Рамазан Абдулатиповыр: «ЦIыф лъэпкъхэр бгъэлъэпIэнхэ фае»

Урысыем иполитик ыкIи иобщественнэ IофышIэшхоу Рамазан Абдулатиповым шышъхьэIум и 4-м ыныбжь илъэс 80 зэрэхъугъэм фэгъэхьыгъэу гуманитар ушэтынхэмкIэ Адыгэ республикэ институтэу КIэрэщэ Тембот ыцIэ зыхьырэм зэIукIэгъу дахэ щыфызэхащагъ.

Къулыкъу зэфэшъхьафхэм яIофы­шIэхэр, шIэныгъэлэжьхэр, обществен­ностым ыкIи къэбарлъыгъэIэс амалхэм ялIыкIохэр ащ хэлэжьагъэх.Рамазан Абдулатиповыр пстэуми зэлъашIэ нахь мышIэми, ащ ищыIэныгъэ гъогу ыкIи IэнатIэу ыIыгъыгъэхэм, къэралыгъом илъэпкъ политикэ изэтегъэуцон иIахьэу хилъхьагъэм институтым ипащэу ЛIыIужъу Адам кIэкIэу къатегущыIагъ. Анахьэу къыхигъэщыгъэр авар лъэпкъым щыщэу, Дагъыстан чылэгъо цIыкIум къы­щыхъугъэ кIалэр къэралыгъо IэнэтIэ инхэм зэраIутыгъэр ары – УФ-м ФедерациемкIэ ыкIи цIыф лъэпкъхэм яIофхэмкIэ и Къэралыгъо комитет итхьаматэ иапэрэ гуадзэу, УФ-м и Правительствэ и Тхьаматэ игуадзэу, УФ-м лъэпкъ политикэмкIэ иминистрэу илъэс зэфэшъхьа­ф­хэм Iоф ышIагъ, ФедерациемкIэ Советым ыкIи Къэралыгъо Думэм ядепутатыгъ, 2013 — 2017-рэ илъэсхэм Дагъыстан Республикэм и ЛIышъхьагъ, УФ-м илIыкIоу ислъам зэдэлэжьэныгъэмкIэ организациеу Саудовскэ Аравием итым щылэжьагъ, дипломат, шIэныгъэлэжь, къэралыгъо тын зэфэшъхьафхэр къыфагъэшъошагъэх.АР-м и ЛIышъхьэ ишIуфэс тхылъэу Рамазан Абдулатиповым факIорэм АР-м гъэсэныгъэмрэ шIэныгъэмрэкIэ иминистрэу Евгений Лебедевыр зэхахьэм къыщеджагъ.

— Къэралыгъо IофышIэ инэу, политикэу, шIэныгъэлэжь-философэу, патриотэу Рамазан Абдулатиповым ыныбжь илъэс 80 зэрэхъугъэр зы шъолъырым игъунапкъэ шъхьадэкIы, ар къэралыгъор зэлъызыубытырэ хъугъэ-шIагъ. Ащ фэгъэхьыгъэ мэфэкI Iэнэ хъураер адыгэхэм ячIыгужъ, гуманитар ушэтынхэмкIэ Адыгэ республикэ институтэу КIэрэщэ Тембот ыцIэ зыхьырэм зэрэщырекIокIырэм мэхьэнэ гъэнэфагъэ иI. ЦIыф лъэпкъ зэфэшъхьафи 100-м ехъу зыщыпсэурэ Адыгеим лъэпкъ зэгурыIоныгъэм, мамыр­ныгъэм ягъэпытэн, общественнэ-политическэ зыпкъитыныгъэм гъэлъэшыгъэу щыдэлажьэх. Лъэпкъ шэн-хэбзэ зэхэтыкIэхэр, лъытэныгъэр, гъунэгъу зэфыщытыкIэ дахэхэр ахэм алъапс. КъыткIэхъу­хьэрэ лIэужхэри ащ фэтэпIух. Дагъыстан Республикэр АдыгеимкIэ гъунэгъу шъо­лъыр къодыеу щымытэу, лIэшIэгъу пчъа­гъэхэм къапкъырыкIыгъэ зэкъошыныгъэм, тарихъым зэрепхых. Нахьыжъхэм ­яакъыл зэфэдэу лъытэныгъэ фэтэшIы. Рамазан Абдулатиповыр Дагъыстан Республикэм и ЛIышъхьэу зыщэтым, шъолъыр зэдэлэжьэныгъэм иIахьышхо хилъхьагъ. Обществэм зыпкъитыныгъэрэ зэгурыIоныгъэрэ тапэкIи хэлъыным непэрэ Iофтхьабзэр фэIорышIэщт. ШIуагъэ хэлъэу ар зэрэрекIокIыщтым сицыхьэ телъ, — къыщыхигъэщыгъ АР-м и ЛIышъхьэ ишIуфэс тхылъ.