ПэIудзыгъэ шIыкIэкIэ зэрахьэрэ бзэджэшIагъэхэр

Мыщ фэдэ бзэджэшIагъэхэр тищыIэныгъэ пытэу къыхэхьагъэх. ГущыIэм пае, къалэу Москва пштэмэ, 2026-рэ илъэсым иапэрэ мэзиплIэу пыкIыгъэм бзэджэшIагъэу агъэунэфыгъэхэм япроцент 43-р ахэм япхыгъ.

«Непэ мобильнэ телефоныр бгъэфедэныр нахь щынагъо хъугъэ, чэщым урамым къыщыпкIухьаным нахьи», — аIо полицием икъулыкъушIэхэм.НахьыбэрэмкIэ уголовнэ Iоф къызпагъэтаджэхэрэр илъэс 14-м къыщегъэжьагъэу илъэс 18-м нэс зыныбжьхэр ары. Iэтахъохэм икъоу къагурыIорэп пшъэдэкIыжьэу арагъэхьын алъэкIыщтыр. АмышIэрэ цIыфхэм цыхьэ афашIы ыкIи къараIорэм тетэу мэзекIох. Нэужым еджапIэм ипартэ хьапсымкIэ зэбла­хъунэу мэхъу.АР-м хэгъэгу кIоцI IофхэмкIэ и Министерствэ къэбар-ком­муникационнэ технологиехэр хэбзэнчъэу зэрагъэфедэхэрэм ебэныгъэнымкIэ подразделе­нием ипащэу, полицием иподполковникэу ЖакIэмыкъо Руслъан мы гумэкIыгъом фэгъэ­хьыгъэу гущыIэгъу тыфэхъугъ, тиупчIэхэм джэуапхэр къаритыжьыгъэх.

— Руслъан, мы илъэсыр къызихьагъэм къыщыублагъэу зыныбжь имыкъугъэхэм къэбарлъы­гъэIэс амалхэр къызфагъэфедэзэ гъэпцIагъэ зыхэлъ бзэджэшIэгъэ тхьапша Адыгеим щызэрахьагъэр?— Компьютерым иамалхэр къызфигъэфедэзэ зы Iэтахъом бзэджэшIэгъэ 13 фэдиз зэрихьагъэу мы илъэсым къыхэдгъэщыгъ.— IэкIыбым щыщ бзэ­джашIэхэу пэIудзыгъэ шIыкIэмкIэ зыныбжь имыкъугъэхэр зыгъапцIэхэрэм сыдэущтэу ­уапэуцужьын плъэкIыщта?— БзэджэшIэныгъэм ишIыкIэхэм дэгъоу ащыгъозэ зэ­къодзакIохэм кIэлэцIыкIухэр ащыухъумэгъэнхэм зэхэубытэгъэ екIолIакIэхэр къафэбгъотын фае. КIэлэцIыкIухэм ыкIи Iэта­хъохэм ядунэе еплъыкIэ икъоу зэрэзэтемыуцуагъэр, щы­Iэныгъэм зэрэщымыгъуазэхэр ыкIи цифрэ шIыкIэм непэ куоу тызэрэхэтыр ары мы гумэкIыгъом иушъхьагъур. НыбжьыкIэхэр бзэджашIэхэм ащыухъу­мэгъэнхэм, яправовой шIэныгъэхэм ахэгъэхъогъэным афэшI зыныбжь имыкъугъэхэм яIоф­хэмкIэ инспекторхэм респуб­ликэм ит гъэсэныгъэ органи­зациехэм лекциехэр ыкIи зэ­дэгущыIэгъухэр зэхащэх. 2026-рэ илъэсыр къызихьагъэм къы­щыублагъэу зэкIэмкIи лекцие 740-рэ афызэхэтщагъ. Джащ фэдэу къэбарлъыгъэIэс амалхэр къызфагъэфедэзэ гъэпцIагъэ зыхэлъ бзэджэшIагъэхэм апэуцужьыгъэным, къэралыгъом ипсэуалъэхэр, транспорт инфраструктурэр, цIыфхэм ыкIи организациехэм ямылъку амы­гъэфыкъонхэм афэгъэхьыгъэу АР-м хэгъэгу кIоцI IофхэмкIэ и Министерствэ икъулыкъушIэхэм гурыт ыкIи апшъэрэ гъэсэныгъэ зыщызэрагъэгъотырэ еджапIэхэм Iофтхьэбзэ зэфэшъхьаф­хэр ащырагъэкIокIых.