Къуекъо Асфар: «Адыгэ шъыпкъэти, адыгэхэм я Мафэ диштагъ»

Адыгэхэм я Мафэ зы адыгэлI цIэрыIо игугъу къэсшIы сшIоигъу. Ар зэкIэмэ зэлъашIэрэ шIэныгъэлэжьэу, Нарт эпосым икъэугъоижьын, изэгъэкIужьын, томибл хъоу къыдэгъэкIыным анахь зиIахьышIу хэзышIыхьэгъэ ХьэдэгъэлIэ Аскэр ары. Непэ Аскэри къызыхъугъэ маф, мыр фашIэу мыхъугъэми, мэхьэнэ гъэнэфагъэ хэлъ — адыгэ шъыпкъэти, адыгэхэм я Мафэ диштагъ, гъогогъу зэфэхъугъэх.

Тхьэм къызэритырэм къыретыпэ зэраIоу, шIэныгъэлэжьын Iофым дакIоу тхэн-усэн IофымкIи Аскэр гъэхъэгъэшIухэр ышIыгъэх, ытхыгъэхэмкIэ еджапIэм тыщырагъэджагъ, институтыми тызычIахьэми, лъыдгъэкIотагъ. Шъхьэлэхъо Абу зэп институтым илъэпкъ факультет къызэрэригъэблагъэщтыгъэр. ЦIыф шъырытэу, рэхьатэу, шъабэу гущыIэу, ыIорэм хэшIыкI фыриIэу щытыгъ. ЛIэшIэгъуныкъо фэдиз хъугъэшъ зысшIэрэр, сырихьылIэу хъугъэшъ, егъашIэм ымакъэ Iэтыгъэу гущыIэу зэхэсхыгъэп, мыгубжырэ е зэщамыфырэ цIыф щыIэна, ау ежь сыд фэдэри ыгу щигъэрэхьатыти, самбырэу зыпкъ итэу гущыIэщтыгъ. Ау зэ ынэгушъхьэ къыхихэу ымакъэ пхъэшэ хьазырэу зы псалъэ къыIуагъэу къэсэшIэжьы.Ар иIофшIапIэ кабинетэу щыриIэм тыщызэдэгущыIэу, мыхъунэу къехъулIагъэмэ ащыщ игугъу къызешIым, къы­Iуагъ: «Мы сиIанэ къыпыт тумбочкэм фэсакъ, зыщыдзый, мыщ шIоипс зыкIэт тхыгъэхэр дэлъых…». Нэужым сшIэжьыгъэ ар къызхэкIыгъэр е къыздикIыгъэр пIомэ нахьышIункIи хъун — нартхэмкIэ докторскэ диссертациер Тбилиси къызщеу­шыхьатыжьым осэтынхэр лъэшэу къыпеуагъэх, къенэкъокъугъэх, нартыр тэтый нахь шъошъуеп зыфэпIощтыр ары Iоф къызэрыкIыгъэр. ВАК-м тхэхи, иIофшIагъэ зэтыраIэжэгъагъ, зэ джыри хэIэзыхьажьынышъ, икIэрыкIэу къыушыхьатыжьын фаеу хъугъагъэ.

