Мыекъуапэ къызэраухъумагъэр

ШышъхьэIум и 9-м, 1942-рэ илъэсым Мыекъуапэ нэмыц-­фашист техакIомэ аштэгъагъ. ЛIыхъужъныгъэ зэрахьэзэ мэфитфырэ Мыекъуапэ зэрэфэзэуагъэхэм пае бэ къатхыжьыгъэр. А уахътэу тидзэкIолIхэм Мыекъуапэ къызэраухъумагъэм ишIуагъэ­кIэ, хы ШIуцIэ Iушъом идзэхэм якомандование IэпэчIэгъанэхэр къыугъоижьынхэшъ, ТIопсэ ­лъэныкъор ыухъумэным зыфигъэхьазырын ылъэкIыгъ. МыдыкIэ вермахт идзэ лъэшхэр 1942-рэ илъэсым ишышъхьэIу мазэ и 4-м къыщыублагъэу и 14-м нэс Мыекъуапэ заоу къащырашIылIагъэм къыгъэтIэс­хъагъэх, ыпэкIэ лъыкIотэнхэ амал ямыIэжьэу, ежьхэм зы­зэраухъумэжьыщтым ыуж ихьажьыгъагъэх.

Сыда адэ 1942-рэ илъэсым ишы­шъхьэIу мазэ хъугъэ шъыпкъэр?1942-рэ илъэсым игъэмафэ нэмыц-­фашист техакIохэр ошIэ-дэмышIэу Темыр Кавказым икъушъхьэ лъапэхэм къащылъэгъуагъэх.Хэгъэгум икъыблэ икуупIэ нэмыцхэр къэсынхэм енэгуегъагъэхэп, ащ къы­хэкIэу Сальскэ, Пшызэ ыкIи Ставропольскэ шъофмэ зызыщаухъумэщт пытапIэхэр, псэуалъэхэр ащагъэпсыгъа-гъэ­хэп, къалэхэр бэрэ пыим пэуцужьынхэм афагъэхьазырыгъэхэп.1942-рэ илъэсым Харьков дэжь я 6-рэ ыкIи я 57-рэ советскэ армиехэр къызыщаухъурэихэм ыкIи тидзэхэм къаз­щытекIохэм ыуж вермахт идзэхэр нахь псынкIэу къылъыкIуатэщтыгъэх.Бэдзэогъум и 23-м, 1942-рэ илъэсым лъыгъэчъэ зэо-зэутэкIышхомэ къакIэ­лъыкIоу къалэу Ростов-на-Дону къычIанагъ. Кавказ екIурэ гъогур зэIухыгъагъ.Кавказ кIыбым нэсынымкIэ, Бакинскэ чIыдагъэр зэригъэгъотынымкIэ, Сталинград дэжь СССР-м итранспорт кIуапIэу псыхъоу Волгэ щыриIагъэр зэфэшIы­гъэнымкIэ Германием гугъапIэхэр иIэхэ хъугъэ.Пшъэрылъ шъхьаIэу армие купэу «А-м» иIагъэр советскэ дзэхэу Ростов-на-Дону икъыблэ-къокIыпIэ лъэ­ныкъокIэ псыхъоу Дон екIолIэжьыхэрэр къаухъурэинхэр ыкIи зэхакъутэнхэр, Кавказ зэрэпсаоу аштэныр арыгъэ.Ащ дакIоу вермахт идзэхэр Сталинград екIунхэр, СССР-м чIыдагъэу къы­тIупщырэм пиупкIынхэр ипшъэрылъыгъ. Джащ пае армие купэу «Б-р» зэхащэгъагъ.ШIэныгъэлэжьмэ зэралъытэрэмкIэ, Гитлер истратегическэ хэукъоныгъэу ар щытыгъ. Германием идзэхэр зэрэритэ­къухьагъэхэм къыхэкIэу ягухэлъхэр къа­дэхъугъэхэп.Кавказ лъэныкъомкIэ фашистыдзэмэ апэуцужьыгъэхэр:Къыблэ фронтыр (командующыр Р. Я. Малиновскэр). Ащ хахьэщтыгъэх я 9-рэ, я 12-рэ, я 18-рэ, я 24-рэ, я 37-рэ, я 51-рэ ыкIи я 56-рэ армиехэр. Авиацие IэпыIэгъур я 4-рэ ошъогу Армием къаритыщтыгъ.1942-рэ илъэсым ибэдзэогъу мазэ и 24-м ехъулIэу фронтым нэбгырэ мини 112-рэ Iутыгъ, танки 121-рэ, орудие ыкIи миномет 2160-рэ.Бэдзэогъум и 28-м Къыблэ фронтымрэ Темыр-Кавказ фронтымрэ зэхагъэ­хьажьыгъэх, я 51-рэ Армиер Сталинградскэ фронтым ратыжьыгъ.Темыр-Кавказ фронтым (командующыр С.М. Буденнэр) хэхьагъэх я 47-рэ Армиер, а 1-рэ хэушъхьафыкIыгъэ шхончэо корпусыр ыкIи я 17-рэ ка­валерийскэ корпусыр. Авиацие Iэпы­Iэгъур я 5-рэ ошъогу Армием къаритыщтыгъ.