АМ
Хьакъунэ Барэсбий Юсыф ыкъор Къэрэщэе-Щэрджэсым 1941-рэ илъэсым шышъхьэIум и 1-м къыщыхъугъ. Анахь охътэ гомыIум, Хэгъэгу зэошхом илыгъэ зыщыхъушIагъэм, исабыигъо-кIэлэцIыкIугъо Iэпихыгъ. Къэрэщэе-Щэрджэс Республикэм мэкъу-мэщымкIэ инаучнэ-ушэтэкIо институт ипащэ игодзагъ.
Хьакъунэ зэшъхьэгъусэхэу Юсыфрэ Бусенатрэ сабыиблэу агъотыгъэм Барэсбий апэрагъ, яунагъокIэ къуаджэу Хьабэз щыпсэугъэх. КIалэм ятэ тхэкIуагъ, кIэлэцIыкIухэм апае тхылъи 9 ытхыгъ. Ны-тыхэм ялъфыгъэхэр дахэу апIугъэх, алэжьыгъэх, нэбгыри 7-мэ апшъэрэ гъэсэныгъэ яI.Хьабэз гурыт еджапIэр дышъэ медалькIэ къыухи, Барэсбий Къэбэртэе-Бэлъкъар къэралыгъо университетым, мэкъу-мэщымкIэ ифакультет чIэхьагъ, шIэныгъэлэжь-агроном сэнэхьатыр щызэригъэгъотыгъ. Ащ пыдзагъэу мы университетым иаспирантурэ къыухыгъ, мэкъумэщ шIэныгъэхэмкIэ кандидатыцIэр къыщиушыхьатыгъ. ЩэIэфэкIэ научнэ IофшIэгъэ 50 фэдиз къыдигъэкIыгъ. Ахэм купкIышIоу яIэр зыпшIэкIэ, щыIагъэмэ къыдэхъущтыгъэр зэрэбэр, гупшысэкIэ дэгъу ыкIи ушэтын амалхэр зэрэIэкIэлъыгъэхэм гу алъыотэ. Ау шIэныгъэлэжьэу Хьакъунэр анахь зыпылъыгъэр этноботаникэмкIэ гъэзагъэу лъыхъоныр, зэхифыныр, зэригъэпшэныр ыкIи зэфэхьысыжьхэр ышIынхэр ары.1960-рэ илъэсхэм къащегъэжьагъэу Кавказым къыщыкIырэ лъэпкъхэм ацIэхэр ыугъоихэу ригъэжьагъ. Пстэуми апэу Налщык, Черкесскэ, Мыекъуапэ адэт шIэныгъэ-ушэтэкIо институтхэм мэкъу-мэщымкIэ яIэ угъоигъэхэмкIэ гъэзагъэу иIоф ыублагъ. Мы шIэныгъэ шъолъыр иныр зэрэмыпсынкIэр къыгурыIощтыгъ, ау ыгукIэ лъэшэу шIоигъуагъ чIыгум, ащ къыщыкIырэ лъэпкъхэм яхьылIэгъэ лъэужыр къыгъотынышъ, ыпэкIэ лъыкIотэныр. Ау мы шIэныгъэ лэжьапIэхэм мэкъу-мэщымкIэ ачIэлъыгъэшхо щыIэп, ауми, ыгу ымыгъэкIодэу, тижъхэм ялэжьэкIагъэр, шIыкIэ-хабзэу чIыгум рахьылIэщтыгъэхэр зэригъэшIэнэу тыриубытагъ; щэч хэлъэп, адыгэхэм лэжьэкIэ-шIыкIэ хабзэр ашIэу, ащкIэ чан-хъупхъэхэу зэрэщытыгъэхэр.Шъыпкъэ, студентызэ мы Iофым фежьэн зэрэфэягъэр къыгурыIожьыгъ, ау кIалэм къыдеIэн, ыIапэ къыфэзыщэин ащ дэжьым къыкъокIыгъэп. Адыгэхэр егъашIэм чIыгулэжьыным пылъыгъэх, арэу зыхъукIэ, улъыхъомэ, къэбгъотын зэрэщыIэр мы шIэныгъэ лъэныкъомкIэ ышIэщтыгъ. Iофым изытет къыгурыIуагъэу бэ ыгукIэ зэригъэзэфагъэр, къыугупшысыжьыгъэр, анахьэу я XX-рэ лIэшIэгъум иапэрэ ныкъом, Октябрэ революциеу 1917-рэ илъэсым щыIагъэм ыуж, хэгъэгум щыхъугъэ-щышIагъэхэр… ЗэрилъэкIэу мы шIэныгъэ Iофым илэжьын-зэтегъэуцожьын, а зэкIэмкIэ тхылъ гъэхьазырыгъэныр игъоу ылъэгъугъ.