Къулэ Амэрбый: «ЫшIэрэм фэдэ зэрэщымыIэр ащ зыдишIэжьыщтыгъ»

ШIэныгъэшхор зылъэпсэ джырэ адыгэ музыкальнэ ис­кус­ствэм илъэгъохэщэу, сэнаущыгъэшхо зыхэлъыгъэ мэкъэ­мэусэу Тхьабысымэ Умарэ къызыхъугъэр непэ илъэси 107-рэ хъугъэ.

Джыри цIыкIузэ мэкъамэм шIулъэ­гъоу фыриIэр ащ къыхэщыгъагъ. ИлъэсипшIым къыщегъэжьагъэу пщынаоу къыращэкIызэ джэгухэм къащеощтыгъ, зэчыишхоу хэлъыр агъэшIагъощтыгъ. Хэгъэгу зэошхоу зыхэлэжьагъэми ар IэкIихын ылъэкIыгъэп, ары пакIошъ, нахь лъэшыхэу зыдэлэжьэжьыгъ, ежь-ежьырэу мэкъэмэусыным зыфигъэсагъ. КъыгъэшIэгъэ илъэс 80 фэдизым орэд 600 ыусыгъ. Ахэм ащыщых республикэм игимн имэкъамэ, «Налмэсыр къэшъо!», «Синан», «Адыгэ лъэпкъыр къофэ», «Си нэхум сыкъыдофэ», «УмыкIожь», «О унитIу» ыкIи нэмыкIхэр. Ар усэщтыгъэ къодыеп, дунаим тет адыгэхэр зэзыпхырэ орэдхэр ытхыщтыгъэх.

«Налмэсыр къэшъо!» Мы зы орэд закъом нахь ымытхыгъагъэми Тхьабысымэ Умарэ адыгэ дунаим итарихъ мэкъэмэтх анахь бэлахьэу хахьэщтыгъ. АР-м лъэпкъ къашъомкIэ и Къэралыгъо академическэ ансамблэу «Налмэсым» инэпэеплъ хъугъэ къашъом, илъэсипшI пчъагъэхэм къакIоцI икъэгъэлъэгъонхэр дунаим ичIыпIэ зэфэшъхьафхэм къащызэIуехых. Адыгэм илъэпкъ къашъо анахь лъэгэпIэ иным нэсэу зыIотэрэ ансамблэр ащ щеIэты.Балетмейстер цIэрыIоу, режиссерэу, илъэс пчъагъэхэм «Налмэсым» ихудожественнэ пэщагъэу Къулэ Амэрбый ынэмэ фэбагъэр къакIэщэу, щхыпэр ынэгу кIэлъэу а лъэхъан дахэу «Ей мардж, Налмэсыр къэшъо» зыфиIорэм игущыIэхэрэи имэкъамэхэри зытхыгъэхэ Тхьабысымэ Умарэ ыгу къэкIыжьы:— Зыми фэмыдэу мэкъэмэус бэлахьыгъ — къыбгурыIонэу щымытэу, зэхэмыфышъунэу. ДзэкIо­лIыгъ, пщынэр ыIыгъэу заом кIо­гъагъ. СицIыкIугъом чылэ джэгухэм ипщынэ еуакIэ ащызэхэсхыщтыгъ. Iо хэмылъэу сэнаущыгъэшхо хэлъыгъ.Къулэ Амэрбый къызэриIуагъэмкIэ, «Налмэсым» пае орэдым итхын тезгъэ­гушIухьагъэр ежьымрэ ан­самблэм икъэ­шъуакIэрэ.«Уикъашъохэм, «Налмэсым» сяплъы­зэ сегупшысэщтыгъ: адыгэ лъэпкъым ыпашъхьэкIэ ансамблэм уасэу иIэр къэз­гъэлъэгъоным сыдэущтэу сыкъе­кIолIэщта, сыд фэдэ IункIыбза къыфэзгъотыщтыр? Таурэ сыкъызэрекIолIэнэр?» Орэд закъор ары ащ идэхагъэ, художественагъэу хэлъыр, лъэпкъым ар зэрищыкIагъэр къызэIузыхын зылъэкIыщтыр», — мэкъэмэусым игущыIэхэр балетмейстерым ыгу къэкIыжьых.ЕкIолIакIэр зыфэдэн ылъэкIыщтымкIэ ежь Къулэ Амэрбый IэпыIэгъу хъугъэ. Орэдэу ыусыщтым къашъо фызэхигъэуцо зэрэшIоигъор Тхьабысымэм риIуагъ. Ащ игъэуцункIэ адыгэ къашъом имынэшэнэ гъэжъэжъэгъэ къешIакIэр ыгъэфедэ зэришIоигъом ышъхьэ фырихыгъ: рапиднэ шъуашэр рихьылIэнэу ыгу къэкIыгъ.

