ШIукIэ агу къэкIыжьыныр къылэжьыгъ

Хъарзынэщмэ къызэратырэмкIэ, Хэгъэгу зэошхом илъэ­хъан СССР-м щыщ нэбгырэ миллиони 5,7-рэ нэмыцмэ гъэрэу аIы­гъыгъ. Къэзыгъэзэжьыгъэр азыщан ныIэп.

Советскэ дзэкIолIхэмкIэ угъэрыныр тхьамыкIэгъуагъ. Яхэгъэгу къызагъэзэжьырэм, цыхьэу афамышIыжьырэм къыхэкIэу, джыри къиныгъохэм аIукIэщтыгъэх. Ахэр ренэу ауплъэкIущтыгъэх, бзэгу ахьыщтыгъэх. Нахьыбэрэр етIани хьапсмэ адагъэтIысхьажьыщтыгъ.1956 — 60-рэ илъэсхэр реабилитацием илъэхъаныгъ — бэмэ мысагъэу афалъэгъугъэр атырахыжьыгъагъ, ау игъо фимыфагъэхэри къахэкIыгъэх.Ащ фэдэ джыхьнэм псэукIэм хэфэгъагъ къуаджэу Лахъщыкъуае щыщ Хьа­тикъое Бамбэт Заурбэч ыкъор. Ар 1912-рэ илъэсым къэхъугъ, илъэс 11 нахь ыныбжьыгъэп КъурIаным еджэу зырегъажьэм. ЕджапIэм класси 4 къыщиухыгъ. Хьатикъуаехэр унэгъошхуа­гъэх, чIыгу Iахьи яIагъ, былымхэри аIыгъы­гъэх. 1930-рэ илъэсым колхозэу чылэм щызэхащагъэм Бамбэт хэхьагъ ыкIи а илъэс дэдэм комсомолым аштагъ. ПчыхьалIыкъуае тракторист курсхэр къыщиухыхи, Пэнэжьыкъое районым имашиннэ-тракторнэ станцие IофшIэныр щыригъэжьагъ. Ау ежь кIалэм гухэлъ шъэф къыздырихьакIыщтыгъ — гъэсэны­гъэ зэригъэгъотынышъ, сэнэхьат хэхыгъэкIэ Iоф ышIэныр. А гухэлъыр зыдиIыгъэу къалэу Краснодар, комсомолым ихэку Комитет зыдэщыIэм, кIуагъэ. Ащ исекретарэу щытыгъэ ШъхьакIумыдэм зыIуигъэкIагъ. КIалэм шIоигъоныгъэу иIэм зызыщегъэгъуазэм ыкIи ащ зэрэдэгуIэрэр зызэхешIэм, ащ лъыпытэу къыдыригъэштагъ, мэкъумэщ институтэу Краснодар дэтым ипэублэ гъэхьазырын курсхэм ащеджэнэу ыгъэкIуагъ.