— НыбжьыкIэхэр нахь гъэделэгъошIух, сыда ащ иушъхьагъур?— Ушъхьагъу зэфэшъхьаф­хэр къызфагъэфедэзэ бзэджа­шIэхэм Iэтахъохэр агъэделэх. Ащ къыхэкIыкIэ ясоциальнэ ыкIи япсихологическэ зытет, джащ фэдэу къэзыуцухьэхэрэм бэ ялъытыгъэр. КIэлэцIыкIухэм ыкIи Iэтахъохэм джыри ащ фэдиз зэхашIэ яIэп, яакъыл къэкIо къодый. Илъэс 20 — 25-м аныбжь зынэсыкIэ ары яакъыл зыуцурэр, ащыгъум ары теубытагъэ хэлъэу гъогу зафэм зытеу­цохэрэр. Арышъ, гъэпцIакIохэмкIэ Iэтахъохэр гъэделэгъошIух, сыда пIомэ ахэм щыIэныгъэм хэшIыкI икъу фыряIэп.— 2026-рэ илъэсэу тызыхэтым зыныбжь имы­къугъэ бзэджашIэм итеплъэ сыд фэда?— БзэджэшIагъэ зезыхьэрэ Iэтахъохэм илъэс 16 — 17 аныбжь, нахьыбэрэмкIэ ахэр шъэожъыех, джащ фэдэу зэгурыIоныгъэ зэрымылъ унагъохэм, е гъот макIэ зиIэхэм ащапIугъэх. ЯтеплъэкIэ ахэр бзэ­джашIэхэмэ арэущтэу къэп­шIэнэу щытэп, ар бэмэ ялъытыгъ.— Iэтахъохэм хэукъоныгъэхэр амышIынхэм, ахэм ащыухъумэгъэнхэм фэшI ны-тыхэм сыда ашIэн фаер?— АпэрапшIэ ны-тыхэм ясабыйхэм цыхьэ къызфарагъэшIын фае. КIэлэцIыкIум изекIуа­кIэ ренэу лъыплъэнхэм мэхьанэшхо иI. Зыхэт обществэм ынаIэ тыригъэтыным, шIуагъэ къытэу кIэлэцIыкIум иуахътэ ыгъэкIоным ар фэIорышIэн фае. Янэ-ятэхэм икъоу янэплъэгъу имыт кIэлэцIыкIухэм ар зэхашIэ ыкIи нэмыкI цIыфхэм цыхьэ афашIэу рагъажьэ. Ахэм гъэпцIакIохэри ахэтых. Арышъ, сыд фэдэ лъэныкъокIи кIэлэцIыкIухэм уадэгущыIэн, гумэкIыгъо хэфагъэ­хэмэ, ящыкIэгъэ IэпыIэгъур ябгъэгъотын фае. КIэлэцIыкIум Интернетыр щынэгъончъэу къыз­фигъэфедэным унаIэ тебгъэтын фае. Амал зэриIэу щы­нагъо къэзытырэ ыкIи кIэлэ­цIыкIур зыхахьэ мыхъущт сайт­хэр зэфэзышIыхэрэ програм­мэхэр компьютерым тебгъэуцонхэм ыкIи ежь фэгъэхьыгъэ къэбарыр Интернетым къыригъахьэ зэрэмыхъущтыр гурыбгъэIоным мэхьанэшхо яI.— Зыщыщыр амышIэрэ цIыфхэм сыдэущтэу ­Iэтахъохэм цыхьэ афа­шIыра?— Унагъом зэгурыIоныгъэ имылъмэ ыкIи икъоу щызэдэмыгущыIэхэмэ сабыйхэм ар зэхашIэ, джащ фэдэу социальнэ гумэкIыгъом мэхьанэшхо иI. Iэтахъохэу зэкъоныгъэр зэхэзышIэхэрэр, щыIэныгъэм зыщызымыушэтыгъэхэр, ялэгъухэм адимыштэхэрэр ары нахьыбэрэмкIэ ИнтернетымкIэ агъэделэхэрэр.— Iэтахъом ымышIэрэ цIыфым ыгъэцэкIэн фаеу къыриIорэр сыда къыпэблагъэхэм зыкIаримыгъашIэрэр, зыкIиу­шъэфырэр?