблэгъагъ.— Ари шIэжь Iофтхьабзэу щыт. Адэ, уикъорэлъф шъуа­шэр пщыгъэу узилъэгъурэм сыд ыIорэр?— Къамэр зэкIэмэ анахь шIогъэшIэгъон. «Къысэт» еIошъ къы­лъэбанэ. «Уныбжь зикъукIэ», есэIожьы. Къамэ джэгуалъэу иIэр бэ. Тэ тиуахътэ фэмыдэу, джы сабыймэ зыфаехэр зэкIэ арагъэгъоты… Тэ, чы кIыхьэ къэ­зыгъотырэм, шым тесэу къызшIуигъэшIызэ чъэщтыгъ…Къэплъан игукъэкIыжьхэр зэман чыжьэ дэдэ фэдэу къыпщигъэхъоу къе­Iуатэ:— Джы къэхъурэ сабыйхэр нэмыкIых, псынкIэу зэкIэ зэхафы, къагурэIо. Сиехэм тхылъ залъэгъукIэ, ащкIэ сэщ фэдэ хъугъэх, зэкIэ къычIатэкъушъ, тхьапэ пэпчъ зэпырагъазэ, ашIогъэшIэгъонэу еплъых, еджэх. Сабыим ишIэныгъэ зэрэхэбгъэхъощтым упылъын, иныдэлъфыбзэ ебгъэшIэн фае. КIэлэцIыкIу IыгъыпIэхэм а лъэныкъомкIэ икъоу япшъэрылъхэр агъэцакIэхэрэп. УрысыбзэкIэ сабыйхэм адэгущыIэх. Мары зы щысэ къэсхьын, Израиль къикIыгъэ адыгэхэр музеим зычIэтэщэхэм, ащ чIэт бзылъфыгъэм урысыбзэкIэ тарихъыр къафи­Iуатэу ыублагъ. «А нынэ, мыхэр IэкIыб къэрал къикIыгъэ тилъэпкъэгъух, урысыбзэр ашIэрэп, адыгабзэкIэ адэгущыI», есIуагъ. «У нас такая методика», — еIо ащ. Джащ фэд кIэлэцIыкIу IыгъыпIэу чылэхэм адэтхэри. АIутыр зэкIэ адыгэ, сабыеу къафащэхэрэри адыгэх, ау урысыбзэкIэ адэгущыIэх.Шъыпкъэ, дунаир зэблэхъугъэ хъугъэ, ау шэн-хабзэхэр, лъэпкъ шъуашэр, тарихъыр, ныдэлъфыбзэр лIэшIэгъухэм апхырыкIыхэзэ цIыф лъэпкъым иIэнхэ фае. Ащ пае шIэжь, тарихъ мафэхэр хэтэгъэунэфыкIых, къыткIэхъухьэрэ ныбжьыкIэхэм щысэтехыпIэхэр анэ кIэтхэу къэхъух, шъуашэр ащытэлъэ, ныдэлъфыбзэр зэраIутлъхьащтым тыдэгуIэ, лъэпкъ хабзэр къабыл афэхъунэу тыфай.Тэу Замир.