Курсхэр къызеухыхэм ыуж Бамбэт институтым чIэхьагъ. Апшъэрэ гъэсэныгъэ зэригъэгъотыгъэу агроном ныбжьыкIэм Украинэм ишъоущыгъушI хъызмэт­шIапIэ IофшIэныр щырегъажьэ. А уахътэм Финляндием езаощтыгъэх. Германи­ем заом зыфигъэхьазырыщтыгъ. Бамбэт 1939-рэ илъэсым Дзэ Плъыжьым къе­джагъэх, я 546-рэ артиллерийскэ полкэу къалэу Саратов дэтыгъэм къулыкъур щыригъэжьагъ. Ащ сержант звание къы­щыдехы, топограф сэнэхьатыри щызэрегъэгъоты.1941-рэ илъэсыр къихьагъ. Полкыр къалэу Орел агъэкIуагъ, Германиер ти­хэгъэгу къызэрэтебэнагъэр ащ дзэкIолIмэ щызэхахыгъ. Мэкъуогъум и 29-м Днепрэ дэжь щыIэ къалэу Рогачевым заом щыхэхьагъэх, пыим щыпэуцужьыгъэх.«ШышъхьэIум и 12 — 14-м зыкъэтыу­хъумэжьыщтыгъ, — къыIотэжьыщтыгъ Бамбэт. — Ау пыеу бэкIэ тэщ нахьыбэ хъущтыгъэм фронтыр пхыритхъуи, Быхо­вэмрэ Жлобэрэ адэжькIэ Днепрэ къызэпырыкIыгъ. ТракторхэмкIэ узэкIэ­кIожьыныр хьылъагъэ, охътабэ ыхьыщтыгъ, пыим сыд фэдэрэ бгъухэмкIи тыкъыухъурэигъ, шышъхьэIум и 18-м нэс тапэуцужьышъугъ. Ащ ыуж тызэхагъэтэкъуагъ. Нэбгырэ заулэ тыхъоу такъыхэкIыжьын тлъэкIыгъагъэ, нэмыцыдзэм ыкIыбкIэ, къокIыпIэ лъэныкъомкIэ тыкIонэу итхъухьэгъагъ. Ау зы псэу­пIэ горэм фашистмэ япатруль тыкъыщи­шIагъ, тэщ нахьыбэ хъурэ пыидзэм ащ тыщиубытыгъ. Джащ тетэу гъэры ты­хъугъ.Апэ къалэу Гомель тащагъ, нэужым Польшэм ит къалэу Любляно, ащ тызэрэдзэкIолI гъэрыр къэзыушыхьатырэ номерхэр къыщытатыгъагъэх. Польшэм тыращи Австрием, Вольфсберг тынагъэ­сыгъ. ЗэкIэмкIи нэбгырэ 4000 тыхъущтыгъ. Америкэм, Францием ыкIи Англием ащыщхэр баракмэ, советскэ дзэкIолI гъэрхэм шэщмэ тачIагъэтIысхьэгъагъ. Мафэм тIо тагъашхэщтыгъ: картофрэ лъэпсэрыкIрэ нахь зыхэмылъыгъэ лэпсыр, нэбгыритфымэ атефэрэ хьалыгъоу грамм 800 фэдизыр — джары къытатыщтыгъэр. Гъэрхэр бадзэмэ афэ­дэу лIэщтыгъэх. ЩымыIэжьхэр тэр-тэрэу къычIэтщыжьыщтыгъэх, тхьэпэ гъожьым кIоцIытщыхьэхэти, машэм итлъхьэщтыгъэх. Машэм изы зыхъурэм, ащ ятIэр тырытагъэтэкъожьыщтыгъ. Ащ ыуж Австрием гъогухэр щытшIынхэу тащагъ. ГъучIычкIэ къэшIыхьэгъэ лагерым тыщаIыгъыгъ. Зы серб горэм сыригъусэу Югославием кIэттхъужьынэу тыфэягъ, ау тыкъаубыти, къалэу Штеер дэтыгъэ лагерым тыдадзагъ. 