Нэмыцхэр Кавказ къекIуалIэхэ зэхъум тидзэхэм къагъэнэгъэ къалэхэр: шышъхьэIум и 3-м — Ставрополь (Ворошиловск), шышъхьэIум и 7-м — Армавир, шышъхьэIум и 10-м — Мые­къуапэ, и 12-м — Краснодар ыкIи Элиста, и 21-м — Эльбрус, и 25-м Мэздэгу, Iоныгъом и 11-м — Ново­российскэ лъыгъэчъэ заом ыуж.Нэмыц техакIомэ бэдзэогъум и 25-м къыщыублагъэу шышъхьэIум и 19-м нэс Пшызэ ыкIи Ставрополь шъолъырхэм яшъоф зэикIхэр аштагъэх ыкIи Мэздэгу нэсыгъагъэх, ау шышъхьэIум и 17-м, Мыекъуапэ икъэухъумэн епхыгъэ заом ыуж, ТIуапсэкIэ зэрэлъыкIуатэхэрэр къызэтырагъэуцуагъ.Советскэ дзэхэр къушъхьэм ефызылIэгъагъэхэми, бэкIэ нахьыбэ хъу­щтыгъэ пыир къагъэуцушъугъ, фронтым илиние Мэздэгу къыщегъэжьагъэу Кавказ къушъхьэтх ШъхьаIэмкIэ рыкIуи, тIопсэ къушъхьэ лъапэмэ анэсыжьэу зызэкIищыгъ.Заповедникым изэпырыкIыпIэхэмкIэ Адыгеим ар щыпхырыщыгъагъ, поселкэу Киша, станицэу Дахъом, къутырэу Русскэм, станицэу Темнолесскэм, поселкэхэу Мэзмай, Гуамкэ, Каменкэм ыкIи Черниговскэм адэкIыщтыгъ. Поселкэу Черниговскэм дэжь лъэшэу щызэогъагъэх, пыир ТIуапсэ екIуным дэгуIэщтыгъ, ащ къыхэкIэу кIочIэ шъхьаIэхэр а лъэныкъомкIэ ыгъэзэгъагъэх.Фыщтрэ Лэгъо-Накъэрэ ачIэгъкIэ, псыхъоу Шъхьэгуащэ икIэйкIэ я 97-рэ егерскэ дивизиемрэ я 49-рэ къушъхьэ корпусымрэ щызаощтыгъэх. СС-м идивизиеу «Викингыр» къушъхьэ ди­визиемэ яIэпыIэгъугъ. Фронтыр зыпкъ зеуцожьым ыуж, СС-м идивизиеу «Викингымрэ» я 16-рэ моторизованнэ ­дивизиемрэ Адыгеим ращыжьыхи, Темыр Кавказым икъокIыпIэ лъэныкъо фагъэзэжьыгъагъэх.Мыекъуапэ икъэухъумэн чанэу хэлэжьагъэх а 1-рэ шхончэо корпусыр, я 17-рэ кавалерийскэ корпусыр, я 40-рэ мотострелковэ бригадэр, Мыекъопэ танковэ бригадэр, гвардейскэ мино-­метмэ яя 67-рэ полк, я 31-рэ Сталинградскэ шхончэо дивизиер, я 383-рэ шахтерскэ шхончэо дивизиер ыкIи фэшъхьафхэр.Мыекъуапэ дэжь нэмыц спецназэу «Бранденбург-800» зыфиIорэр зыща­гъэтэкъуагъэр, джары ащ икIодын лъапсэ фэхъугъэр. Ар дзэ часть къызэрыкIоу хъужьыгъагъэ, ипшъэрылъхэр къымы­гъэшъыпкъэжьыгъэхэу алъытагъ.«МэфиплIым, шышъхьэIум и 8-м къы­щыублагъэу и 12-м нэс, зэошхохэр ащыкIуагъэх псыхъохэу Пшызэ, Лабэ, Шъхьэгуащэ къяшIэкIыгъэ гъунапкъэхэм. Анахьэу, лъэш дэдэу зыщызэуагъэхэр Курганнэ, Джаджэ, Келермесскэ, Шытхьалэ, Мыекъопэ шъолъырхэр ары», — къыщетхы я 12-рэ Армием икомандующэу А. А. Гречкэм итхылъэу «Кавказ зэрэфэзэуагъэхэр» зыфиIорэм. «Анахьэу, лъэш дэдэу зыщызэуагъэхэр» зыфиIорэ гущыIэхэу авторым ыгъэфедагъэхэм бэ къаIуатэрэр.