Цэй З.
ПчыхьэлIыкъое гурыт еджапIэу N 3-м хэтэу лэжьэрэ музееу Советскэ Союзым и ЛIыхъужъэу Нэхэе Даут ыцIэ зыхьырэм Урысые зэнэкъокъум зыщеушэты, кIэух едзыгъом ар ихьагъ.
Музеим ипчъэхэр къызызэIупхыкIэ тхылъхэр, сурэтхэр, гъожьы хъугъэ тхьапэхэр щызэхэугъоягъэ фэд. Ау пкъыгъо пэпчъ уекIуалIэу икъэбар зэбгъэшIэнэу узыфежьэкIэ, тарихъым ипычыгъо зэфэшъхьафхэм куоу уахещэ.Советскэ Союзым и ЛIыхъужъыцIэ къэзылэжьыгъэ Нэхэе Даут ихэку къызегъэзэжьым ПчыхьэлIыкъуае дэт гурыт еджапIэм кIэлэегъаджэу ыкIи пащэу щылэжьагъ. Ащ идунай зехъожь нэуж, ЛIыхэсэ Мухьдинэ кIэщакIо фэхъуи, ащ дэжьым еджапIэм щылажьэщтыгъэхэр игъусэхэу, 1985-рэ илъэсым жъоныгъуакIэм и 6-м музеир къызэIуахыгъагъ. Нэхэе Даут зыкIэрысыгъэ IофшIэпIэ Iанэм егъэджэн сыхьатхэм зызэрафигъэхьазырыщтыгъэ тхыгъэхэр телъых, паспортэу иIагъэр, нэмыкIхэри щыплъэгъущтых.
ЗэкIэмкIи пкъыгъо 800 музеим ихъарзынэщ хэлъ. ЗэлъашIэрэ къоджэдэсхэм якъэбархэр къизыIотыкIырэ пкъыгъохэр, тхыгъэхэр ащ щызэхэугъоягъэх.— Хэгъэгу зэошхом иветеранэу ШъхьаплIэкъо Хьисэ лIыхъужъныгъэу зэрихьагъэр къэзыушыхьатырэ бгъэхалъхьэхэр иIагъэх. «Советскэ Союзым и ЛIыхъужъ» зыфиIорэ цIэри къыратынэу щытыгъ. Уахътэ текIыжьыгъэу ар къэзыушыхьатыщтыгъэ тхылъыр къэралыгъо хъарзынэщым къыхагъотэжьыгъ, къыднагъэсыжьыгъ, — музеим чIэлъхэм якъэбар къытфеIуатэ Хьакомэ Мае.Джыри пкъыгъо гъэшIэгъонхэр бэмышIэу музеим зэригъэгъотыгъэх. Къоджэдэсэу Дыхъу Мадинэ 1943-рэ илъэсым Ленинград хэкум къыщаукIыгъагъ. Илъэс 80-рэ зэкъош бэным ар чIэлъыгъ. Хэгъэгу зэошхом итарихъ нахь куоу зэзыгъэшIэрэ лъыхъокIо купхэм ащыщ Мадинэ икъупшъхьэхэр къычIитIыкIыжьыгъ. ДзэкIолIхэм якъэбар зытетхэгъэ тамыгъэу зыдаIыгъыщтыгъэмкIэ ар зыщыщыр къашIагъ, 2023-рэ илъэсым чылэм щагъэтIылъыжьыгъ. Пкъыгъо зэфэшъхьафэу къыдычIатIыкIыжьыгъэхэри музеим къыратыжьыгъэх.
Мыщ фэдэ кIэн зиIэ адыгэ къуаджэм имузей цIыкIу Урысые зэнэкъокъум мыгъэ хэлэжьэнэу рихъухьагъ.— Iофтхьабзэм зыкъыщыдгъэлъэгъонэу зитэхъухьэм ащ фэдиз хэлэжьэщт Iоу тшIагъэп. Къэралыгъом ит музей мини 4,5-мэ апэрэ едзыгъом заушэтыгъгъ. Мыщ фэдэ зэнэкъокъушхом иапэрэ Iахь тыпхырыкIынэу сыгугъагъэп, — еIо музеим ипащэ.Мыщ хэлажьэхэрэм IофшIэгъэ зэфэшъхьафхэр агъэцэкIэнхэу зэхэщакIохэм къафарагъэхьыгъ. Апэрэ едзыгъом къыдыхэлъытэгъагъэх егъэджэн сыхьатхэр. IофшIэныр зэрагъэцэкIагъэр къэзыушыхьатырэ видеотехыгъэхэм уасэ афашIыгъ, зэнэкъокъум щылъыкIотэщтхэр къыхахыгъэх. Ахэм ахэфагъ ПчыхьэлIыкъуае дэт музейри.Музеим щагъэпсыгъэ зы экспозицием икъэбар къэпIотэныр ятIонэрэ едзыгъом къыдыхэлъытэгъагъ.— Хэгъэгу зэошхом хэкIодагъэхэм ягугъу тэшIы. Ау мызыгъэгум ащ тIэкIу сытекIыгъ, ХъокIо Руслъан пае къэсIотагъ. Мы кIалэр къуаджэм къыщыхъугъ, тиеджапIэ къыухыгъ. Дзэм къулыкъу щихьызэ, Афганистан щыкIогъэ зэо зэпэуцужьым агъэкIогъагъ. ТхьамэфитIу ныIэп къыфэнэгъагъэр къыгъэзэжьынымкIэ, ау хэкIодагъ. А зыр ары тичылэкIэ Афганистан щыфэхыгъэр, — еIо музеим ипащэ.КIалэм янэ письмэу къыфитхыщтыгъэхэри, сурэттехыгъэу иIэхэри унагъом музеим къыритыжьыгъэх. Зыпсэ зэуапIэм щызыгъэтIылъыгъэ кIалэм икъэбар фэгъэхьыгъэ IофшIэным осэшхо фашIыгъ, музеир зэнэкъокъум щылъыкIотэн амал иIэ хъугъэ.«Кавказ гъунапкъэхэр» зышъхьэ Iофтхьабзэр ящэнэрэ едзыгъом къыдыхэлъытэгъагъ. Хэгъэгу зэошхом ар фэгъэхьыгъ, ащ епхыгъэ IофшIэгъэ зэфэшъхьафхэр ныбжьыкIэхэм агъэцэкIэнхэу щытыгъ. ДжэгукIэ шъуашэм илъэу ар зэхащагъ. Iофтхьабзэр зэрэкIогъэ шIыкIэр зэпхыныгъэ занкIэм тетэу музеим ипащэ осэшIхэм афиIотагъ, ащ упчIэ-джэуапхэр къыкIэлъыкIуагъэх.Музеир зэнэкъокъум икIэух едзыгъо хэфагъ, ащ 150-рэ щызэнэкъокъущт, проектэу «ШIэжьыр псэущт» зыфиIорэр агъэхьазыры. Финалыр чъэпыогъум Москва щыкIощт.Цэй Замир.