1943-рэ илъэсым игъатхэ Германием изенитчикмэ таратыгъ, ахэм самолетэу къатебыбэрэмэ якъалэхэр ащаухъумэщтыгъэх. Ащ къыкIэлъыкIоу псыхъоу Майнэ тет къалэу Майнц зенитнэ топхэр зычIагъэуцорэ псэолъэ-набгъомэ яшIынкIэ тыщагъэфедагъ. 1944-рэ илъэсым Италием ит къа­лэу Турин тынагъэсыгъ, ащ зы чэщрэ вагонмэ тащаIыгъыгъ, нэужым пыта­пIэ горэм тыращэлIагъ. ПытапIэм ичIыунэ тычIагъэтIысхьи, къызэфашIыжьыгъ. Пчэдыжьым итальянскэ дзэкIолIмэ ащ тыкъычIащыжьи, къатитфэу зэтет унэм икIашъо тытырагъэтIысхьагъ. Ащ унашъо къыщытфашIыгъагъ Германием атIуп­щыщт Iашэхэр, щыгъынхэр, чыхIэнхэр къы­щытыугъоинхэу.Нэужым Австрием игъунапкъэ дэжь щыIэ къалэу Болецано тыщаIыгъыгъ, Венэ дэжь щытыгъэ аэро­дромым Iоф щытагъэшIагъ. 1945-рэ илъэсым имэлылъфэгъу мазэ тидзэхэр къызэрэблагъэхэрэм къыхэкIэу Германием икъохьэпIэ лъэныкъо нэс тафыгъ, зы аэродром горэм дзэкIолI гъэрмэ апае щашIыгъэгъэ лагерым тыдагъэтIысхьагъ. 1945-рэ илъэсым ижъоныгъо­кIэ мазэ и 2-м нэс ащ тыдэсыгъ. Аме­риканскэ машинабэ а мафэм лагерым къыIулъэдагъэх, гъучI дэхьапIэхэр зэхаупкIатэхи, зэкIэхэми тыкъыдагъэкIыжьыгъ, ау ащ дэжьым тизекIокIэ-шIыкIэхэм тафэсакъынэу къы­зэрэтаIуагъэм дакIоу къытфаIопщыгъ: «ШъузыкIожьырэм, шъуа­гъэтIысынхэшъ, Магадан шъуа­щэщт, Америкэм шъу­къакIомэ, тэ ти­демократие елъытыгъэу, шъхьафитэу шъуд­гъэпсэущтых». ДзэкIолI гъэрмэ ащыщхэр ащ еуцолIагъэх, ау тинахьыбэр хэгъэгу гупсэм къызэригъэ­зэжьыщтым дэгуIэщтыгъ.Мэкъуогъу мазэм ыгузэгу нэс а чIыпIэм тыщаIыгъыгъ, етIанэ полк тедзэу N 200-р тэщ фэдэхэр зыхагъэхьагъэмкIэ зэхащи, СССР-м тигъогу фаузэнкIыгъ, Чехословакием, Венгрием такъыпхы­рыкIи, Румынием тыкъэсыгъ. Японием зыщыпэуцужьыхэрэ зэуапIэм тадзынэу тагъэхьазырыщтыгъ, ау заор зэраухыгъэм къыхэкIэу, тагъэкощыгъэп. Сэ сы­артиллеристыгъэти, я 487-рэ Артемов-скэ полкэу къалэу Бельце щыIагъэм сыхагъэхьажьыгъ. ДзэкIолIхэр къытэ­кIуа­лIэхэти, тызщыщымкIэ къытэупчIы­щтыгъэх. УпчIэ зэхэсхыгъ: «Краснодар кра­им къикIыгъэ шъухэта?» Икъэгущы­IакIэкIэ зэрэадыгэм сегуцэфагъ ыкIи адыгабзэкIэ зыщыщ чылэмкIэ сеуп­чIыжьыгъ.— Хьэлъэкъуае сыщыщ, — джэуап къытыжьыгъ ащ.