Я 60-рэ илъэсхэм Барэсбий илъэси 7 зэкIэлъыкIохэм адыгэхэр тыдэкIи зыщыпсэухэрэ чIыпIэхэм, IэкIыбыми анэсыгъ. КъызэрэнэфагъэмкIэ, цIыфхэм джыри ахэтыгъэх адыгэ къэкIырэ лъэпкъхэр — алэжьыщтыгъэхэр, ахэм зэрадэлажьэщтыгъэхэр ыкIи ацIэхэр зышIэхэрэр, къызэрэбгъэкIыщтхэр. Джащ фэдэу былымхэмкIэ гъэзагъэу, цIыфхэм къаIотэжьыгъэ къэбархэри, къэкIырэ лъэпкъхэр ыкIи псэ зыпыт дунаир (экологиер) зэрэуухъумэщтыр зэригъашIэу угъоягъэ, тхагъэ, а зэкIэ зэхигощыкIыгъ.ЗекIо гъогоу зытетыгъэхэм Барэсбий игупшысэ нахь къызэкIагъэблагъ: адыгэ къэкIырэ лъэпкъ ялыехэм ацIэхэр зэригъэшIагъ, ыугъоигъ (1500-рэ хъоу) ыкIи «Словарь адыгских растений» зыфиIорэр тIогъогогъурэ — 1975-рэ ыкIи 1982-рэ илъэсхэм къыдигъэкIыгъ. Ащ ыуж адыгэ шъолъырым къыщыкIырэ мэкъумэщ культурэхэм, ахэм ащыщ лъэпкъхэр зэтегъэуцожьыгъэнымкIэ шIэгъэн фаехэр ыгъэунэфыгъэх. Гъажъор анахь шIоIофэу, ар зэрашIэщтыгъэр, зэрэдэлажьэщтыгъэхэр зэхифыгъ. Арышъ, Барэсбий итхыгъэхэм мэхьанэшхо яI. Лэжьыгъэр къызэрэбгъэкIыщт закъор армырэу, о узыщыпсэурэ чIыпIэм къыщыкIырэ лъэпкъхэр хэтрэ цIыфкIи нахь Iэзэгъу зэрэхъухэрэр ащ итхыгъэхэм ащыкIигъэтхъыгъ.Барэсбий зы зэдэгущыIэгъу горэм гъэзетымкIэ мырэущтэу къыщиIогъагъ: «ПыIухьэнчъэу, тиадыгэ шхыныгъохэм гъажъор ахэтлъытэжьын фае, ар адыгэ фышъхь, арышъ, гуауи хъурэп, зышхырэм хьалэл фэхъу, къезэгъы ыкIи кIуачIэ къыхелъхьэ».Ары. ЩыIэх Европэм къэралыгъохэр гъажъор тыди къыщащэфэу, гъомылэ афэхъоу, ау тэ, адыгэхэм, тIэкIу гугъу телIырэп. Хьакъунэр иадыгэ лъэпкъ фэшъыпкъагъ, шIу къыдэхъумэ шIоигъоу мэкъу-мэщымкIэ, анахьэу къэкIырэ лъэпкъхэмкIэ гъэзагъэу Iофышхо ылэжьыгъ. Итхылъэу «Мылъкум ефIэкI хъугъуэфIыгъэ» зыфиIорэр 2002-рэ илъэсым джыри зэ къытырадзэжьыгъ. Ащ дэгъоу къыщыриIотыкIыгъ адыгэхэм чIыгулэжьынымкIэ шъэфыбэ ашIэу зэрагъэфедэщтыгъэр, анахь мэкъумэщ культурэ шъхьаIэхэу илъэс минхэм лъэпкъым ылэжьыгъэхэри къыщыриIотыкIыгъэх. Барэсбий мы IофшIагъэм игупшысэ куу лъэшхэр илъэпкъ ехьылIагъэу къыщиIуагъ, а зэкIэми щыIэныгъэ шъыпкъагъэр алъапс.ШIэныгъэлэжьыр бэгъашIэ хъугъэп, илъэс 63-рэ ыныбжьэу дунаим ехыжьыгъ. Ау лIышIум ишIэжь Къэрэщэе-Щэрджэс Республикэм щыпсэухэрэм агъэлъапIэ. Икъуаджэу Хьабэз, Щытхъум и Аллее щыпхыращыгъ, 2019-рэ илъэсым шIэныгъэлэжь шIагъоу, цIыфышIу-зафэу, адыгэ этноботаникэм илъэпсэхэщэу Барэсбий лъэпкъ шIэныгъэм ыкIи адыгэхэм ятарихъ Iофышхоу щилэжьыгъэм, иIахьышIу а зэкIэми зэрахэлъым пае ибюст ащ щагъэуцугъ.«ЦIыфхэм пцIэ раIофэ ущыI», еIо гущыIэжъым, Барэсбий ыцIэ, ишIэныгъэ лэжьыгъэ адыгэ лъэпкъым лъигъэкIотэщт ыкIи сыдигъуи ащкIэ ыцIэ раIощт.Мамырыкъо Нуриет.