Адыгэ гущыIэжъхэр, псэлъэ щэрыохэр

Адыгэ гущыIэжъхэр, псэлъэ щэрыохэр, IорIуатэхэр бэрэ зэхэтэхых, тыгущыIэ хъумэ тэгъэфедэх, ау ахэм ямэхьанэ, къарыкIырэм, къызхэкIыгъэхэм бэрэ тягупшысэу мэхъуа? ТшIэрэр тэгъэпытэжьы, тымышIэрэр зэтэгъэшIэжьы. ТинэкIуб­гъоу «Адыгэ гущыIэжъхэр, псэлъэ щэрыохэр» зыфиIорэм ахэр щызэхэтфыщтых.

«Делэм сэ сышIокIы, Iушыр ежь къысшIокIы». Мы гущыIэжъыр къэбэртэе лIы Iушыщтыгъэу Къэзаныкъо Джэбагъэ ыIогъагъэу цIыфмэ къахэнэжьыгъ, гущы­Iэжъ хъужьыгъэ.Къэзаныкъом еупчIыгъагъэх: «Джэбагъ, зыпарэми ушIонахэрэп, зыпари къыпшIуанэрэп, сыдэущтэу цIыф пстэумэ уашIокIыра?».«Делэм сэ сышIокIы, Iушыр ежь къыс­шIокIы», — къариIожьыгъагъ Къэзаныкъо Джэбагъэ.Адыгэ лъэпкъым илIы Iушэу, зэуп­чIыжьхэу, акъыл зыкIэрахэу Джэбагъэ щытыгъ. Джары ащ игущыIэ щэрыохэр лIэшIэгъу пчъагъэ хъугъэу зыкIагъэфедэрэр. «Делэм сэ сышIокIы» ыIомэ къыригъэкIырэр акъыл зимыIэр Iогъу-­шIэгъу зэримышIырэр, къыIорэм пэ­мыуцужьэу, зызэрэщигъэзыерэр ары. Ащ щэIагъэ, шэн гъэтIылъыгъэ ищы­кIагъ. ШIэныгъэ ыкIи акъыл зиIэм ащ фэдэ шэнхэр хэлъых.«Iушыр ежь къысшIокIы» зиIокIэ къы­ригъэкIырэр ежь нахь Iушым къыIуа­гъэм щымыгъуазэ хъумэ, ащ зэрэдыригъа­штэрэр ары.Непэрэ лъэхъаныр пштэмэ, мыщ фэдэ щысэ къэтхьын. «О къыбгурыIощтэп, сэ уахътэ сиIэп ар къыпфызэхэсфынэу, игъэкIотыгъэу къыпфэсIотэнэу» зыфиIорэ гущыIэухыгъэр цIыфхэм агу рихьыгъ, бэрэ агъэфедэ, анахьэу зыдэгущыIэхэрэм яакъыл къаIуагъэмэ зэракIэмыхьэрэр къызагурыIорэм. Кинофильмхэми ар къыхэфэ. Ау а гущыIэхэр зие шъыпкъэр, апэрэу зытхыгъэр тхакIоу Януш Вишневскэр ары.Джащ фэдэу щыIэх мыщ фэдэ гущы­Iэжъхэри: «Шъхьэм акъыл имылъмэ, лъыр мэулэу» (ащ къикIырэр акъылынчъэр емыгупшысэу изекIуакIэхэр зэ­ригъэпсыхэрэр, бзэджэн, шэн дэибэ къыхэфэн зэрилъэкIыщтыр ары.)«Зы акъыл нахьи акъылитIу» — мыр гурыIогъошIу, узэхэгущыIэжьмэ, уигу­пшысэхэр зэхаплъхьэмэ, нахь шIуагъэ къызэритыщтыр къекIы.«Акъылыр — намыс, былымыр — насып». (Акъыл зиIэм ишэни гъэтIы­лъыгъэ, ащ фэдэм цыхьэ зыфыуегъэшIы, Iоф дыуиIэшъущт, ащ къыкIэкIощтых мылъкури, насыпри).Акъыл зимыIэм «Акъылынчъ» раIо, зэхэшIыкIрэ гулъытэрэ зиIэм — «Акъы­лышIу».Пэсэрэ лъэхъаным къыхэкIыгъэ псэлъэ гъэпсыгъэхэр: «Сыд фэдизэу цIыфыр мызафэу, акъылынчъэу, гуштэгъуаеу щытми, зыщымыгъэгъупш, ащ шъхьэкIафэ фэмышIымэ, а зыр арэп пыдз пшIырэр, зэрэдунаеу зэпхыныгъэу дыуиIэр къы­чIэонэ».«Iоф цIыкIу щыIэп, лIы цIыкIу мыхъумэ». Мы гущыIэжъыри Къэза­ныкъо Джэбагъэ ыIогъагъэу цIыфмэ къахэнэжьыгъ.Мары ащ къэбарэу пылъыр: «Къэзаныкъо Джэбагъэ ялъэгъунэу, акъыл кIэрахынэу пщитIу чыжьэу къикIыхи ыдэжь къэкIуагъэх. Джэбагъэ иунэ къа­гъоти зыкIэупчIэхэм, къараIуагъ:— Шъузым игъусэу бжьын егъэтIысхьэшъ хатэм хэс.— Олахьэ, шъузым бжьын дэзыгъэтIысхьэу хатэм хэсым акъыл кIэрысхыщт сIоу сэ зыIусымыгъэкIэн, — ыIуи, зы пщыр къыдэкIыжьыгъ.— Мощ фэдиз къэскIугъэу сыдэу щытми зэсымыгъэлъэгъоу олахьэ сымыкIожьын, — ыIуи, адрэр еблэгъагъ.— ХьакIэ уиI, Джэбагъ! — зыраIом, хатэм къыхэкIыжьи хьакIэщым кIуагъэ.ХьакIэм игъусэ зэригъэзэжьыгъэр Джэбагъэ риIуагъ.Мары Джэбагъэ иджэуапыгъэр:— Адэ, пстэуми чэзыу яI. Сэри сисабыигъом чышым сытесэу синыбджэгъу цIыкIумэ сахэтыгъ. Нахь ин сызэхъум, шым сытесэу силэгъумэ ашIэрэр адэсшIагъ: пхъэIэшакIэр сIыгъэу сыжъуагъ, гъупчъэр сIыгъэу сыхыгъ, щэмэджыр сIыгъэу мэкъу сеуагъ. Жъы сызэхъум, слъэкIыжьырэр арышъ, шъузым бжьын дэсэшIэ. Iоф цIыкIу щыIэп, лIы цIыкIу мыхъумэ.Хэутыным фэзыгъэхьазырыгъэр Дэрбэ Тимур.Тхылъэу ыгъэфедагъэхэр: «Адыгэ гущыIэжъхэр», Адыгэ тхылъ тедзапI. 1978-рэ илъэс; «ГущыIэ гъэпсыгъэхэр». 2025-рэ илъэс. Адыгэ къэралыгъо университетым итхылъ тедзапI. Зэхэзы­гъэуцуагъэхэр: шIэныгъэлэжьхэу Унэ­рэкъо Рай, ЕмыкI Нурджан.