УФ-м IофшIэнымкIэ и ЛIыхъужъэу, Адыгэ, Къэбэртэе-Бэлъкъар, Къэрэщэе-Щэрджэс ыкIи Абхъаз республикэхэм ялъэпкъ тхакIоу МэщбэшIэ Исхьакъ нэужым гущыIэр фагъэшъошагъ. Рамазан Абдулатиповымрэ ежьыррэ лъэпкъ Iофы­гъохэм язэшIохын зэдыхэлэжьэнхэу зыщыхъугъэ хъугъэ-шIагъэхэр нахьы­жъым ыгу къэкIыжьыгъэх:— 1989-рэ илъэс. СССР-м и Апшъэрэ Совет хэтхэмкIэ Кремлым и Ордэунэ тыщаугъоигъагъ, ащ тычIэмыфэу хьакIэщэу «Москва» ияблэнэрэ къат зэIукIэгъур щырагъэкIокIыгъ. Рамазан Хьадж­мурат ыкъор апэрэу ащ щыслъэгъугъ. Кавказ лъэпкъхэм зэращыщыр къэс­шIагъ, нэIуасэ тызэфэхъугъ. Ар зэрэсичIыго­гъум сигъэгушхуагъ. Нэужым нахь дэгъоуи тызэрэшIагъ, патриот инэу зэрэщытыр зэхэсшIагъ. КъызхэкIыгъэ авар лъэпкъым имызакъоу, зэрэ Урысыеу япат­риот. Тизэныбджэгъуныгъэ уасэ фэсэшIы.МэщбэшIэ Исхьакъ ыгу къэкIыжьыгъ Рамазан Абдулатиповыр УФ-м лъэпкъ политикэмкIэ иминистрэу Iоф зишIэщтыгъэ уахътэм тефэу Адыгеим икультурэ имафэхэу Москва щыкIуагъэхэм «Путь к тебе Россия» зыфиIорэ усэу ежь Мэщ­башIэм ытхыгъэм мэфэкI зэхахьэм къыщеджэнэу зэрэхъугъэр. Лъэпкъым итарихъ игъэкIотыгъэу къизыIотыкIырэ усэу сатыр шъхьэихыгъэхэр зыхэтым гум къикIырэ кIуачIэ ахэлъэу, имэхьанэ къыIэтэу Исхьакъ къяджэгъагъ. Залым чIэсыгъэхэм апэ Рамазан Абдулатиповыр МэщбашIэм Iэгу фытеуагъ, нэужым ащ пстэуми къыдырагъэштагъ.— Урысыем илъэпкъхэр къэралы­гъом хэтынхэу къыфэзыщэгъэ гъогухэр зэфэшъхьафыгъэх, ау адыгэхэм ягъогу къиныгъ. Авар, дагъыстан, чэчэн, хъурцэ, нэмыкI лъэпкъхэми ятарихъ гъогухэр ащ фэдэн ылъэкIыщтыгъ ыкIи ахэр Урысыем къекIужьыщтыгъэх, — къызэфехьысыжьы Исхьакъ.Рамазан Абдулатиповыр нэбгырибгъу къызэрыхъухьэгъэ унэгъо Iужъу зэрэщапIугъэр къыхигъэщызэ, ащ ышнахьыкIэу Раджаби зэхахьэм зэрэхэлажьэрэр МэщбэшIэ Исхьакъ къыхигъэщыгъ, ­шIуфэс рихыгъ.Рамазан Абдулатиповыр къэралыгъом илъэпкъ политикэ зэрэфэлэжьагъэм изы Iахьэу къыхагъэщыгъэр Адыгэ Респуб­ликэм ыкIи ащ фэдэ шъолъырхэу зикъэ­ралыгъо статус зэблэзыхъугъэхэм ягъэ­псын епхыгъэ Iофтхьабзэхэм зэрахэлэжьагъэр ары.1990 — 1993-рэ илъэсхэм РСФСР-м и Апшъэрэ Совет идепутатыгъэу, общес­твеннэ IофышIэу Нэхэе Аскэр а лъэхъа­ным епхыгъэ гукъэкIыжьхэмкIэ зэхахьэм хэлэжьагъэхэм къадэгощагъ. Адыгэ автоном хэкум Адыгэ РеспубликэкIэ икъэ­ралыгъо гъэпсыкIэ зыщызэблихъугъэ зэфэсым зэрэхэлэжьагъэр, ащ зымакъэ фэзытыгъэ депутатхэм ахэтэу тарихъ хъугъэ-шIагъэм икубзыпIэ зэрэхэтыгъэр къыIотагъ. Урысыем, Темыр Кавказым ишъолъырхэм якъэралыгъо гъэпсыкIэ, лъэпкъ политикэм изэтегъэуцон Рамазан Абдулатиповым ыцIэ къызэрахэнагъэм игугъу къышIыгъ.