Ар ЛIыхэсэ Аскэр арыгъэ. Ащ къысиIуагъ полкым джыри зы адыгэ зэрэхэтыр — Ерэджыбэкъо Абдул. Лъэшэу згъэшIэгъуагъэ: гъэрэу саIыгъыфэ зы адыгэ хэгъэкIи, тичIыгогъуи сыIукIагъэп. Абдул сэщ пае ятэ фитхыгъ. Сэ тадэжь письмэ стхыщтыгъэп, сшыхэр заом хэкIодагъэхэу къысфаIопщыным сытещыныхьэщтыгъ, ау сыгукIэ псаунхэм сыщыгугъыщтыгъ.ШэкIогъу мазэм СССР-м и Апшъэрэ Совет и Унашъо диштэу къулыкъур тыухыгъэ, тадэжь къэзгъэзэжьыгъ. Сыкъызхэхьажьыгъэ сигупсэхэр гушIуагъэх, дунаир афэхъужьыгъэп. Сшыхэр зэрэпсаухэри сшIагъэ. Джары дзэм ыкIи заом 1939 — 1945-рэ илъэсхэм сызэрахэтыгъэр.СыкъызэкIожьым ыуж охътабэ тесымыгъашIэу IофшIапIэм сыIухьанэу сыдэкIыгъ. Советскэ лъэхъаным пэщэ IэнатIэхэр партием ирайон ыкIи игъэцэ­кIэкIо комитет зытыщтыгъэхэр. Тэхъутэмыкъое МТС-м Лахъщыкъое СоветымкIэ участковэ агрономэу саштагъ, а лъэхъа­ным ащ колхозих хахьэщтыгъ. МТС-м иагроном шъхьаIэ ипшъэрылъхэр згъэцэкIэнхэу сагъэнафэ. Сэщ фэдэу апшъэ­рэ гъэсэныгъэ а лъэхъаным зиIагъэр зырызыгъ, ау гъэрэу нэмыцмэ сызэра­Iыгъыгъэм пае IэнатIэм сыIуагъэхьаным тещыныхьэщтыгъэх. Лахъшыкъое Со­ветым участковэ агрономэу къэзгъэзэ­жьыгъ. Зы мазэм трудодень 90-рэ къыс­фикIыщтыгъ, коц тIэкIу ыкIи сомэ 18. Нэбгырибл зэрыс унагъор ащ фэдэкIэ Iыгъыгъуаещтыгъ. Сэри сабыищ къэсIэтыщтыгъ».Агрономхэр тыдэкIи ящыкIэгъагъэх, Бамбэт IофшIапIэ Краснодар щылъы­хъугъ. Ащ хъызмэтшIэпIэ заулэмэ щахагъэдагъэти, Мыекъопэ районым исов­хозэу N 10-р къыхихыгъ.«1952-рэ илъэсым имэлылъфэгъу мазэ ащ IофшIэным сыщыфежьэгъагъ, — ыгу къэкIыжьыщтыгъ Бамбэт Заурбэч ыкъом. — ИлъэситIу тешIагъэу Улапэ епхыгъэ Шэуджэн МТС-м сагъэкIуагъ. Тыдэ сыщылэжьагъэми, сыгу етыгъагъ, сиамал къыхьырэр сшIэщтыгъэ».Бамбэт иIэпэIэсэныгъэрэ иакъылрэ яшIуагъэкIэ къутырэу Назаровым щыIэгъэ колхозэу Ждановым ыцIэ зыхьыщтыгъэм итехникэ зэрэзэтырагъэуцожьыгъэм ихьатыркIэ лэжьыгъэу Iуахыжьыгъэм хагъэхъон алъэкIыгъагъ.«Парторганизацием исекретарэу Пешковым партием сызэрэхэмытыр шIогъэшIэгъон хъугъэ. Сэ ащ къыфэсIотагъ комсомолым сызэрэхэтыгъэр, 1940-рэ илъэсым игъэтхэпэ мазэ къулы­къум партием сызэрэщыхэхьагъэр. Нэ­ужым, гъэры сызэхъум, КПСС-м сы­къыхэзыгъ. Ащ къысиIуагъ партием и Гупчэ Комитет Н.