Осэтынхэр къызэренэкъокъугъэхэр ащ ыIапэ рищэкIыгъэп, ыгу къеуагъэр, итумбочкэ щэнаутыпс къыкIэчъэу дэ­лъыгъэ тхыгъэр зиягъэр ежь иIофы­шIэгъу цIэрыIомэ ащыщыгъ. Ари адыгагъэ, ВАК-м тхэгъагъэ «ХьэдэгъэлIэ Аскэр докторскэ цIэр къешъумыт» ыIуи. Ау сыд фэдэу хъуми, ежь зэрэзафэр къэ­нэфэжьыгъ, иIофи пхырыкIыгъ. Арэущтэу хъугъэми, а лIым дэйкIэ игугъу Аскэр къышIэу егъашIэм зэхэсхыгъэп, ар хэгъэкIи, джа Тбилиси шъыпкъэм, институтэу Шота Руставели ыцIэ зыхьырэм идиссертационнэ совет сэрырэ ШъхьаплIэкъо ГъучIыпсрэ а зы мафэм кандидатыцIэр къыщытыушыхьатыжьыгъэти, зэIукIэм къыщыгущыIэзэ Аскэр а фэтхэгъагъэм къыщытхъугъ, «шIэныгъэлэжь бэлахь, лъэшэу тырэгушхо» щиIуагъ. Джащ фэдэ цIыфыгъ Аскэр.«ХьэдэгъалIэм мыхъунэу къехъулIэгъэ-къыщышIыгъэхэмкIэ сыда икъэбар къыригъэжьагъ?» зыIон къыхэкIынкIи мэхъу, ау шIумрэ емрэ, чэщымрэ ма­фэмрэ, фабэмрэ чъыIэмрэ, ошIумрэ уаеамрэ зэрэзэкIэлъыкIохэрэм фэдэу зэдакIох, зэлъэкIох, ащ фэдэ ушэтынмэ Аскэр лIы фэдэу зэрахэкIыщтыгъэр къыхэзгъэщы сшIоигъуагъ.Аскэр ипшъашъэу Асети, икIалэхэу Айтэчи Айдэмыри къыддеджагъэх, адыга­бзэр дэгъоу аIулъыгъ. Айтэч ятэ ыуж рыкIуи, шIэныгъэлэжьмэ ахэхьэгъагъ, адыгэ IорыIуатэр ащи къыхихыгъагъ, кандидати хъугъагъэ. Тызэдеджагъ, Iоф зэдэтшIагъ, гукъаор жьэу идунай ыхъо­жьыгъ. Асе философие шIэныгъэхэмкIэ доктор, Пшызэ мэкъумэщ университетым тарихъымрэ политологиемрэкIэ ка­федрэм щырегъаджэх.КъызэрэсIуагъэу Аскэр адыгэм ыцIэ зэрэхэхьагъэр нарт Iофыр ары. Ежьи, ежь фэдэу шIэныгъэлэжь нахьыжъхэу тапэ итыгъэхэм онэтемыхэу адыгэ къуа­джэхэр къакIухьахэзэ, адыгэ къэ­ба­рыжъхэр, пщыналъэхэр атхыжьыгъэх, килограмм тIокIым ехъу зионтэгъугъэ магнитофонхэр яIэдэжьэу гъогу ренэу тетыгъэх, а лъэхъаным машинэр хэ­гъэкIи, кури мэкIагъэ, тхьапш лъэс-­лъэбыIоу джаущтэу акIугъэр. Ары ахэм ашIагъэм икъоу уасэ зыкIыфэпшIын фаер.Къэуугъоищтыр нафэ, ау зэбгъэкIу­жьыщтыр, ащ фэдиз конычIэм илъ лэжьыгъэм нарт лэжьыгъацэхэр къы­хэпшыпыкIыжьынхэшъ, ахэр зы чIыпIэ ебгъэкIужьыным Iофышхо пылъыгъ, ары мыпшъыжьыхэу ащ зыкIыдэлажьэ­щтыгъэхэр. Зы нэбгырэп мыр зэшIозыхыгъэр, ау Аскэр щытхъоу фэплъэ­гъун фаер а зэкIэ зэфихьысыжьи, пэублэ гущыIэри, къэзыIотагъэхэри, пщыналъэ­хэр къэзыIуа­гъэхэри, шыкIэ­пщы­наоу хэлэ­жьагъэхэри, нэ­­­мыкI­хэри то­мибл пэпчъ зэ­рэрихьы­лIэ­жьы­гъэр ары.