— НахьыбэрэмкIэ ар къызыхэкIырэр пшъэдэкIыжь ра­гъэхьынэу ыкIи къытегущыIэнхэу зэрэщынэрэр ары. Iэтахъом пшъэ­дэкIыжь рамыгъэхьыным, къыфэмыгубжынхэм ыкIи гадже­тыр Iамыхыным афэшI пцIы ыусын фаеу мэхъу. Хэукъоныгъэ зэришIыгъэр игупсэхэм ари­гъэ­шIэнэу фэещтэп, иныбджэ­гъу­хэр шIомыкIодынхэм фэшI зэкIэ ыушъэфыщт.— ГъэпцIакIохэм сыд фэдэ шIыкIэха агъэфедэ­хэрэр? Дропперхэм сыд фэдэ пшъэдэкIыжь арагъэхьырэр?— ЦIыфхэм ямылъку къыз­IэкIагъэхьаным фэшI бзэджа­шIэхэм хъор-шэрыгъэхэр зэра­хьэхэзэ шIыкIакIэхэр къаугу­пшысых, цIыфхэм ябанк при­ложениехэм яаккаунтхэр къызIэкIагъахьэх, нэужым ахъщэр арахы. Джащ фэдэу цIыфым иахъщэу банкым илъыр «щынэгъончъэ счетым» ригъэхьан фаеу гъэпцIакIохэм гурагъаIо, ар агъэделэзэ имылъку, къэралыгъо фэIо-фашIэхэр зыща­гъэцакIэхэрэ нэкIубгъор къыз­IэкIагъахьэх, VPN-р фагъэ­псы­нэу къыраIозэ, зэрар къэзы­хьырэ программэхэр фытырагъэуцох. 2025-рэ илъэсым бэдзэогъум и 5-м къыщегъэ­жьагъэу дроппер схемэм хэ­-ла­жьэхэрэм пшъэдэкIыжь арагъэхьы.— Цифрэ шIыкIэм ­ылъэныкъокIэ сыд фэдэ щынагъуа щыIэхэр?— Цифрэ шIыкIэм гумэкIыгъуабэ къыздехьы: мылъку зэ­рэчIанэрэм къыщегъэжьагъэу лъэпкъ щынэгъончъэныр къызэрэригъэIыхырэм нэсэу. Щынагъо къэзытыхэрэр: гъэпцIа­кIохэм къэбарыр аIэкIэхьаным ищынагъоу щыIэхэр, компьютерыр къызфагъэфедэзэ зэрахьэрэ бзэджэшIагъэхэр, къэбар нэпцIым икъегъэкIокIын, нэмыкIхэри.— КIэлэцIыкIухэм шапхъэхэр амыукъоу Интернетым инэкIубгъо­хэр къызфагъэфедэнхэм фэшI ны-тыхэм сыда анаIэ зытырагъэтын фаер?— КIэлэцIыкIухэр нахьыжъхэм акIырыплъыхэзэ, щысэ атырахы, арышъ, Интернетыр щынэгъончъэу ыкIи федэ къы­хьэу къызфэбгъэфедэн зэрэплъэкIыщтыр агурагъэIон фае. Ащ пае сайтым инэкIубгъохэм къарагъахьэхэрэм лъыплъэнхэ, ахэм уасэ афашIын фае. Пфэгъэхьыгъэ къэбарыр ыкIи узэгуцэфэнэу щыт сурэтхэр сайтым къибгъахьэхэ хъущтэп. Зи­къэбар умышIэрэ ссылкэхэм уарыхьэ ыкIи ахэм арыт файл­хэр къарыпщыхэ хъущтэп. Интернетым фэгъэхьыгъэу гу­пшысэу шъуиIэхэмкIэ кIэлэ­цIыкIухэм шъуадэгуащ ыкIи ар щынэгъончъэу зэрэбгъэфедэн плъэкIыщтым шъузэгъусэу шъу­зэдегупшыс. Интернетым уахътэу узэритын плъэкIыщтыр жъу­гъэнафэ, ны-тыхэр алъы­плъэн алъэкIынэу щыIэ шIыкIэ­хэр тежъугъэуцу. Анахь шъхьа­Iэр афэмыдэныр арэп, кIэлэцIыкIур бгъасэзэ Интернетым къытырэ амалхэр шIуагъэ къы­тэу къызфигъэфедэным къы­фэщэгъэныр ары.КIАРЭ Фатим.