С. Хрущевым ыцIэкIэ письмэ згъэхьымэ ишIуагъэ къызэрэкIощтыр. Арэуи сшIыгъэ. Москва къикIыжьыгъэ джэуапыр чIыпIэ партийнэ органмэ къаIукIагъ. ащ тетэу партием саштэ­жьыгъ. Сталиным илъэхъан цIыфмэ ящы­Iэныгъэ зэзыгъэзафэщтыгъэр КГБ-р ары­гъэ. Ахэр сауж зэритыгъэхэр сыгу къэ­кIыжьы къэс къин сэлъэгъужьы. Ащ икъулыкъушIэхэр нахьыбэрэмкIэ IофшIэн ужым, чэщым къаджэщтыгъэх. Сыз­щызэуагъэм, къулыкъу зыщысхьыгъэм, гъэры сызашIым ыуж тызщаIыгъыгъэ хэгъэгухэм ренэу къакIэупчIэщтыгъэх. Шъхьэихыгъэу зэкIэ къафэсIуатэщтыгъ, шъыпкъагъэ зэрэсхэлъыр, сызышъхьамысыжьэу сиIофшIэн зэрэзгъэцакIэ-рэр, ау лажьэ горэ сиIэу алъытэмэ, хьыкумым зэхифымэ зэрэнахь тэрэзыр ясIо­щтыгъ.1960-рэ илъэсым къыщыублагъэу 1970-м нэс Тэхъутэмыкъое МТС-м, ащ ыуж колхозэу «Пшызэ» агрономэу Iоф ащысшIагъ. Аужырэ илъэсхэм, пенсием сыкIоным ыпэкIэ совхозэу N 15-м агрономэу, етIанэ гъэIорышIакIоу сыщы­лэжьагъ.1972-рэ илъэсым пенсием сыкIуагъ. Ау илъэсыбэм гукъаоу зыдэсIыгъыгъ нэмыцмэ гъэрэу сызэраIыгъыгъэм къы­хэкIэу цыхьэ къызэрэсфамышIырэр, ащ лъэшэу сыгу ыгъэузыщтыгъ. СыщэIэфэ а гукъаор къыздесхьакIыгъ».Хьатикъое Бамбэт Тэхъутэмыкъое общественнэ хьыкумым итхьаматэу хадзы. Мызэфэныгъэм къыкIэлъыкIон ылъэкIыщтыр зышIэрэ цIыфэу ар щы­тыгъэти, Iофэу зыхаплъэрэмэ зэкIэмэ шъыпкъагъэ хэлъэу якIуалIэщтыгъ.Зэфэхьысыжьэу Бамбэт ищыIэныгъэ фишIыгъэм мыщ фэдэ гъэсэпэтхыдэ гущыIэхэр хэтых: «Нэбгырэ пэпчъ чIыпIэ хьылъэ щыIэныгъэм ригъэуцон, пэ­рыохъубэ къыщыфыкъокIын ылъэ­кIыщт, ащ пае гухьэ-гужъ пшIынэу щытэп. Дэеу щыIагъэр зыщыбгъэгъупшэнышъ, нахь дэгъур угу къэбгъэкIыжьызэ ыкIи къэу­ухъумэзэ ущыIэщт. Джащыгъум уищыIэныгъэ мэхьанэу иIэм зыкъиIэтыжьыщт».Бамбэт икъиныгъуи ихъярыгъуи ­ишъхьэгъусэу Сэламэт Ерэджыбэ ­ыпхъур игъусагъ, кIэлиплI зэдапIугъ, нэбгыритIум еджапIэр медалькIэ къаухыгъ. Лъфы­гъэхэм щыIэныгъэм чIыпIэ дахэ щаубытыгъ.Тэхъутэмыкъуае щыпсэурэмэ лъытэныгъэ зыфашIыщтыгъэ Хьатикъое Бамбэт 2004-рэ илъэсым идунай ыхъо­жьыгъ. Къиныгъохэм къамыгъэщтагъэхэу зыкъэзыIэтыжьышъугъэхэм ыкIи цIыфмэ шIуагъэ къафахьэу псэужьы­гъэхэм яшIэжь тэхъутэмыкъуаехэм агухэм арылъыщт.АкIэгъу Разиет.