Кавказ заповедникыр
Кавказ биосфернэ заповедникым къэралыгъо ыкIи шъолъыр къэбарлъыгъэIэс амалхэм ялIыкIохэр зыхэлэжьэгъэхэ зекIо дэкIыгъо ригъэкIокIыгъ.
Советскэ Союзым илъэхъан къыщегъэжьагъэу цIэрыIо хъугъэ я 30-рэ лъагъоу «Къушъхьэм зэпырыкIэу хым екIоу» зыфиIорэм Iоф зишIэрэр мыгъэ илъэс 90-рэ зэрэхъурэм ихэгъэунэфыкIын ар къыдыхэлъытэгъагъ. Мыщ фэдэ шIыкIэкIэ ар ыгъэмэфэкIыныр чIыопс ухъумапIэм хабзэ фэхъугъ. ИлъэситфыкIэ узэкIэIэбэжьмэ аужырэ мыщ фэдэ Iофтхьабзэ зэхищэгъагъ.Зичэзыу дэкIыгъом хэлэжьагъэхэм мэфитIум къыкIоцI километрэ пшIы пчъагъэ лъэсэу къакIугъ, чIыопсым идэхагъэ зэрэзэрагъэлъэгъугъэм дакIоу, заповедникым иIофышIэхэм ягъусэхэу шIэныгъэ ушэтынэу зыдэлажьэхэрэм нэIуасэ зафашIыгъ, зекIоным чIыналъэм зызэрэщиушъомбгъурэр ыкIи ащ чIыопсыр зэрехъулIэрэр зэрагъэшIагъ. Ащ нэмыкIэу, пчэныпцIэм икIэлъытыкIын хэлэжьагъэх ыкIи гъэбылъыгъэ сурэттехэм «къаубытыхэрэр» зэрагъэшIагъ.
КъэIогъэн фае, сурэттех лъыплъэнымкIэ Урысыем иапэрэ лъэпкъ хъытыу игъэпсын хэлэжьэрэ чIыопс ухъумэпIиблымэ заповедникыр ащыщ хъугъэ. Ащ къыдыхэлъытагъэу, гъэбылъыгъэу сурэт тезыхырэ пкъыгъо 40 ищыкIагъэр зэкIэ игъусэу заповедникым къыратыгъ. Ахэм азыныкъо зекIо гъогууанэхэм ащагъэуцугъэх, адрэхэр нахь пэIудзыгъэхэу. Ушэтынхэм япшъэрылъ шъхьаIэр псэушъхьэхэм язэмылIэужыгъуагъэ дакIоу, ахэм цIыфыр зэрапэблагъэм зэрехъулIэхэрэр зэрагъэшIэныр ары.— ЦIыфхэр лъагъохэм зэрарыкIохэрэр псэушъхьэхэм зэрэзэхашIэрэр IофтхьабзэмкIэ зэдгъэшIэн тлъэкIыщт. Ахэр къызэмыхьылъэкIырэ псэушъхьэхэмрэ зекIохэр пэрыохъу зыфэхъоу гъогууанэхэм нахь чыжьэу акIэрыкIыхэрэмрэ дгъэнэфэшъущт. Мэзым хэсхэм зекIохэм яфэмэ-бжьымэ зэратырихьэрэр, ящыIакIэ зэрэзэблахъурэр ежь цIыфхэми ядгъэлъэгъущт. ТапэкIэ зекIохэм япчъагъэ зэрэхахъорэр псэушъхьэхэм ямыгоонымкIэ хэкIыпIэу щыIэхэм тызэдяусэщт, — къыIуагъ Кавказ заповедникым ипащэ зекIонымкIэ ыкIи хэхъоныгъэмкIэ игуадзэу Ольга Пеговам.Гъэбылъыгъэ сурэтеххэм язы Iахь я 30-рэ гъогууанэу Адыгеим къыщежьэрэм щагъэуцугъ. Ушэтыным пэрыохъу фэмыхъунхэм пае чIыпIэхэр аушъэфых. Ау зынэ чанхэм лъагъохэм апэблагъэу щытхэр къыхагъэщынхэ ыкIи иплъыхьанхэ алъэкIыщт. Ащ фэдэ зекIохэм апае ушэтыным яягъэ рагъэкIы зэрэмыхъущтыр зытетхагъэр сурэттехыр зыщыгъэбылъыгъэ кIоцIым шIэныгъэлэжьмэ къырагъэнагъ, сыда пIомэ, ахэм тырахырэ пэпчъ мэхьанэ ин иI.КъэбарлъыгъэIэс амалхэм апае зэхащэгъэ дэкIыгъом хэлэжьагъэхэм заповедникым ишIэныгъэ IофышIэхэу Татьяна Трепетрэ Кристина Бибинамрэ ягъусэхэу сурэтхэр ауплъэкIугъэх, тырахыгъэхэр зытхырэ пкъыгъохэр зэблахъугъэх. Ахэм зяплъыжьыхэм, пчэныпцIхэу къушъхьэбгым щыхъущтыгъэ-хэр къаридзагъэх, гъогууанэм пэмычыжьэу мышъэм къыщикIухьэщтыгъ, баджэми зыкъыщигъэлъэгъуагъ.Сурэттех лъыплъэнымкIэ Урысыем иапэрэ лъэпкъ хъытыу игъэпсын къыдыхэлъытэгъэ проектыр илъэс пчъагъэхэм ателъытагъ. Гъэбылъыгъэу сурэт тезыхырэ пкъыгъохэм къаугъоигъэ къэбархэм шIэныгъэлэжьхэм Iоф адашIэщт ыкIи зэфэхьысыжьэу ашIыщтхэр бжыхьэм шъхьэихыгъэ къашIыщтых.Анцокъо Ирин.