Мыщ дакIоу къэIогъэн фае Адыгеим, Къэ­рэщэе-Щэрджэсым, Къэбэр­таим яшIэны­гъэлэжьхэрзы уахътэ къаугъоигъэу яIэмкIэ зэхъожьыхишъ, яхъарзы­нэщхэр зэра­гъэ­баигъэхэр. Ащ хэгъэхъожь хы ШIуцIэ Iушъом Iус шапсыгъэмэ, ахэм акъошыхэу Пшызэ шъолъыр исхэм, адыгэ чыристанхэу Мэздэгурэ Став­рополь краимрэ ащыпсэухэрэм яжэрыIо усэхэу шIэныгъэлэжьмэ атхыжьыгъэ­хэри. ЗэкIэ адыгэ лъэпкъымэ (суб­этносымэ) якъэбархэр ежь къызэра­Iотагъэхэу зэрэтхыжьыгъэ бзэмкIэ ­къэтыгъэ хъугъэх, ащ мэхьанэшхо иI. «Сыд фэдэ адыгабзи уеупсэнэу щытэп, — ыIощтыгъ зэлъашIэрэ къэбарIотэ шIагъоу Шапсыгъэ Индрысэ. — Шъхьадж къызэриIотэгъэ бзэмкIэ къэпIожьын е къэптыжьын фае, а зэкIэ зы шапхъэ ибгъэхьанэу уфежьэмэ, бзэр шъое-цые пшIыщт нахь ишIуагъэ­ къэ­кIощтэп».Мыр аксиома, щэч хэлъэп, ау непэ гукъао мэхъу тишIэныгъэлэжьхэм ащыщыхэм, анахьэу нахьыкIэмэ, ежь з­эрэфаехэу нарт къэбархэр е нэмыкI Iотэжьхэр зэрагъэзафэхэу зэрэрагъэ­жьагъэр, диалектмэ ахэIабэх, зым «ли­тературабзэм есэгъэкIу» еIо, ау ар тэрэзэп, о къэмыугъоигъэу, зэмыгъэзэфагъэм уемыI, уапэ итыгъэмэ ягъогу рыкIу. Мыщ лъэшэу фэсакъыщтыгъэх ХьэдэгъэлIэ Аскэр, Шъхьэлэхъо Абу, Хъут Щамсудинэ, ШъхьаплIэкъо ГъучIыпс, нэмыкIхэри. Ары тэри, тауж къикIыгъэ­хэри, ахэм ягъогу тызкIытетын фаер. МыщкIэ тызэряушъыирэм, гъэсэпэтхыдэу ятIорэм къытехьажьынхэм тыщэгугъы.Ары, тапэ итыгъэмэ бэ ашIагъэр, алэжьыгъэр, ащ дакIоу нэкъокъогъу къафэхъухэрэми апэуцужьынхэ фаеу хъущтыгъэ, мыщкIэ ХьэдэгъэлIэ Аскэр осэтынхэр къызэрэфилъэдэкъыкIыщтыгъэхэр щысэ. Тэррэ ахэмрэ нарт къэбархэм яугъоинкIэ тазыфагу охътэшхорэ тхыгъэшхохэмрэ илъых. Ар къэсэзгъа­Iорэр осэтынхэр тапэ янарт къэбармэ адэлажьэхэу рагъэжьэгъагъэшъ ары. Тэ джыри Кавказ заом икурыкупс титыгъ ежьхэм янарт къэбархэр аугъоихэу зырагъажьэм, 1868-рэ илъэсым апэрэ тхылъыр къытырадзагъ. Тэ сыдигъу тинартымэ зазфэдгъэзагъэр?!ТишIэныгъэлэжьхэм ахэтых чэщи мафи мыпшъыжьыхэу зызфагъэзагъэ Iофым дэлажьэхэу, ар яхьалыгъу къодыеу щымытэу, агуи, апси хэтIагъэу, ащ нэмыкIи пымылъхэу. Ар зы бгъумкIэ дэгъу, ау а зыдэлажьэхэрэр ауж къи­кIырэмэ ащыщэу хэт лъызгъэкIотэщтыр, а нахьыжъымэ яшIэныгъэ зыдагощыщтыр? Мы Iофым Аскэр мэхьанэшхо ритыщтыгъ. Сыда чыжьэу укIон, сэ сшъхьэ­кIэ къысэрыкIуагъэр мыщкIэ щысэ.1980-рэ илъэсым ВЛКСМ-м ихэку комитет пропагандэмрэ культурэмрэкIэ отделым сырипащэу, комсомолым и ЦК, крайкомым дэгъоу сагурыIоу, партием иобком сащэжьын гупшысэри къысахьылIагъэу, ХьэдэгъэлIэ Аскэррэ Шъхьэлэхъо Абурэ шIэныгъэлэжьхэм яинститут сырагъэблагъи, жэрыIо усэм, анахьэу нарт къэбархэм садэлэжьэнэу зэрезгъэжьэн, Аскэр иIоф зэрэлъыгъэ­кIотэгъэн фаер къысаIуагъ.