МыутIэхэр къызытекIыгъэхэм япсэупIэжъ Адыгеим къыщагъотыгъ

Урысые научнэ фондыр яIэпыIэгъоу «Джэрз, гъучI лIэшIэгъухэм ялъэхъан Темыр Кавказым изытетыгъэр» зыфиIорэ проектышхор Адыгеим щагъэцакIэ.

Ащ ипащэр тарихъ шIэныгъэхэмкIэ докторэу Анатолий Канторович. Тирес­публикэ щыкIорэ ушэтынхэмкIэ пэщэныгъэ зезыхьэрэр тарихъ шIэныгъэхэмкIэ докторэу, Урысыем культурэмкIэ изаслуженнэ IофышIэу, КъокIыпIэм имузей иIофышIэу Владимир Эрлих.ШIэныгъэлэжьхэр Азыщ къушъхьэтхым дэжь щетIагъэх, ыпэкIэ къагъотыгъэгъэ археологическэ комплексэу «Азишский-1» зыфиIорэм иушэтын лъэкIуатэ. Iуашъхьэу «Азишский-16» зыфиIоу энеолитым хахьэрэм (джэрзым илъэхъан) археолог­хэр зетIэхэм, мыотIхэр къызытекIыгъэхэм якъэ гъэсэягъэ къыхагъэщыгъ. Джэрз, гъучI пкъыгъохэр зычIэлъыгъэ къэ 22-рэ ахэм агъэунэфыгъ.Тиэрэ ыпэкIэ я X – XI-рэ лIэшIэгъу­хэм ащ фэдэ цIыфхэр зэрэщыIагъэхэр ушэтынхэм къагъэшъыпкъэжьыгъэх. Закавказьем зэпхыныгъэ зэрэдыряIагъэр, сатыу гъогу мыщ зэрэпхырыкIыщтыгъэр мы саугъэтым къеушыхьаты.Iуашъхьэм къыщагъотыгъэ пкъыгъохэм къапкъырыкIыхэзэ, пэсэрэ псэупIэ Азыщ къушъхьэтхым зэрэщыIагъэм игупшысэ шIэныгъэлэжьхэр къыфэкIуагъэх. ЫужыкIэ а чIыпIэм зетIэхэм ар зэрэтэрэзыр къэшъыпкъэжьыгъ. ГъэрекIо комплексым изэгъэшIэн фежьагъэх. Мыгъэ ушэтынхэр лъагъэкIуатэх.Къэ гъэсэягъэм пэблагъэу пэсэрэ цIыфхэм япсэупIэжъ къыщагъотыгъ. Азыщ къушъхьэтхым зэгъорэ дэд ащ фэдэм узэрэщырихьылIэрэр. Археологхэм зэрэхагъэунэфыкIыгъэмкIэ, проектыр нахь гъэшIэгъон къэзышIырэр комплексым зэрэщытэу – мыотIхэр къызытекIыгъэхэр зыщыпсэугъэ чIыпIэжъым ушэтынхэр зэрэрашIылIэхэрэр ары.Нафэ къызэрэхъугъэмкIэ, зэолIхэп, шакIохэмрэ былымахъохэмрэ ары къэ гъэсэягъэхэм ачIэлъыгъэхэр. ШакIохэм агъэфедэщтыгъэ щэбзащэхэу къупшъхьэ­хэм ахэшIыкIыгъэхэм, тхыпхъэхэр зытет хьакъу-шыкъухэу етIэ гъэжъагъэм хэшIыкIыгъэхэм, псэушъхьэ къупшъхьэ-лъашъ­хьэ­хэм къыуагъашIэ ахэр Iофэу зыпылъы­гъэхэр.Кавказ заповедникым испециалистхэр IэпыIэгъу къафэхъухэзэ, къагъотыгъэ пкъыгъохэм ушэтынхэр зарашIылIэ нэуж нафэ къэхъугъ мыотIхэр къызытекIыгъэ­хэм Адыгеим икъушъхьэлъэ чIыпIэхэм былым пIашъэхэри, былым жъгъэйхэри зэрэщаIыгъыгъэхэр. Ахэм мэлхэри, къушъ­хьэ пчэнхэри, къохэри, шъыхьэ, шы цIыкIухэри ахъущтыгъэх.МыотIхэр къызытекIыгъэхэм щыIэкIэ-псэукIэу яIагъэр нахь игъэкIотыгъэу зэрагъэшIэным фэшI чIы къатэу къагъо­тыгъэхэр шIэныгъэлэжьхэм алъэсыхьагъэх, мы чIыпIэм щыпсэугъэхэм къагъэ­кIыщтыгъэхэр зэрагъэшIагъэх.РАН-м археологиемкIэ иинститут инаучнэ IофышIэу, археоботаникэу Алексей Сергеевым къызэриIуагъэмкIэ, коцыр, хьэр, нэмыкI къэкIырэ лъэпкъхэр мы чIыпIэм къыщагъотыгъэх. Лэжьыгъэу, джэнч лъэпкъэу ахэм къагъэкIыщтыгъэ­хэр, ашхыщтыгъэхэр тапэкIэ зэрагъэшIэщтых.Джащ фэдэу шIэныгъэлэжьхэм къэкIы­хэу мыщ къыщагъотыгъэхэр нэмыкI археологическэ саугъэтхэу Адыгеимрэ Темыр Кавказымрэ ащагъэунэфыгъэхэм арагъэпшэн, чIыгулэжьыным мыщ зыщыпыхьагъэхэр, къулайныгъэу ащкIэ яIа­гъэр зэрагъэшIэн ямурад.«Мыщ фэдэ ушэтынхэм яшIуагъэкIэ джэрз, гъучI лIэшIэгъухэм ялъэхъан щыIэгъэ археологическэ культурэхэр лъэныкъо пстэури къызэлъарагъэубытызэ зэрагъэшIэн алъэкIы. Ахэм амал къытаты культурэмкIи, технологиехэмкIи ахэр зэрэзэхъожьыщтыгъэхэр зэдгъэшIэ­нэу, тишъолъыр тарихъ гъогушхоу къыкIу­гъэм нэмыкIынэкIэ теплъынэу», — къащитхыгъ Адыгеим и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат исоциальнэ хъытыухэм.