ИчIыгу гупсэ ишъау

ЗэлъашIэгъэ тичIыгогъухэр. Къуаджэу ШэхэкIэй щыщ Хьапыщт Айсэ творческэ гъэшIэ кIыхьэу къыкIурэр ыгу ипытагъэ, щыIэныгъэ философие куоу иIэм, джащ фэдэу тятэжъ пIашъэмэ ячIыгу гупсэу зэпхыныгъэ зыдыриIэм къахэкIы.

Дунаим нэшIукIэ ухэплъэныр, адыгэ шэн-хабзэмэ апсыхьэгъэ дунэееплъыкIэр, гушъхьэлэжьыгъэм икъежьапIэ цIыфым рилъэгъулIэрэр, ыныбжь зэрэуцурэм елъытыгъэу а зэпстэури нахь чъэпхъыгъэу зэхишIэным сурэтышIыр къыфэкIо, а гупшысэхэр иIэшIагъэмэ ащыпхырещых — эскизхэм, графикэм, портретхэм, пейзажхэм, натюрмортхэм. Сыд фэдиз IэшIагъа ащ иIэр — шъэ заула, мина? Ежьыри ар къыIонэп сшIошIы, Iофышхоуи слъытэрэп. Творческэ цIыф пэпчъкIэ мэхьанэ зиIэр фэшъхьаф: ипроизведениехэр цIыфмэ зэрящыкIагъэхэр, гупшысэгъу къызэрэфэхъухэрэр, къызэрэдэгуащэхэрэр рагъэкъоу хабзэ. А лъэныкъомкIэ укъикIымэ, Хьапыщтым насыпышIоу зилъытэжьын ылъэкIыщт: ащ иIофшIагъэхэр зэкIэ, къэлэмыр тхьапэм ригъэчъэгъэ къодыеми, чIыпIэ­рысхэмкIэ зыфэдэ къэмыхъугъэ IофшIэгъэшху, лъэпкъым ынап ыкIи ащ фэдэ шъхьэкIэфэныгъэр сурэтышIым къы­лэжьыгъэ шъыпкъ. Айсэ Аслъанчэрые ыкъо закъор ары тыкъэзыуцухьэрэ дунэе гупсэр, тятэжъ пIашъэмэ ячIыгу шIулъэ­гъоу фыряIагъэр, тарихъым шъхьэкIэфэныгъэу фашIырэр къизыIотыкIышъугъэр ыкIи сурэтшIыгъэу къэзыгъэлъэгъон зылъэкIыгъэр. ПсышIопэ районым щыщ сурэтышIэм исурэтхэр шIыгъо имыфэхэзэ ащэфых, дунаим ичIыпIэ зэфэшъхьафхэм ащыпсэурэмэ яунэе коллекциехэм ахэр ахалъхьэх.