«Арэу щытми, пыир дзэкIолI пчъагъэмкIи IашэмкIи нахьыбагъэми, тикомандование хэукъоныгъэхэр ышIыгъэхэми, тисоветскэ дзэкIолIмэ япсэемы­блэжь­ныгъэрэ ялIыхъужъны­гъэрэ яшIуагъэкIэ пыим имурад къыдэхъугъэп, советскэ дзэхэр къаухъурэишъугъэхэп ыкIи ­ТIуапсэ екIолIэшъугъэхэп», — нэмыц дивизиехэу Мыекъуапэ дэжь щыIагъэм ягугъу къы­шIызэ къыкIегъэтхъы А. А. Гречкэм.«Армие купэу «А-м» иштаб къы­зэритыщтыгъэмкIэ, а лъэ­хъаным дзэкIолIэу ыкIи офицерэу нэмыц техакIомэ нэбгырэ мин 54-рэ къычIанагъ», — зэфэ­хьысыжь къешIы А. А. Гречкэм.Джащ иуутыжьын умылъэкIынэу къегъэлъагъо къалэу Мыекъуапэ ыкIи Мые­къопэ лъэныкъор лIыхъужъныгъэ ахэ­лъэу тидзэкIолIхэм къызэрагъэгъунагъэр.Мыекъуапэ къызэраухъумагъэм, тиблэкIыгъэ тарихъэу 1942-рэ илъэсым ишышъхьэIу мазэ и 9 — 10-м епхы­гъэхэм тарэгушхо. Мыщ шышъхьэIум и 9 — 14-м къалэр ыкIи псыхъоу Шъхьэгуащэ изэпырыкIыпIэ къэухъумэгъэнхэм фэшI зэутэкIышхо щыкIуагъ. ДжырэкIэ къэлэ бассейныр зыдэщытым икъокIыпIэ лъэныкъо дэжь а лъэхъаным я 32-рэ артполкым иартиллерист-зенитчикхэр, я 31-рэ шхончэо дивизием идзэкIолIмэ агъэуцугъэгъэ зениткэхэр занкIэу псы­хъом телъыгъэ лъэмыджым еощтыгъэх, фашист танк колоннэр зэхакъутэгъагъ.Артиллерист лIыхъужхэр хэкIодагъэх, ау фашист танкхэри къагъэуцунхэ алъэ­кIыгъ. Артиллеристмэ псэемыблэжьыныгъэу а чIыпIэм щызэрахьагъэр нэмыц ушэтакIоу Вильгельм Тике игукъэкIыжьхэм къащитхыжьыгъагъ, а уахътэм ари пыим идзэмэ ахэтыгъ.Шъхьэгуащэ телъ лъэмыджым пае зэогъэ советскэ дзэкIолIхэр джыри зы лIыхъужъныгъэкIэ тарихъым къыхэна­гъэх. Я 31-рэ шхончэо дивизием идзэкIолIхэр ары къыхэзыгъэщыгъэхэр ыкIи зыгъэтэкъуагъэхэр диверсионнэ ротэу «Бранденбург-800» зыфиIорэр. Нэмыц дзэ­кIолIхэу урысыбзэ къабзэкIэ гущыIэ­щтыгъэмэ красноармейцэ шъуашэхэр ащыгъхэу, советскэ машинэмэ арысхэу лъэмыджым къытехьэхи, лъэмыджыр къэзыгъэгъунэщтыгъэхэм ошIэ-дэмышIэу атебэнагъэх. А чIыпIэм ахэр къыщашIагъэх ыкIи щызэтыраукIагъэх.«Бранденбург-800-р» агъэтэкъуагъ нахь мышIэми, нэмыцмэ зы шъолъыр цIыкIу горэ аубытыгъагъ, ау нахь чыжьэу лъыкIотэшъугъэхэп. Апшеронскэ кIорэ гъогоу фашистхэр зытехьагъэхэм ти­дзэкIолIхэр къащыпэгъокIыгъэх ыкIи къыщагъэуцугъэх.Мыекъопэ чIыдагъэу зыфалIэщтыгъэ­хэми нэмыцхэр нэсышъугъэхэп. 1942-рэ илъэсым ишышъхьэIу мазэ и 16-м Сов­информбюром ипчыхьэ къэбархэм къы­щатыгъ «мыекъопэ чIыдэгъэ оборудованиер ыкIи чIыдэгъэ IэпэчIэгъанэу щыIагъэр зэкIэ игъом зэрэращыжьы­гъэхэр, чIыдэгъэ къычIэщыпIэхэр зэрагъэфыкъуагъэхэр».Мыекъуапэ ичIыдагъэ фашистхэр лъэшэу щыгугъыщтыгъэх, ау къадэхъугъэп: «советскэ чIыдагъэр ахэм аIэкIэ­хьагъэп ыкIи аIэкIэхьащтэп», — къыщиIощтыгъ Совинформбюром исводкэ.Мыекъопэ лъэныкъом нэмыцмэ чIэ­нэгъэшхо щашIыгъ. Мощ фэдиз кIочIэшхо Кавказ штэгъэным къызэрэфатIупщыгъэзэ, пшъэрылъэу Гитлер къафишIыгъэр агъэцэкIэн алъэкIыгъэп.Иван Бормотов.Адыгэ Республикэм иветеранхэмя Совет итхьаматэ игуадз.