Ау а уахътэм шIэныгъэлэжь Iофым зыфэзгъэзэнэу сыфэхьазырыгъэп, ар сигупшысэмэ ахэтыгъэп, сэ сызфэгъэзэгъэ Iофым сырылэжьэнэу сыфэягъ. Ар ясIуагъэти, лIы Iушымэ лыри мылыцIэу цацэри мыстэу хэкIыпIэ къагъо­тыгъ — неп тIоу уедгъэзырэп, ау джы пшIэрэм дакIоу Тбилиси аспирантурэм учIэхьанышъ, нартмэ афэгъэхьыгъэ диссертацием уфежьэн фае, зэкIэ ищыкIэгъэ тхылъхэр къэдгъэхьазырыщтых, унэсымэ, узэраштэщтым щэч хэлъэп. КъэIогъэн фае а Iофыр псынкIэу зэрэщымытыгъэр, ыпэкIи Мыекъуапэ икIэу зэп кIогъагъэр, ау инахьыбэр къызэкIагъэ­кIожьыгъагъ.Мыщ джыри зы Iоф хэлъыгъ. А лъэхъа­ным партиеми, комсомолыми яобком-­хэм сэщ фэдэу IэнэтIэ ин щызыIыгъхэр Iофэу зыфэгъэзагъэм нэмыкI пылъынхэу щытыгъэп, утхэмэ е шIэныгъэлэжь Iофым упылъ хъумэ, тэрэзэу Iоф пшIэрэп аIощтыгъ, зэкIэ пкIуачIэ Iофым пэIубгъэхьан фаеу алъы­тэщтыгъ. Ау ащи нахьыжъымэ хэкIыпIэ къыфагъотыгъ — комсомолым иобком иапэрэ секретарыр Нэхэе Юрэти, ащ дэгущыIэхи, гъэбылъыгъэкIэ тхылъхэр къысфигъэхьазырхи, джаущтэу шIэны­гъэлэжь Iофым хэщагъэ сыхъугъ. Ащ зы мафи сырыкIэгъожьыгъэп, сызгъэгъозэгъэ нахьыжъымэ егъашIэм са­фэразэу къэсэхьы.Джы ХьэдэгъэлIэ Аскэр фэдэу сэри нартымэ ащыщ сыхъугъэу сэлъытэ. Ар зыкIасIорэри шъхьэихыгъэ къэсшIын. «ОшIа, Асфар, — зэ къысиIогъагъ Аскэр, — унэм сыкъикIэу IофышIэ сыкъакIо хъумэ, нартхэр къыздекIыхэшъ, ащ къыз­дыщэIэх. СыкъэкIожьы хъумэ къыздэ­кIожьых. Пчыхьэрэ къыскIэрысых хьакIэщым исхэм фэдэу, зи къаIорэп, ау гурэ псэрэкIэ сызэрякIасэр зэхэсэшIэ. Сэри ары зэрэслъэгъухэрэр…».ХьэдэгъэлIэ Аскэр ишIушIагъэмэ джы­ри бэ къяпIолIэн плъэкIыщтыр, бэкIэ сэри щыIэныгъэм ишIуагъэ къыщысэ­кIыгъ. СынасыпышIоу зысэлъытэжьы ащ сызэригъэсагъэмкIэ, гъогу сытырища­гъэу шIэныгъэлэжьын Iофыр сисэнэхьат шъхьаI­э зэрэхъугъэмкIэ. Сэри ежь фэдэу джы сишIэныгъэхэр тауж къикIырэмэ адэзгощы сшIоигъоу. Арыти, нартхэм апылъынэу гупчэ е отдел къызэIусхынэу сыфэягъ (ащ фэдэ отдел иIэщтыгъ тишIэныгъэлэжь институт, ау Аскэр зэфыкъом щагъэзыежьыгъ), а Iофыр научнэ конференцие заулэми шIэныгъэлэжьмэ къыщаIэтыгъ, сэри тхьаматэмэ мызэу, мытIоу ясхьылIагъ, ау… хъугъэп, зыкIэмыхъугъэмкIэ гупшысэ гъэнэфагъэхэри щыIэх, ау ар блэкIыгъэ Iоф тIон.«Узэрэфаеу мыхъумэ, зэрэхъоу шIы, аущтэу умышIымэ, унатIэ зэгоуутыжьыгъэкIи пкIэ иIэщтэп» ыIощтыгъ Шапсыгъэ Индрысэ, арыти, тэр-тэрэу шъхьафэу а Iофыр дгъэпсыгъэ, джы тигупчэ нартмэ, адыгэ IорыIуатэм, художественнэ искусствэм, нэмыкIхэм ателэжьыхьэ, тина­хьыжъмэ яIоф кIэтэщы, мыр ХьэдэгъэлIэ Аскэр фэдэ лIышIумэ янэпэеплъ хъунэу тыфаешъ.