Ежь-ежьырэу зызышIыгъэ цIыфКъиныгъохэм апэшIуекIозэ Айсэ ищыIэныгъэ гъогу къырыкIуагъ, арэу щытми, изакъоу зэкIэ къыздигъэхъугъ. Сыд фэдэрэ лъэхъани псынкIагъэп, ыгу къэкIыжьы ащ. Ны-тыхэр жьэу ыухы­гъэх — ятэ 1943-рэ илъэсым заом хэкIо­дагъ, сымэджэ хьылъэу щытыгъэ янэ илъэсищ ныIэп ащ ыуж къызэринагъэр, сабый ибэр ышыпхъу нахьыжъэу зилI заом щыфэхыгъэм, ыпIужьыгъ. Гъэблэ сабыигъор, зэоуж охътэ къиныр — ицIыкIугъом къыщегъэжьагъэу на­хьыжъхэм аготэу Айсэ щаир ыкIи тутыныр къызыщагъэкIырэ чIыпIэу колхозэу «Коммунизмэм ибыракъ» зыфиIорэм иIагъэхэм ащылэжьагъ. Зыгъэпсэфыгъо уахътэ къызыдафэрэм къэлэмыр ыштэти, иныбджэгъухэм, иIахьылхэм е икъо­джэгъухэм ясурэтхэр, джащ фэдэу къэ­зыуцухьэрэ дунаир зэрилъэгъурэм тетэу ышIыщтыгъэх.ЕджапIэм аттестатыр къызыщыратыжьым ыуж пытагъэ хэлъэу искусствэм ищыIэныгъэ рипхынэу кIалэм рехъухьэ ыкIи Краснодар еджакIо макIо. Краснодар краимкIэ лъэпкъ творчествэм и Унэ зы илъэс хъурэ курсхэр къыщиухыгъэх, сурэтышI-декоратор сэнэхьатыр щызэригъэгъотыгъ, ау ащ къыщыуцу­гъэп, Пшызэ къэралыгъо кIэлэегъэджэ институтым ихудожественнэ-графическэ факультет къеухыжьы. Илъэсыбэрэ Шъачэ ихудожественнэ комбинат щылэжьагъ, кIэлэцIыкIу художественнэ еджапIэм щыригъэджагъэх. Къыщагъ, унэгъошхо иIэ хъугъэ — зы шъаорэ пшъэшъэжъы­ищырэ къыфэхъугъэх, джырэкIэ къорэлъфищырэ пхъорэлъфиплIырэ ыкIи ахэм якъорэлъфыжьырэ ыкIи япхъорэлъфыжьырэ иIэх. Ар ПсышIопэ районым ит поселкэу Сортучасток зыцIэм щэпсэу.Техникэ ыкIи лъэныкъо зэфэшъхьафыбэхэмкIэ Iоф ышIагъ — живописыр, графикэр, батикыр, пхъэ зэщизым хэупкIыгъэныр, фэшъхьафхэри. Хьапыщт Айсэ IофшIэгъэ 1500-м ехъу иI, художественнэ, научнэ ыкIи публицистическэ тхылъипшI пчъагъэ ыгъэкIэрэкIагъ, ахэм ащыщых «Адыгабзэм фегъэджэгъэнхэмкIэ тхылъыр». Авторскэ тамыгъабэ ыгъэхьазырыгъ. IэпэIасэр анахьэу зыщы­зэлъашIагъэр адыгэ лъэпкъым илIыхъужъ э­­посэу «Нартхэр» зыфиIоу шIэныгъэлэ­жьэу ХьэдэгъэлIэ Аскэр ыгъэхьазырыгъэм дэхьэгъэ сурэтхэр зешIыхэр ары.Сэнаущыгъэшхо зыхэлъ сурэтышIым ыныбжь бэмышIэу илъэс 84-рэ хъугъэ. Ар сыдигъокIи тичIыгогъухэм ящыIэ­кIэ-псэукIэ, тикъушъхьэхэм, хы ШIуцIэм ядэхагъэ ыкIи ябаиныгъэ исурэтшIыгъэ­хэм къазэращигъэлъэгъощтым пылъыгъ.