— Ушэтын згъэуцу сшIоигъуагъ. Сырежиссерэу, гъэсэныгъэ ыкIи шIэныгъэ икъу зыIэкIэлъэу сызэрэщытым къыхэкIэу ащ сытегу­шIухьагъ. Режиссурэм, кинематографием щагъэфедэрэ гъэжъэжъэ­ныр, рапид зыфаIорэр, згъэфедэнэу исхъухьагъ. А екIолIакIэм иамалкIэ къэбгъэлъагъорэр нахь IупкIэ, гуфаплъэ мэхъу. Ар Умар зыфэсэIуатэм орэдым дэлэжьэнэу ыублагъ, — еIо Амэрбый. — Ары, апэ бэмэ къыздырагъаштэщтыгъэп. «ЗэфакIу» цIэу фэшIи ыуж икIыжь» зыIощтыгъэхэри къахэкIыгъэх. Ау къысшIо­кIыгъэхэп. «ЗэфакIоп», «Уджэп» ыкIи нэмыкIэп. Адыгэ къашъоп сэ згъэуцугъэр, «Ей мардж, Налмэсыр къэшъо» нахь. Илъэпкъ, икультурэ гулъэчIэ шIулъэгъоу мэкъэмэусым фыриIэр ащкIэ къэзгъэлъэгъуагъ. Апэ­рэу ар къэзышIыгъэхэр Нэмы­тIэкъо Аслъанрэ Къулэ Мухьа­мэдрэ.— Амэрбый, Умар къашъор зелъэгъум сыда ыIуагъэр?— Ыумэхъыгъ, ыумэхъыгъап!Джащ фэдэу зы IофшIэгъэшхоу сэ­наущыгъэшхо зыхэлъ нэбгыритIумэ зэдалэжьыгъэу, непэ адыгэ культурэм идышъэ кIэн хэхьагъэу, ­еплъырэ пэпчъ ыгу нэсырэр щыIэ хъугъэ.«А орэдым хэт гущыIэхэр, мэ­къамэр! ТхьэхэкI нахь нэмыкIэп. Ар угулъачIэ нэмысын ылъэ­кIыщтэп. Дунайкъутэжьри ащ ыпашъхьэ щызэкIэкIожьы, — зэхэшIэ лъэшхэу джы къызнэсыгъэм шIомыкIодыгъэхэмкIэ Амэрбый къыддэгуащэ.Къашъом игъэуцун, ащ «исурэт» изэхэгъэуцон тарихъэу пылъхэри балетмейстерым къыIотагъэх. ГущыIэм пае, къашъом иапэрэ такъикъхэу ансамблэм хэтхэр, хъулъфыгъэхэмрэ бзылъфыгъэ­хэмрэ бгъу зырызэу пчэгум къызыте­хьэхэрэр адыгэ хабзэм къыхэхыгъэх. Хъулъфыгъэ шыум гъогум бзылъфыгъэ ыпэ къызыщифэкIэ зыкъыримыгъэлъэгъоу нэплъэгъукIэ зэригъэкIуатэрэм те­хыгъ. Къашъом хъулъфыгъэр бзылъфы­гъэм зыщыIукIэрэм шъхьэм пэблагъэу цые Iэгъопэ кIыхьэр къызпыщырэ Iэр зэ­риIэтырэр КIэрэщэ Тембот рилъэ­гъулIагъ.— КIэрэщэ Тембот къызыхъугъэ мафэм ихэгъэунэфыкIын фэгъэхьыгъэ пчыхьэзэхахьэм тыщыIэу кIакорэ паIорэ шIухьафтынэу къыратыгъ. Ахэр зызыщелъэхэм ышъхьэ ри­хьылIэу ыIэ къыIэтыгъ. Ар сыгу къэ­кIыжьи хэзгъэуцуагъ. Ары шъхьа­ем, цые Iэгъопэ кIыхьэм къэшъуакIом ынэгу зэфешIы, арыти, псынкIэу ыгъэчэрэгъунэу къэсыугупшысыгъ. Ащ фэдэ шIыкIэкIэ хъулъфыгъэм бзылъфыгъэм шIуфэс рехы, «сшъхьэ уфэсэгъадэ» еIо. Непэ а къэшъокIэ шIыкIэр бэмэ агъэфе­дэу сэлъэгъу. Агу рихьыгъ. Арышъ, мы IофшIагъэм зэкIэ щызэтефа­гъэу сэлъытэ: мэкъамэри, гущыIэхэри, къашъори. Ар — зыфэдэ къэмы­хъугъ, — еIо Амэрбый.Анцокъо Ирин.