Ащ фэдэу а лъэхъаным зикъэралыгъо гъэпсыкIэ зэблэзыхъугъэхэм Адыгеир, Къэрэщэе-Щэрджэсыр, Хакасиер, Респуб­ликэу Алтаир (Горный Алтай) зэрахэтыгъэхэр МэщбэшIэ Исхьакъ къыIуагъ. Лъэпкъ цIыкIухэм яшIоигъоныгъэхэр къыдалъытэзэ, якъэралыгъо гъэпсыкIэ изэтегъэуцон Iофышхо зэрэдашIагъэр, ахэм мэхьанэшхо зэряIагъэр МэщбашIэм къыхигъэщыгъ.Рамазан Абдулатиповым итворчествэ щыщэу «Родники разума и души» зыфиIорэ тхылъым къыдэхьагъэхэм, ахэр зэрэтхыгъэхэм, гъэлъэшыгъэ мэхьанэ къязытырэ шIыкIэу ыгъэфедэхэрэм, ныдэлъфыбзэм икъэухъумэн авторым мэхьанэу ритырэм къатегущыIагъ гуманитар ушэтынхэмкIэ Адыгэ республикэ институтым шIэныгъэмкIэ исекретарэу Шэуджэн Тэмарэ.Нэужым ежь Рамазан Абдулатиповым зэхахьэм хэлажьэхэрэм гуфэбэныгъэ зыхэлъ гущыIэхэмкIэ зафигъэзагъ. Iэнэ хъураер зэрэфызэхащагъэмкIэ зэрафэразэр хигъэунэфыкIыгъ. МэщбэшIэ Исхьакъ нахьыжъыгъэ лъэпIагъэр фигъэ­кIуатэу непэрэ Кавказым гушъхьэ пэрытыныгъэр ащ зэрэщиIыгъыр къыкIигъэтхъыгъ.— Нахьыжъхэм я Совет Кавказым щызэхащэнэу щытмэ, ащ пащэу фэпшIын фаер МэщбэшIэ Исхьакъ. Урысыем, Кавказым ягушъхьэбаиныгъэ ихъарзынэщ зыухъумэрэ ыкIи ренэу хэзыгъахъорэмэ ар ащыщ. Ащ пае тизэныбджэгъуныгъэ осэшхо фэсэшIы, — хигъэунэфыкIыгъ Рамазан Абдулатиповым. — АР-м и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат ащ зэрэготым мэхьанэшхо есэты. Республикэм иIофхэр рэхьатэу, зэрифэшъуашэу зэшIуехых. Адыгэ лъэпкъыр Кавказым итарихъ изы Iахь ин. «Кавказ цивилизациер» зыфиIорэ тхылъым итомитIу Iэпэрытх илъэс зыщыплI хъугъэу къыдэсымыгъэкIэу щылъ, сыда пIомэ, лъэпкъхэр тарихъ хъугъэ-­шIагъэу зыпхырыкIыгъэхэмрэ къапыщылъымрэ язэхэфын джынэс зэсэгъэ­фэжьы. Лъэпкъым тапэкIэ къырыкIощтым мэхьанэшхо иI. Ащ лъапсэу фэхъущтыр непэ тэгъэнафэ. Джарымэ Аслъан Алый ыкъом лъэшэу сыфэраз, анахь илъэс къинхэм лъэпкъым ипэщагъ, къыд­дэлэжьагъ. Этносым тарихъым чIыпIэ хэхыгъэ щыриI. Ахэр зэгопчынхэ умылъэ­кIынэу щыт. Культурэр, шэн-хабзэхэр, социальнэ ыкIи гушъхьэ баиныгъэхэр, бзэр лъэпкъым егъэпсых ыкIи еухъумэх. Анахь цIыф лъэпкъ цIыкIуми ар ешIэ, ащ пае осэшхо иI, бгъэлъэпIэн фае. Урысыем лъэпкъ 200 фэдиз щэпсэу. Ахэм акIуачIэ зэхэлъэу къэралыгъом зэрэщытэу хэхъоныгъэ ышIыным тыдэлэжьэн фае.Джащ фэдэу зэIукIэм къыщыгущыIагъэх нахьыжъхэм я Советэу АР-м и ЛIышъхьэ дэжь щызэхэщагъэм итхьаматэу ГъукIэлI Нурбый, республикэ Адыгэ Хасэм ипащэу ЛIымыщэкъо Рэмэзан, политикэу ыкIи общественнэ IофышIэу Чэмышъо Гъазый, республикэ Адыгэ Хасэм итхьаматэ игуадзэу Хъот Юныс. ХьакIэм упчIэхэр фагъэзагъэх, джэуап­хэри агъотыжьыгъ.Зэхахьэр гуфэбэныгъэ хэлъэу, гъэшIэгъонэу рекIокIыгъ.

Тэу Замир