— Зыми фэмыдэ шапхъэу Айсэ Аслъан­чэрые ыкъом иIэр ары исурэтхэр фэшъхьафхэм къахэзыгъэщыхэрэр, —къыкIегъэтхъы къэлэ-курортэу Шъачэ тарихъым и Музееу дэтым этнографиемкIэ иотдел инаучнэ IофышIэ шъхьаIэу Хъущт Аминэт. — БлэкIыгъэ лъэхъаныр пщызымыгъэгъупшэрэ сурэтышIмэ Хьапыщтыр ащыщ, илъэпкъ итарихъ, икультурэ, тызщыпсэурэ Урысыешхом афэгъэхьыгъэ сурэт шIагъохэу иIэхэм фэшъхьаф дунаим ухащэ.Нахьыжъым кIуачIэу къыбгъодэкIырэрIэпэIасэм къызэриIуатэрэмкIэ, фольклорыр, нэжъ-Iужъмэ ягукъэкIыжьхэр ыкIи щыIэкIэ-псэукIэ къэбархэр творчествэмкIэ IэубытыпIэ фэхъущтыгъэх. Арын фае ащ ипроизведениехэр тичIыгогъухэм зыкIагъэлъапIэхэрэр. СурэтышIым иIэшIагъэхэр илъэс зэфэшъхьафхэм Урысыем ыкIи IэкIыб хэгъэгухэм къащагъэлъэгъуагъэх, ипроизведение анахь дэгъухэр къэралыгъо музейхэм ачIэлъых, унэе коллекциемэ ахэлъых. 1999-рэ илъэсым игъэтхэпэ мазэ ащ «Пшызэ искусствэхэмкIэ изаслуженнэ IофышI» зыфиIорэ цIэ лъапIэр, лъытэныгъэм итамыгъэу «Признание и почет сочинцев» зыцIэр 2015-рэ илъэсым Хьапыщт Айсэ къыфагъэшъошагъэх, 2014-рэ илъэсым, КIымэфэ джэгунхэр Шъачэ зыщыкIогъэ уахътэм, Олимпийскэ паркым дэтыгъэ «Адыгэм и Унэ» сурэтышIым иIэшIагъэхэр къыщагъэлъэгъуагъэх, нэбгырэ минипшI пчъагъэ нэIуасэ ащыфэхъугъэх.2017-рэ илъэсым ПсышIопэ этнографическэ музеим щытхъу хэлъэу Хьа­пыщт Айсэ иIэшIагъэхэм якъэгъэлъэгъон щыкIуагъ, ар ыныбжь илъэс 75-рэ зэрэхъу­гъэм фэгъэхьыгъагъ. Экспозициер зэхэзыщагъэхэм яшIошIыкIэ, зэлъашIэрэ IэпэIасэм иIофшIагъэхэу Шъачэ итарихъ ыкIи икультурэ, ащ щыпсэухэрэм, тыкъэ­зыуцухьэрэ дунаим афэгъэхьыгъэхэр музеим итематикэ диштэу, щыщ шъыпкъэу хъугъэх. Хьапыщтым играфическэ произведениемэ ащыщхэр, линогравюрэ заулэ, тхыгъэ ыкIи фотодокументхэр, иIэпэщысэхэр къэлэ тарихъ музеим шIухьафтынэу къыфигъэнагъэх.ЛIэшIэгъухэм къахэкIэуИлъэс заулэкIэ узэкIэIэбэжьмэ, Хьапыщт Айсэ къыдигъэкIыгъэ тхылъэу «Ижъырэ Шъачэ итаурыхъхэр» зыфи­Iорэр хы ШIуцIэ Iушъом щыпсэурэ шапсыгъэхэу лъэпкъ искусствэр зикIасэхэмкIэ шIухьафтын шIагъо хъугъэ. Тхылъыр общественнэ организациеу «Адыгэ Хасэм» имылъкукIэ къыдэкIыгъ. Ар зэмышъогъоу, гъэкIэрэкIагъэу, лъэпкъ зэфэшъхьафхэм ашIогъэшIэгъонынэу гъэпсыгъэ, къэлэ музеймэ зэкIэмэ, гъэсэныгъэ еджапIэмэ ыкIи тхылъеджапIэмэ ачIэлъ.— Пшызэ искусствэхэмкIэ изаслуженнэ IофышIэу Хьапыщт Айсэ ицIыкIугъом къыщыублагъэу адыгэ IорIуатэхэм, таурыхъхэм ащыгъозагъ, сэмэркъэушхо зыхэлъэу, ежь-ежьырэу «лъэм теуцогъэ» сурэтышIэу ары ичIыгогъумэ зэрашIэрэр, — къыхигъэщыгъ Адыгэ Хасэм итхьаматэу, къалэу Шъачэ и Общественнэ палатэ хэтэу КIакIыхъу Мэджыдэ. – Тятэжъ пIашъэмэ шэн-хабзэу зэрахьэщтыгъэр зыфэдагъэр, ахэм афэгъэхьыгъэ тхыдэмэ ащыгъозэ тIэкIоу къэ­нэжьыгъэхэм Айсэ ащыщ, итворчествэ ишIуагъэкIэ тэри а гушъхьэбаиныгъэм тылъэIэсышъу.ЧIыгу гупсэм ыбзэЧIыпIэу тызщыпсэурэм елъытыгъэу къэуцурэ упчIабэмэ тхылъым джэуап къаретыжьы, хы ШIуцIэ Iушъом ипсэупIэхэм, ипсыхъохэм ацIэхэм, къэпIон хъумэ, ичIыпIацIэхэм адыгэ лъапсэу яIэр къащегъэпытэжьы: «Шъачэ», «Шапсыгъэмэ ячIыгу фэгъэхьыгъэ тхыдэр», «ЛIыжъмэ якъушъхьэ цакI», «Ахынэ илIакI», «Псыкъефэх щэкIырэ щырэ», нэмыкIхэр.— Аужырэ лIэшIэгъу плIанэр ары зэкIэ сурэтхэр зысшIыгъэхэр, — къыхегъэщы Хьапыщт Айсэ. — Ахэм янахьыбэр IофшIэгъакIэх, тхылъым пае хэушъхьафыкIыгъэу шIыгъэх. Лъапсэу яIэр лIыжъмэ ягукъэкIыжьхэр, фольклорыр зикIасэмэ къаIуатэхэрэр, сицIыкIугъом къыщегъэжьагъэу зэхэсхыгъэхэр ары. Сэ ахэм сакъыхэхъухьагъ.Хьапыщт Айсэ къыдигъэкIыгъэ тхы­лъэу «Ижъырэ Шъачэ итаурыхъхэр» зыфиIорэм ыпэкIэ зигугъу амышIыщтыгъэ таурыхъыжъхэр ыкIи тхыдэжъхэр авторым къызэритхыжьыгъэхэр, етIани ахэр сурэтхэмкIэ дахэу зэрэгъэкIэрэкIагъэхэр ары осэшхо фэозыгъэшIырэр. Ащ инэкIубгъо пэпчъ — тижъырэ лъэхъан изы Iахь, тинепэрэ ыкIи тинеущырэ лIэужхэм апае къыгъэнэжьыгъэх.

Ныбэ Анзор.